सलहबाट सतर्क रहौँ

सम्पादकीय

भारत र पाकिस्तानका कतिपय क्षेत्रमा बालीनाली नष्ट गरेको सलह शनिबार नेपाल पनि प्रवेश गरेकाले आवश्यक सतर्कता अपनाउनुपर्ने देखिन्छ । भारतबाट पर्सा, बारा, सर्लाही र रूपन्देहीमा गरेर चारवटा झुन्ड प्रवेश गरेका हुन् ।

तीमध्येबाट केही कीरा उछिट्टिएर र हावाले उडाएर पाल्पा, सिन्धुली, मकवानपुर, काभ्रे र काठमाडौं पनि आइपुगेका छन् । सामान्यतया यो कीरा ४ देखि ८ करोडको समूहमा हिँड्ने भए पनि नेपाल प्रवेश गरेको संख्या यकिन भइसकेको छैन । यसले उड्दै जाँदा हजारौं मानिसलाई पुग्ने खानाबराबरको खाद्यबाली सखाप पार्ने भएकाले आवश्यक सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

विज्ञहरूका अनुसार नेपाल सलहका लागि उपयुक्त भूगोल होइन । त्यसमाथि, सोमबारदेखि मनसुन थप सक्रिय हुँदा वायुको वेगसँगै सलह पनि पूर्वबाट पश्चिमतर्फ जाने भएकाले धेरै चिन्ता गर्नु नपर्ने उनीहरूको तर्क छ । तर यसो भन्दैमा ढुक्क भइहाल्न मिल्दैन । अहिले नै पनि सरकारी अधिकारी र कतिपय विज्ञहरूको अनुमानविपरीत सलह नेपाल भित्रिएको हो । संयोगवश यतिबेला धान रोप्ने समय भएकाले तराईका धेरै खेत खाली छन् । कतिपय क्षेत्रमा भएका मकैबारी र तरकारी बारीमा ती अडिएका छन् । कतै रोप्न ठीक पारिएका धानको बीउसमेत सलहले खान थालेपछि किसान पिरोलिएका छन् । तसर्थ, कीरा देखिएको क्षेत्रमा बाली जोगाउन आवश्यक प्रतिकार्य गर्न जरुरी छ ।

कुनै तरिकाले कपडाले ढाकेर कीरालाई जाल हानी धानको बीउलाई जोगाउन सकिन्छ । सलह भारत प्रवेश गरेसँगै नेपालको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि अध्ययन गर्न प्राविधिक समिति गठन गरेको थियो । प्लान्ट क्वारेन्टिन तथा विषादी केन्द्रका प्रमुखको अध्यक्षतामा कृषि वैज्ञानिक र प्राविधिकहरू सम्मिलित उक्त समितिले रोकथाम तथा नियन्त्रणको खासै कुनै तयारी गरेन । विगतमा जेजस्तो आकलन गरिएको भए पनि सलह नेपाल पसिसकेकाले कहीँ–कतै बढी नै क्षति पुर्‍याउँछ कि भनेर प्रतिकार्यका लागि जुटिहाल्नुपर्ने अवस्था छ । विश्वमै चुनौती बनेको यो समस्याले साँच्चै सतायो भने समाधान त्यति सजिलो छैन । अन्यत्रजस्तो हेलिकप्टरबाटै कीटनाशक औषधि छर्कने हैसियत मुलुकको छैन ।

अहिले प्रदेश ५ ले सलह संकलन गर्नेलाई वडा कार्यालयमार्फत प्रतिकेजी २० रुपैयाँ दिने घोषणा गरेको छ, यस्तै विधि अपनाएका अरू देशका उदाहरण हेर्दा यो त्यति प्रभावकारी उपाय होइन । यसबाट किसानले क्षतिको तुलनामा नगन्य मात्रै लाभ लिन सक्छन् । त्यसैले, थोरै संख्याका सलहलाई किसानले टिन, ड्रम, थाल ठटाएर भगाउन सक्छन् । धूवाँ वा गुइँठा बालेर पनि बाली जोगाउन सक्छन् । बालीमा धेरै समय बसेर खाइरहेमा ठूला कपडालाई जालका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन् ।

अहिले नै ठूलो क्षति पुर्‍याइनसकेको भए पनि आउने क्रम जारी रहेमा बाली जोगाउन मुस्किल पर्न सक्छ । सरकारले नै कीराले पुर्‍याउन सक्ने क्षति आकलन गरेर त्यहीअनुसार तुरुन्त बन्दोबस्त गर्नुपर्छ ।

