अघोषित क्रान्ति : एक स्पष्टोक्ति

व्यक्तिविशेषको खुबी र क्षमतालाई उपेक्षा गर्दै जन्मका आधारमा उच–नीचको व्यवहार गरिने, यो जात र त्यो वर्ण भनेर वर्गीकरण गर्दै त्यसैका आधारमा मानवप्रति विभेदपूर्ण व्यवहार गरिने समाज उँभो लाग्छ भनी अपेक्षा गर्नु निरर्थक छ ।
प्रभा कैनी

नवराज विक र साथीहरूको नृशंस हत्या अनि लगभग त्यही समयमा गोरा अमेरिकी प्रहरीको ज्यादतीबाट मृत्युवरण गरेका अफ्रिकी–अमेरिकी जर्ज फ्लोयडको मृत्युले नेपाली र अमेरिकी दुवै समाज उधुम उचालिएका छन् । एकातिर ‘ब्याक लाइफ म्याटर्स’ लेखिएका र अर्कातिर ‘दलित लाइफ म्याटर्स’ लेखिएका पोस्टरले व्यापकता पाएका छन् ।

‘साइलेन्स इज भ्वाइलेन्स’, ‘नो जस्टिस नो पिस’ जस्ता साझा स्लोगनमार्फत अमेरिकी काला र नेपालका दलितको समस्या उनीहरूको मात्र सोचियो भन्ने आरोप लाग्दै छ, इतर जात र रङका मानिसहरूलाई । सँगसँगै यस्ता दुव्र्यवहारको निन्दा र विरोध गर्नेहरूलाई पनि अर्को तरिकाले दोष लगाइँदै छ । अरू बेला चुप बस्ने र घटना भएका बेला दलितप्रति सहानुभूति दर्साउनेहरूलाई बोक्रे परिवर्तनको खोल ओढ्ने पाखण्डीका रूपमा आरोपित गरिँदै छ । कतिसम्म भने, हरेक दलितसँग क्षमा माग्न सबैलाई बाध्य पार्ने जस्ता आक्रोशजन्य अभिव्यक्ति पनि देखिँदै छन् । विशेष गरी गैरदलितलाई ‘उठी सुख न बसी सुख’ को अवस्था आइपरेको छ । नबोल्ने हो भने दलितप्रति न्याय नगरेको र हिंसालाई प्रश्रय दिएको ठहर्ने, बोले पनि कतै पाखण्डीको बिल्ला भिराइने त होइन भन्ने आशंका छ ।

निश्चय नै, दलितप्रतिको छुवाछूत, विभेद र चरम अत्याचारको शृंखला हाम्रो समाजमा व्याप्त छ । तर, म हिंसालाई प्रश्रय दिने व्यक्ति होइन, न त यस मामिलामा दलितसँग माफी माग्नुपर्छ भन्ने नै ठान्छु । आफूले जानेबुझेसम्म म दलितहरूको अहंमा चोट पुर्‍याइन्छ कि भन्नेमा सधैं सतर्क छु, छुवाछूतजस्तो अमानवीय व्यवहार र अन्यान्यविरुद्ध आवाज उठाउँदै र आफूले सकेसम्म व्यवहारमा उतार्दै आइरहेकी छु भन्ने यथार्थ आज समय र सन्दर्भले बृहत् रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्ने बाध्यता मेरा सामु आइपरेको महसुस गरेकी छु ।

घटना एक

२०३०–३१ सालतिरको कुरा हुनुपर्छ । एक साँझ एक युवक गोप्य चिठी लिएर हाम्रो घर आइपुगे । पञ्चायती शासनविरुद्ध नेपाली कांग्रेसको भूमिगत आन्दोलनको कुनै कार्यक्रमसम्बन्धी चिठी रहेछ । त्यो दिएपछि ती युवक आफन्तकहाँ जाने तरखरमा लागे । हामीले खाना खान अनुरोध गर्दा उनी असमञ्जसमा परे, कारण थाहा भएन । साँझको पाहुना, त्यसमाथि पनि चिठी लिएर आएको व्यक्तिलाई अन्यत्र जान दिन हाम्रो नैतिकताले दिएन, यो हाम्रो संस्कारविरुद्धको पनि कुरा थियो । त्यसैले उनलाई कर गरेरै हाम्रै घरमा राख्यौं । मैले भुइँमा दुई–तीन जना बस्न मिल्ने लामो गुन्द्री ओछ्याएर खाना खान आउन अनुरोध गरें । उनी उस्तै असजिलो महसुस गरिरहेका थिए । मेरा जीवनसाथी अमरराज कैनी गुन्द्रीमा बसे र उनले पनि युवकलाई बस्न अनुरोध गरे । दुवैलाई खाना मैले राखिदिएँ । तर उनी त अझै आएनन् र बिस्तारै हिचकिचाउँदै भने, ‘हजुर, म त कामी हुँ ।’

बिनाहिचकिचाहट अमरजीले ‘केही हुँदैन, बस्नोस्’ भन्दै उनको हातै समाएर आफ्नो बगलमा राखे । अलमलमा परेका आगन्तुक छक्क परे । उनको अनुहारमा प्रसन्नताको लहर छाएको स्पष्टै देखियो । उनले भने, ‘अरूकहाँ यसरी कहाँ बस्न पाइन्छ र, हजुर ? हामीलाई त खाना बाहिरै दिन्छन् । खाना खाएका भाँडा आफैं माझेर बाहिरै सुकाउनुपर्छ ।’ अमरजीले भने, ‘हो, समाजको त्यो व्यवहार तपाईंलाई जति हामीलाई पनि थाहा छ, तर हाम्रा घरमा कसको के जात भन्ने कुराले फरक पार्दैन ।’ ती युवकले अन्यत्र बेहोरेका अपमानका धेरै कथा सुनाए अनि हाम्रो व्यवहारप्रति हार्दिक आभार प्रकट गरे ।

घटना दुई

ससाना छोराछोरी हुर्किरहेका र आफू बाहिर काम गरिरहेकी हुँदा मलाई घरधन्दाका लागि कोही न कोही सहयोगी चाहिन्थ्यो । कहिले केटा, कहिले केटी भेटिन्थे । कहिले बाहुन–क्षत्री त कहिले दराई, मगर, तमाङ आइपुग्थे । एकपटक पैंतीस वर्षजतिकी लाग्ने, लोग्नेबाट परित्यक्त महिला आइपुगिन् ।उनी हाम्रा घरमा आइपुग्नुभन्दा पहिले जहाँ काम गर्थिन्, त्यहाँबाट उनको जात थाहा भएपछि लखेटिएकी रहिछन् । हामीले जात नसोधी हाम्रा घरमा रहँदा आफूले दिन सक्ने तलब र सुविधा बतायौं अनि उनले गर्नुपर्ने कामको कुरा गर्‍यौं । लुगा धुने, बढार्ने, पुछ्ने, भाँडा माझ्ने सबै काम गर्न उनी राजी भइन्, तर खाना पकाउन इन्कार गरिन् । मैले खाना आफैं पकाउने सर्तमा उनलाई घरमा राखें ।

बस्न सुरु गरेका दिनदेखि नै भाँडा लिन भान्सामा जान हिचकिचाउने र अरूसँग छोइन नखोज्ने उनको बानी देखेर मलाई शंका लाग्यो । अनि म उनको जात सोध्न बाध्य भएँ । उनले डराईडराई भनिन्, ‘म त मिजार (सार्की) की छोरी, हजुर ! पहिला हजुरले सोधिबक्सेन, मेरो पनि जाने ठाम थिएन, आफ्नो जात भन्यो भने हजुरले काम दिनुहुन्न होला भन्ने सोचेर नभनेकी । भूल भयो, माफ पाम् !’ पहिलापहिला बसेका घरमा भोगेको व्यवहारले मसँग उनले जात लुकाएकी र खाना नबनाउने सर्त राखेकी रहिछन् । त्यो सुनेपछि मैले उनलाई खाना पकाउने कामसमेत सुम्पिएँ । ‘कुक’ मा प्रमोसन गरें र उनको जातको कुराले आफ्ना घरमा कुनै असर नपर्ने बताएँ । उनलाई बोझ थपिएको थियो, तैपनि बडो प्रसन्न मुद्रामा काम गर्न थालिन् । हामी दुई थरीको सम्झौता निकै उचित लागेको थियो तर उनी धेरै दिन बसिनन् । ‘बा–आमाले अर्को केटा खोजिदिए रे, सधैं अर्काको घर बसेर भएन, आफ्नो पनि भविष्य हेर्नुपर्‍यो’ भन्दै उनी बिदा भइन् ।