नागरिकलाई त्यहीअनुसार तयार बनाउनुपर्छ । सलहविरुद्ध जुध्न हाँस, माकुरा र छेपाराजस्ता प्राकृतिक सिकारी प्रयोग गर्न सकिने भए पनि यो विधि सजिलो छैन । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गइरहेका सलहको हकमा विषादी प्रयोगको अर्थ हुँदैन । तैपनि, ठूलो समूह एकै ठाउँमा भेटिएमा कीटनाशक औषधि नै प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । तसर्थ, सरकारले विषादी व्यवस्थापन, वितरण, छर्कने मेसिन र जनशक्तिजस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । यसो गर्दा मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर नपरोस् भनेर सावधानी अपनाउनुपर्छ । तत्काल टिपेर खान मिल्ने तरकारी आदिमा नकारात्मक असर पर्न सक्नेतर्फ पनि विचार पुर्‍याउनुपर्छ ।

सलहजस्ता कीरा बढ्नुमा जलवायु परिवर्तन कारक रहेको विज्ञहरूको मत छ । यसकारण, यस्ता समस्याहरूसित जुध्न विश्व समुदायमाझ हामीले सदैव पैरवी गर्नुपर्ने ठूलो मुद्दा जलवायु परिवर्तन हो । अहिलेलाई भने यसका कारण उत्पन्न परिस्थिति अर्थात् सलहसित जुध्नुको विकल्प छैन । सकेसम्म कम क्षति बेहोर्ने गरी यो कीरा नियन्त्रणका उपाय अपनाउनुपर्छ । धेरै बाली भएका क्षेत्रतिर स्थानीय स्तरमा कार्यदल नै बनाएर सामूहिक प्रयास गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यसमा समुदाय र सरकारी दुवै स्तरको पहल आवश्यक छ । सम्बन्धित पालिकाहरूले किसानलाई सहजीकरण गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : असार १५, २०७७ ०८:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अधिक तरलताको व्यवस्थापन

सम्पादकीय

विगत वर्षहरूमा जस्तै आर्थिक वर्षको अन्तिम महिनामा सरकारी भुक्तानी बढेकाले र रेमिट्यान्स रकम अन्यत्र उपयोग नभएकाले बैंकहरूमा अधिक तरलता बढ्न थालेको छ । यतिबेला बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा झन्डै १ खर्ब रुपैयाँ अधिक तरलता छ ।

यो अनिवार्य नगद मौज्दात (सीआरआर) बाहेकको रकम भएकाले बैंकहरूले चाहेमा सबै लगानी गर्न सक्छन् । कोभिड–१९ को संक्रमणपछि व्यावसायिक क्षेत्रमा पुँजी अभाव भएको गुनासो सुनिएको यो बेला बैंकमा रकम थुप्रँदै जानु आफैंमा असन्तुलन हो । व्यापार व्यवसाय गर्छु भन्नेलाई पुँजी अभाव हुन नदिन र अधिक तरलताको उचित व्यवस्थापन गर्न राष्ट्र बैंकले मौद्रिक उपाय अघि सार्नुपर्छ । यी दुई विषयको सम्बोधनले वित्तीय सन्तुलन कायम राख्न मात्र होइन, अन्तरसम्बन्धित सबैजसो आर्थिक गतिविधिलाई जीवन्त बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

तरलता धेरै भएपछि केही बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले निक्षेपको ब्याज घटाउन थालेका छन् भने बाँकीले पनि यही तयारी गरिरहेका छन् । निक्षेपको ब्याज कम हुँदा बचत गर्न मानिसहरू निरुत्साहित हुन्छन् । बचतको ब्याजदर कम हुँदा बैंक तथा वित्तीय प्रणालीबाट रकम नियमन कम हुने सहकारी क्षेत्रमा जाने विगतको घटनाक्रमहरूले देखाइसकेको छ । त्यहाँ गएको पुँजी अनुत्पादक वा अनावश्यक क्षेत्रमा प्रयोग हुने जोखिम धेरै हुन्छ । यसले समग्र पुँजी निर्माणमा असर पर्छ । लामो समयसम्म यही क्रम जारी रहे बचत प्रभावित हुने भएकाले फेरि लगानीयोग्य रकम अभाव हुन सक्छ । अहिले देखिएको अधिक तरलता व्यवस्थापनको एक मात्र उपाय भनेको वित्तीय सुशासनभित्र रहेर धेरै ऋण परिचालन हुने नीति अघि सार्नु हो । यसका लागि मुलुकमा लगानीमैत्री वातावरण बन्नुपर्छ ।

अधिक तरलता व्यवस्थापनको एक उपाय सरकारले आन्तरिक ऋण लिने विषय पनि अब टुंगिइसकेको छ । यस वर्ष १ खर्ब ९३ अर्ब रुपैयाँ ऋण उठाउने भनिएकोमा १ खर्ब ९१ अर्ब रुपैयाँ लिइसकेको छ । यस्तो अवस्थामा अधिक तरलता रकम कर्जाका रूपमा बजार पठाउने वातावरण बनाउनु प्रमुख उपाय हो । उद्यमशीलताको विकास, स्वदेशी उत्पादनको प्रवद्र्धन, रोजगारी सिर्जनाका साथै विपन्न वर्गको जीवनस्तर उकास्न राष्ट्र बैंकले विभिन्न क्षेत्रहरूमा सहुलियत दरमा ऋण प्रवाह गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ ।