घटना तीन

केवल पाँच–सात वर्षअघिको दसैंको कुरा हो । ‘दोबाटेकी आमासँग टीका थापेर आशीर्वाद लिम् है यसपटक ।’ अमरजीको प्रस्ताव आयो मलाई । सासू–ससुरा, जेठाजु– जेठानी गुमाइसकेका थियौं । घरमा मान्यजन नभएको अवस्थामा मैले पनि नकार्ने कुरै थिएन । आमासँग टीका लगाइमाग्न आउने हाम्रो प्रस्तावले दोबाटे, जो अहिले गण्डकी प्रदेशका सांसद हुनुहुन्छ, समेत पूरै परिवार आश्चर्यमा परेको हामीले अनुभूति गर्‍यौं । टीकाका दिन उहाँकी आमासँग हामीले टीका थाप्यौं । उहाँले आशीर्वाद दिनुभो । खाना खाएर हामी घर फर्कियौं ।

भोलिपल्टदेखि हाम्रो चर्चा हुन थाल्यो । साथीसंगी, वृद्ध, युवा जोसँग भेट हुन भयो, सबैले प्रश्न गर्न थाले । सबै जना छक्क पर्न थाले । कसैले यति लामो जिब्रो निकालेर सोधे, ‘साँच्चै हो र ?’ हाम्रो कुरा पत्याउन मात्रै पनि गाह्रो भयो उनीहरूलाई । कसैले ‘बिचरी कमिनी बूढीले के आसिक दिइन् होउ तपाईंहरूलाई ?’ भन्दै विश्वकर्मा आमालाई होच्याए, कसैले ‘हरे शिव ! राम राम ! के सुन्नुपरेको हो यो’ भन्दै हाम्रो कदमलाई उल्का साबित गर्ने हिसाबले पुर्पुरोमा हात राखे । के कांग्रेस के कम्युनिस्ट, के शिक्षित के अशिक्षित, जागिरे, व्यापारी, धनी–गरिब सबैको एकै प्रकारको उद्गार । हामीलाई केके न नमुनायोग्य काम गर्ने हिम्मत गरेझैं लागेको थियो, हाम्रो कामको समर्थनसम्म त होला भन्ने महसुस गरेका थियौं, तर जजससलाई यो कुरा सुनायौं, ती कोही पनि हाम्रो पहलबाट उत्साहित भएनन् । अधिकांश त हाम्रो टीका सामाजिक स्थिरता भाँड्ने अर्घेल्याइँ साबित गर्न उद्यत होलान् जस्तो भयो । थोरैले चाहिँ हाम्रो अघोषित क्रान्ति ठीकै माने पनि आफूले चाहिँ अझै आँट्न नसक्ने कुरा स्विकारे ।

यस्ता उदाहरण अरू पनि छन् तर अहिलेलाई यति नै पर्याप्त ठान्छु । हुटिट्याउँले खस्न लागेको आकाश मैले नै धानेको हुँ भनेर धाक लगाएझैं आफ्ना कदमको प्रशंसा आफैं गर्न खोजिएको होइन । तर, दलित समस्याका लागि राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक तहमा गर्नुपर्ने धेरै कुरा छन्, तापनि दलितउपर हुँदै आएका अनेकौं अपमान र असहिष्णुतालाई घटाउन यस्तै हरेकका एक–एक पहलले केही न केही सहयोग पुर्‍याउँछन् भन्नचाहिँ हिचकिचाउनुपर्दैन ।

छुवाछूतविरुद्धको कानुनले मान्यता पाएको पाँच दशकभन्दा बढी भइसकेको छ । दलित उत्थानका पक्षमा अनगिन्ती कानुन पास भएका छन्, सयौं नीतिनियम बनेका छन् । हरेक राजनीतिक पार्टीका अभियान र चुनावी घोषणापत्रमा दलित उत्थानको सवाल प्राथमिकतामा पनि परेकै छन् । दलित उत्थानका लागि भनेर शैक्षिक छात्रवृत्ति छुट्याइएकै छन्, राजनीतिक आरक्षणरूपी सुविधाको पसारो पनि तहगत रूपमा छँदै छ । यी सबै व्यवस्था र सुविधाबाहेक दलितहरूले प्राप्त नगरेको कुरा के हो त जसले गर्दा उनीहरू तथाकथित उपल्लो जातका मानिसजस्तो हैसियतमा जम्न र रम्न पाएनन् ?

दलितले तथाकथित उपल्ला जातहरूबाट पाउन नसकेको कुरा हो— समभाव । न्यूनतम मानवीय समव्यवहार हो । जब दुई थरीका बीचमा समभावको व्यवहार हुन्छ, त्यहाँ कानुनी प्रावधानको पनि उति खाँचो पर्दैन । समस्या कहाँ देखियो भने, कानुनी व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि उच्च भनाउँदाहरूबाट दलितहरूप्रति दिलैदेखि सद्भावपूर्ण व्यवहार गर्ने प्रयत्न नै भएन । केही अपवादबाहेक हाम्रो समाजमा कानुनले दिएको बाध्यतालाई पनि कहिले उपेक्षा र उल्लंघन गर्दै त कहिले त्यसबाट लुक्दै र बच्दै आफू ठूलो र अर्को सानो भन्ने व्यवहार भइरहे । फलत: सबै प्रयास ‘मेकानिकल मिन्स’ जस्ता साबित भए । दलितसँगको अन्तरघुलनको ‘केमेस्ट्री’ बुझ्ने प्रयत्न र प्रयास हुँदै भएन, न राजनीतिक प्रशिक्षणमा न सामाजिक कार्यक्रममा न त सांस्कृतिक रीतिरिवाज, व्यवहार र मूल्यमान्यतामै । नीतिनियमलाई व्यवहारमा उतार्ने मानिसकै नियत खोटो भएपछि संविधानका धारा र अनगिन्ती बुँदागत कानुन पाखा लाग्छन् भन्ने उदाहरण हरेक दलितले बेहोरिरहेका अन्यायपूर्ण व्यवहार नै हुन् ।

व्यक्तिविशेषको खुबी, क्षमता र सच्चरित्रतालाई उपेक्षा गर्दै जन्मका आधारमा उच–नीचको व्यवहार गरिने, यो जात र त्यो वर्ण भनेर वर्गीकरण गर्दै त्यसैका आधारमा मानवप्रति विभेदपूर्ण व्यवहार गरिने समाज उँभो लाग्छ भनी अपेक्षा गर्नु निरर्थक छ । आआफ्ना ठाउँबाट विभेदविरुद्ध सानै भए पनि पहल गरिरहे समाजको रूपान्तरण सम्भव चाहिँ छ । प्रकाशित : असार ९, २०७७ ०९:५६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोना-त्रासबीच गाउँले जगाएको आशा

कोरोना संक्रमणबाट हजार कहर सहनुपरे पनि गाउँमा बेरोजगारहरूले काम र दाम अनि भोकमरीबाट मरिने भयका बीच जिउन बाध्य मानिसहरूले आशाका झिल्काहरू देख्न थालेका छन् ।
प्रभा कैनी

कोरोना महाव्याधिका कारण सम्भावित भोकमरी र कष्टको आकलन गरेर धेरैले गाउँको बयान गर्न थालेका छन् । व्यापार, विकास, उन्नति, प्रगति, भ्रमण र मनोरञ्जनजस्ता विषय गौण भएका छन् ।


खानै नपाएर मरिने हो कि भन्ने आशंकाले पिरोलिएकाहरूबाट जिउने पहिलो आधार खोज्ने क्रममा ‘गाउँ जाने’, ‘कृषि व्यवसाय गर्ने’, ‘बाँझा बारी खन्ने’ जस्ता उद्गार आउन थालेका छन् । हुन पनि नेपालीलाई हरेक दुःखका घडीमा गाउँले साथ दिँदै आएको छ । भूकम्प आयो, मानिसहरू गाउँतिर लागे ! कोरोनाको प्रभाव बढ्न थाल्यो, सहर छोडेर गाउँतिर भाग्दै छन् । सहरजस्तो निष्ठुरी हुँदैन गाउँ । नातागोता, इष्टमित्र, छरछिमेकीको एकता र सद्भावले जेलिएको हुन्छ गाउँ । ‘मर्दाको मलामी, जिउँदाको जन्त’ भन्दै कर्तव्यको भाषा बोलिन्छ गाउँमा । कामको माचोमा भारो पर्म, खरखाँचोमा ऐंचोपैंचोले सामूहिकताको भावना जीवन्त भइरहेको हुन्छ त्यहाँ । यता सहरमा भीडमा हिँडे पनि मानिसले आफूलाई नितान्त एक्लो महसुस गर्छ । घनिष्ठता कम हुन्छ । छिमेकीहरूलाई पनि चिनेको नचिन्यै गर्ने आदत विकास भएको हुन्छ, सहरियाहरूमा ।