प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा समेत अनिवार्य ऋण परिचालन गर्न निश्चित प्रतिशतको सीमा तोकिदिएको छ । तर, सामान्य अवस्थामा पनि अनिवार्य व्यवस्थाको पूर्ण कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । सहुलियतपूर्ण दर र अन्य प्रकृतिका कर्जा परिचालनका लागि राष्ट्र बैंकका कडा सर्तका कारणले समेत यस्तो समस्या हुने गरेको बैंकहरूले जनाउँदै आएका छन् । ऋण प्रवाह हुन नसकिरहेको समस्याको गाँठो बैंकहरूमाथि ‘सूक्ष्म व्यवस्थापन’ गर्दै आएको राष्ट्र बैंकले फुकाइदिनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा कर्जाका नयाँ कार्यक्रम तथा क्षेत्र पहिचान गरी लागू गर्न सकिन्छ ।

बैंक तथा वित्तीय संस्था आफैंले पनि तरलता व्यवस्थापनका लागि विभिन्न उपाय अघि सार्न सक्छन् । नाफामा ध्यान, कम जोखिम हुने क्षेत्रमा मात्रै ऋण परिचालन र ग्रामीण क्षेत्रमा जान नखोज्ने बैंकहरूको प्रवृत्तिसमेत अधिक तरलताको एक कारण हो । यतिबेला समस्यामा परेका उद्यम–व्यवसायलाई लचक नीतिका साथ ऋण परिचालनको क्षेत्र पहिचान गर्नेतर्फ स्वयं बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रले ध्यान दिन जरुरी छ । अधिक तरलताको विषय सीआरआरसँग सम्बन्धित छ । चालु वर्षको मौद्रिक नीतिको मध्यावधि समीक्षाबाट राष्ट्र बैंकले ४ प्रतिशतको सीआरआर घटाएर ३ प्रतिशतमा झारेको थियो । यो व्यवस्थाले बैंकमा तरलता बढाउन भूमिका खेलेको छ । सीआरआर बढी प्रतिशत राख्दा लगानीयोग्य रकम कम हुन्छ भने कम राख्दा बढी । यसमा सन्तुलन मिलाउन नसक्दा हुने समस्याहरूको दीर्घकालीन समाधानमा राष्ट्र बैंकले सोच्न आवश्यक छ ।

ऋणको माग र त्यस आधारमा परिचालनसँग सम्बन्धित तरलता अधिक हुनु भनेकै मुलुकमा आर्थिक विस्तार नभएर अर्थतन्तत्रमा उत्साह छैन भन्ने हो । चैत ११ गतेदेखिको ‘लकडाउन’ ले ठप्प व्यापार–व्यवसायले अझै गति लिन सकेको छैन । कोरोनाको सन्त्रास र सरकारकै नीति नियमले निजी क्षेत्रको मनोबल खस्किएको छ । गति लिने उपायहरूको पहिचान गरी निजी क्षेत्रलाई आत्मविश्वास बढाउने कामहरू सरकारले खासै गरेको छैन । सरकारी संयन्त्रहरूबीचकै समन्वय अभावमा व्यावसायिक जगत्ले समस्या भोग्नुपरिरहेको छ, यसले गर्दा कर्जा लिएर व्यवसाय विस्तारमा उत्साहको संकेत मिलेकै छैन । बैंकहरूका अनुसार ऋणका लागि निवेदन नै कम परिरहेको छ । भएको कर्जा माग पनि पुरानै ऋणको सावाँ–ब्याज प्रयोजनका लागि छ ।

गत वर्षको वैशाखसम्ममा १७.१ प्रतिशतले वृद्धि भएको कर्जा प्रवाह यसपटक ११.१ प्रतिशत मात्रै बढेको छ । कोभिड–१९ को असामान्य परिस्थितिका बीच निजी क्षेत्रको मनोबल उकास्न सरकारले उपयुक्त कदमहरू अघि सार्नु नै अधिक तरलता व्यवस्थापनको उत्तम उपाय हो । त्यसका लागि व्यापार–व्यवसायका राम्रो सम्भावना भएका क्षेत्रमा अधिक ऋण परिचालन गर्ने केही खुकुलो नीतिगत व्यवस्था चाहिएको छ । राष्ट्र बैंकले अन्तिम रूप दिन लागिरहेको आगामी आर्थिक वर्षको मौद्रिक नीतिमार्फत नै यस्तो मनोबल उकास्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ ।

प्रकाशित : असार १४, २०७७ ०९:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×