भकारीभरि आफ्नै खेतको धान, आँगनमा मकैका सुली अनि घरको माथिल्लो तलामा भटमास, कोदो, फापर, तोरी, मस्याङ लगायत राखिएका सानाठूला बाँसका कोठी र डालीहरू । करेसाबारीमा मौसम अनुसारका साग, मुला, फर्सी, बोडी, भिन्डी, भान्टा, करेला, घिरौंला चिचिन्डाजस्ता तरकारी र केही साना ड्याङहरूमा अदुवा, हलेदो र लसुन । जोत्नका लागि कम्तीमा एक हल गोरु र दूधका लागि गाईभैंसी अनि मासुका लागि बाख्राको समेत जोहो । समग्रमा यस्तै उत्पादन र उपभोगबाट गाउँलेहरूको आजीविका धानिन्थ्यो । चार-पाँच दशकपहिलेसम्म कृषिजन्य गुजारामुखी पारिवारिक अर्थव्यवस्था लगभग यस्तै थियो । अहिले यस प्रणालीमा आमूल परिवर्तन आएको छ, केही बाह्य प्रभावले त केही हाम्रै अदूरदर्शिताले । त्यति विघ्न आत्मीयता दर्साउने र आपत्तिमा आश्रय दिने हाम्रा गाउँहरू किन दिनानुदिन उजाड हुँदै गए ? किन युवारहित र ऊर्जाविहीन हुन पुगे हाम्रा गाउँहरू ? किन भावनाको प्रतीकात्मक स्थलमा मात्र सीमित हुँदै छन् हाम्रा गाउँहरू ? एकै दिन र एकै छिनमा परिवर्तित भएका होइनन् हाम्रा गाउँहरू । यसमा निश्चयै केही कारण र बाध्यता थिए/छन् ।भावनात्मक प्रेम हुँदाहुँदै पनि बढ्दो जनसंख्याका आवश्यकता पूरा भएनन् गाउँमा । धेरैको हकमा, घामपानी सहेर अति मिहिनेतसाथ छ-सात महिना बिताएर उब्जाएको उब्जनीले पारिवारिक आवश्यकता पूरा गर्न कठिन हुन थाल्यो । धेरै दुःख, थोरै आम्दानी ।

वर्षभरिको मिहिनेतको हिसाबकिताब हुन थाल्यो । उत्तर निस्कियो— घाटाको जिन्दगानी कतिन्जेल तानिरहने ? बरु लाग्ने त्यतैतिर जहाँ श्रम बेचे नगद हात लाग्छ र त्यही रकमले जे चाहियो त्यही किन्न पाइन्छ । सहरले आकर्षित गर्‍यो गाउँलेलाई । सहरमा पैसाले हरेक सुविधा किन्न सकिने देखेर गाउँको कृषकले आफ्नो जीवनको तुलना गर्न थाल्यो ।

धारापानी, बिजुली, स्कुल, कलेज, अस्पताल, सडक र हरकिसिमका सुविधा र मनोरञ्जन, जुन गाउँमा सजिलै मिल्दैन, सहरमा प्राप्त हुने उसले देख्यो । सहरले श्रम किन्छ, नगद दिन्छ । नगदले जे चाह्यो उही पाइन्छ, जति चाह्यो उति लिन मिल्छ, जति बेला चाहियो उति बेलै ल्याउन पाइन्छ । त्यसैले त ‘बाबुआमाबाहेक सबै थोक किन्न पाइन्छ सहरमा’ भन्छन् गाउँलेहरू । मात्र नगदको जोहो भए पुग्यो । नगद मिल्छ सहरमा, गाउँमा त जिन्सीकै राज छ, केही हदसम्म अझै पनि ।

गाँवैगाउँले भरिएको हाम्रो देशमा गाउँको उन्नति कहिल्यै अपरिहार्य ठानिएन भन्न चाहिँ मिल्दैन । योजना आयोगमा किसानको तस्बिर झुन्ड्याउन सुझाउने बीपी कोइरालाको गाउँले किसानको ‘एउटा सानो घर, खेती गरी खाने जमिन, एउटा दुहुनो गाई, छोराछोरी पढाउन पाउने र बिरामी पर्दा औषधि गर्न सकिने कृषकको...’ परिकल्पना समग्रमा गाउँले जीवन उकास्ने आशयले गरिएको थियो । आफ्नो दृष्टिकोणअनुसार काम गर्ने अवसर नमिलेका कारण उनीप्रति गुनासो गर्ने ठाउँ उति रहेन । राजा महेन्द्रले ‘गाउँ फर्क अभियान’ घोषणा गरेर एकोहोरो सहरतिर आकर्षित जनतालाई गाउँतिर फर्काउने प्रयत्न त गरेका हुन्, तर राजकीय घोषणामा ‘अभियान’ भनिए पनि त्यो साँच्चिको अभियान भने साबित हुन सकेन । केही समय केही पञ्चलाई फलिफाप गराउने नाराबाहेक यस घोषणाबाट अभिप्रेरित भएर न सहर पस्ने गाउँ फर्किए, न अभियानका रूपमा समाजमा यसले कुनै उत्सुकता नै पैदा गर्‍यो ।

एमाले पार्टी पनि ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऔं’ भन्ने आह्वानसहित चुनावमा होमिएको हो । परन्तु राजा महेन्द्रको घोषणाभन्दा यो अभियान कुन अर्थमा मात्रै फरक रह्यो भने, एमाले हजारौं युवा नचाएर चुनाव जित्न सफल भयो तर गाउँलेको आशा र आपेक्षामा तात्त्विक परिवर्तन ल्याउन सकेन । यसै गरी हरेक सरकार र अनेक एनजीओले पनि गाउँ विकासको दुहाई दिइरहेकै छन् । हरेक पार्टीका हरेक उम्मेदवारले गाउँको उन्नतिका लागि घोषणापत्रमा लेख्ने मात्र नभई, भाषणमा ‘बसूँबसूँ लाग्ने सुनको थाल बनाउँछु गाउँलाई’ भन्ने प्रतिबद्धता गर्न पनि भुलेनन् । तर पनि गाउँ पछाडिको पछाडि नै रह्यो । उन्नति र विकासका जे-जति काम भए, अधिकांश सहरकेन्द्रित रहे, जसले गर्दा मानिस सहर पस्ने प्रवृत्ति घटेन, न त सहर पसेकाहरू गाउँ फर्किए । किन यस्तो भयो होला त ?

यसको पहिलो कारण हो— विश्वव्यापीकरणको एकछत्र प्रभाव । यातायात, सञ्चार र प्रविधिको विकाससँगै युवाहरूले आफ्नो जमिनको भन्दा बाहिरको कमाइ सुविधाजनक र नाफामूलक ठहर्‍याए । संसारको कहीँ पनि आफ्ना लागि उपयुक्त अवसर मिल्न सक्छ भने गाउँमै दुःख किन गरिरहने ? युवाहरूमा आशा सञ्चार भयो । विश्वव्यापीकरणबाट प्राप्त अवसरको खोजीमा सहरबजारका मात्र होइन, गाउँका कुनाकन्दराका बासिन्दासमेत दौडधुपमा लागे । निश्चय नै, विश्वव्यापीकरणका अनेक फाइदा छन्, तथापि गाउँ रित्तिनमा यसलाई एक प्रमुख कारक नमानी सुखै छैन ।

दोस्रो हो— हाम्रो अल्पदृष्टिको परिणाम । विकासका नाममा हामीले आफ्ना परम्परागत शैलीमा परिवर्तन मात्र खोज्यौं । निर्वाहमुखी अर्थव्यवस्थालाई विकासको बाधक सम्झियौं । यसरी नै पढ्यौं, यसरी नै पढायौं । गुजारामुखी कृषि पद्धति हाम्रा गाउँअनुकूल भएकाले यसैको विकासका लागि सोच्नु र प्रयास गर्नुपर्छ भन्ने नबुझी हामीले आयातित विकासका सिद्धान्त घोकेर गाउँलाई उपेक्षा गरिरह्यौं । गुरुजनले ‘सहर र समृद्धि’ को गुणगान गर्दै रहे, हामीले गुरुवचन पालना गर्दै रह्यौं । निर्वाहमुखी अर्थव्यवस्था समृद्धि ल्याउन नसक्ने तल्लो तहको अभ्यास सिद्ध हुँदै रह्यो । आफ्ना लागि आफ्नै परिश्रमले सबै थोक आफैं उत्पादन गर्ने प्रणाली एक किसिमको मोडल हुन सक्छ र यसमै उन्नतिका तौरतरिका खोजिनुपर्छ भन्ने नबुझी यसको विस्थापनमा जोड दियौं ।

कोरोना संक्रमणले हाम्रो चेत केही मात्रामा खुलाइदिएको छ । उन्नति-प्रगति, सुख-समृद्धि र वैभवका लागि दौडधुप गर्ने मानिसका सामु जिउनु मात्र पनि ठूलो चुनौती देखा परेका बेला उपेक्षामा परेका गाउँहरू घना बस्ती हुन सक्ने र बाँझा रहेका खेतबारी हराभरा हुने सम्भावना देखिएको छ । अहिले विदेशमा काम खोसिएर वा आफ्नै देशमा गरिखाने भावनाले अभिप्रेरित भएर केही युवा स्वदेश फर्किंदै छन् । उनीहरूले के काम गर्लान् भनेर सोच्दा गाउँ नै सुरुमा मथिंगलमा आउँछ । हुन पनि पाँच-सात दशकअघि जस्तो अचेलका गाउँहरू अति विकट छैनन् । धेरै ठाउँमा त सहर र गाउँको सुविधामा खासै अन्तर छैन । बिजुली बत्ती नबलेका गाउँ कमै छन् । अधिकांश ठाउँमा घरघरमा अथवा दुई-चार घरबीच खानेपानी पुगेकै छ । प्रारम्भिक शिक्षाका लागि पनि दुइर्×-चार घण्टा हिँड्नुपर्ने ठाउँहरू अब अपवादका रूपमा मात्र भेटिन्छन् । गाउँगाउँसम्म सडक पुगेका कारण बिरामीलाई अस्पताल पुर्‍याउनु केही घण्टाको काममा सीमित भएको छ । यातायात सुविधाले आफ्ना उत्पादन अन्यत्र पुर्‍याउन र आवश्यक सामग्री घर ल्याउन पनि दुरूह हुन छोडेको छ, केही हिमाली जिल्लामा बाहेक । यसैले स्वदेश फर्केकाहरूको पहिलो आश्रयस्थल गाउँ र उनीहरूले गर्ने पहिलो कर्म खेतीपाती नै रहेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । ठाउँठाउँमा युवाहरूले कतै व्यक्तिगत रूपमा त कतै सामूहिक रूपमा खेती सुरु नै गरिसकेका सुखद खबरहरू आउन थालिसकेका छन् ।

स्थानीय निकायले युवाका लागि अनेक सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । तिनलाई जमिन उपलब्ध गराउने, सहुलियत दरमा ऋण प्रवाह गर्ने, सिँचाइको व्यवस्था मिलाइदिने, बीउबिजन र मलको अभाव हुन नदिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । उत्पादनको बिक्री-वितरणको जिम्मा लिइदिन र बिचौलियाको अनावश्यक हस्तक्षेपबाट मुक्त गराउन सकियोभने उत्पादक र उपभोक्ता दुवै थरी लाभान्वित हुन सक्नेछन् । कोरोना संक्रमणबाट हजार कहर सहनुपरे पनि गाउँमा बेरोजगार र अर्धबेरोजगारहरूले काम र दाम अनि भोकमरीबाट मरिने भयका बीच जिउन बाध्य मानिसहरूले आशाका झिल्काहरू देख्न थालेका छन् ।

अन्त्यमा, हाम्रा गाउँमा थालिएका यी विकासका लहर पहिलापहिला जस्तो थालिँदै छोडिँदै गरिएका कार्यक्रम जस्ता नहोलान् भन्ने आशा गर्ने प्रशस्त ठाउँ छ । किनकि यो पहल न त माथिबाट घोषित न अन्यत्रबाट आयातित हो । यो त देशको ऊर्जाशील युवा जमातले आफ्नै अनुभवले सिकेर र बुझेर प्रारम्भ गर्न लागेको अभियान हो । युवा जमातको अनुभूतिजन्य अपनत्वको भावना प्रतिविम्बित भएको हुँदा गाउँ विकासको यो प्रवाहको निरन्तरतामा विश्वास गर्ने प्रशस्त आधार छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ १८, २०७७ ०९:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×