कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अन्त्यहीन भाइरस युग 

प्रायशः जीवहरूले पृथ्वीमा पालैपालो राज्य गरिरहँदा भाइरस युग कहिल्यै व्याख्या गरिएन । तर, जीवको उत्पत्तिदेखि आजसम्म आउँदा भाइरस कहिल्यै हराएको छैन । स्मरणीय छ, सबै युग परिवर्तन गरिदिने एक मुख्य कारक भाइरस हो ।
भाइरस वर्गीकरणको अन्तर्राष्ट्रिय समितिको २०१८ को प्रतिवेदनले भन्छ— पृथ्वीमा चार हजार आठ सय प्रकारका भाइरस छन् । तीमध्ये दुई सय १९ प्रकार मानवजातिका लागि संक्रामक हुन् ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — पृथ्वीमा जीवहरूको विकासक्रममा विभिन्न कालखण्डहरूमा भिन्नभिन्न जीवहरूको प्रभुत्व रहेको देखिन्छ । आजभन्दा दुई अर्ब तीस लाख वर्षअघि ब्याक्टेरियाको प्रभुत्व थियो ।

त्यस्तै एक अर्ब ५० करोड वर्षअघि फन्जाई, कोरल, जुका र माछाहरूको जमाना थियो । ६० करोड वर्षअघि उन्यु र उभयचरको प्रभुत्व थियो । १२ करोड वर्षअघि आउँदा डाइनोसरलगायतका सरिसृपहरू यो धराका प्रमुख र नेतृत्वदायी जीवहरू थिए । सोही समयमा फूल नफुल्ने तर कडा फल हुने सल्लोजस्ता जिम्नोस्पर्मको स्वामित्व थियो । अहिलेभन्दा छ करोड ५० लाख वर्षपहिले पुराना जीवहरूजस्तै डाइनोसर, दाँत भएका चराहरू, उन्यु र जिम्नोस्पर्महरू लोप भएर गए । अनि फूल फुल्ने बिरुवा, चरा र स्तनधारीको जन्म भयो । तसर्थ पृथ्वीको विगत हेर्दा ब्याक्टेरियाको युग, अमेरुदण्डीय जनावरको युग, माछाको युग, उभयचर, सरिसृपको अनि चरा र स्तनधारीको युग तथा अन्त्यमा आधुनिक मानिस र हरिया बोटबिरुवाको युग आयो । जुन छ लाख वर्षअघिदेखि अद्यापि चलिआएको छ ।

प्रायशः जीवहरूले पृथ्वीमा पालैपालो राज्य गरिरहँदा भाइरस युग कहिल्यै व्याख्या गरिएन । तर, जीवको उत्पत्तिदेखि आजसम्म आउँदा भाइरस कहिल्यै हराएको छैन । स्मरणीय छ, सबै युग परिवर्तन गरिदिने एक मुख्य कारक भाइरस हो । अरू आए गए तर सबै युगमा गुप्त उपस्थिति राखिराख्ने जीव भाइरस हो । जति उत्पत्ति भए जीवहरू उनीहरूमध्ये ८० प्रतिशत लोप भएर गए, तिनीहरूलाई लोप गराउने एउटा घटक भाइरस हो भन्ने कुरामा वैज्ञानिकहरू विश्वस्त बनेका छन् । हो, त्यसैले सोही क्रमलाई निरन्तरता दिँदै भाइरसले आजको मानिस र हरिया झारपात तथा ठूला रूखहरूको शासनकाललाई चुनौती दिइरहेको छ ।

पृथ्वीको उत्पत्ति आजभन्दा साढे चार अर्ब वर्षअगाडि भएको र त्यसको करिब एक अर्ब वर्षपछि जीवको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ । भाइरसलाई जीव भनेर पूर्णतया स्वीकार नगरिए पनि एक अकोषीय परजीवीको हैसियतमा अस्तित्वमा छ । अरू कोषीय जीवहरूको उत्पत्ति हुनुअघि भाइरसको उत्पत्ति भएको एकथरी वैज्ञानिकको तर्क छ यद्यपि ‘कुखुरा पहिला कि अण्डा’ भनेझैँ कोषीय जीव पहिला कि अकोषीय भाइरस भन्ने बहस पनि जीव वैज्ञानिक वृत्तमा चलिरहेको छ ।

समुद्रमा जीव बन्नुपूर्व जैविक अणुहरू बनिएका थिए । रुसका वैज्ञानिक अलेक्जेन्डर ओपारिन र अंग्रेज जेबिएस हाल्डेनले १९२० मा विश्वसामु दिएको दर्शनअनुसार मिथेन, पानीको बाफ, एमोनिया बन्दै सुगर, एमिनो एसिड, हाइड्रोसाइनाइड एसिड, न्क्लुिओटाइड्स, न्युक्लिक एसिड आदि बन्दै आए । न्युक्लिक एसिडका रूपहरू डीएनए र आरएन हुन् जुन जीवका आधारवस्तु मानिन्छन् । यही चीजबाट कोषीय जीवको उत्पत्ति भएको ओपारिनहरूको तथ्यलाई मान्दै आइएको छ । भाइरसको बनावटमा २० प्रकारका न्युक्लिक एसिड, कार्बोनिक्स समूह र एमिनो समूहका एमिनो एसिडहरू हुन्छन् । यस आधारमा भाइरस पनि उही बेला बन्यो तर यो कोषीय ढाँचामा नआई सोही रूपमा बसिरह्यो भन्ने बुझाइ छ । भाइरोलोजिस्टहरू कुहिन र मार्टिन (२००५) ले आफ्नो प्रकाशनमा उल्लेख गरेका छन् कि भाइरस कोषीय जीव बन्नुभन्दा अघिदेखि पृथ्वीमा थियो । बिस्तारै आफैँ टुक्रिने एकाइको रूपमा विकास भएर जटिल स्वरूपमा बदलियो भनेर उनीहरूले दाबी लिएका छन् । भाइरस कसरी उत्पत्ति भयो भन्ने विषयमा पश्चगामी एउटा सिद्धान्त छ । यसले भन्छ ः स्वतन्त्र रूपमा बाँच्ने कुनै जीवले शरीरबाट आनुवांशिक जानकारीमूलक सामग्री हरायो, यही अपांगता भएको जीव नै कालान्तरमा सफल परजीवी भई सृष्टिमा रह्यो । यस्तो पश्चगामी क्रमविकास अन्य ठूला जीवमा पनि देखिन्छ । जस्तै ः ह्वेल, डल्फिन आदिका पुर्खाहरू जमिनमा बस्थे तर यिनीहरू पानीतिरै फर्की गएर उतै स्थापित भएका हुन् । यिनका अंगहरूमा पूर्वजहरूका भन्दा थुप्रै परिवर्तन पाइन्छन् । अर्को अग्रगामी सिद्धान्तले ‘भाइरस पहिला एउटा आनुवांशिक वस्तुको टुक्रोको रूपमा रहेको थियो र कुनै जिनोम (जीवको शरीर) मा प्रवेश पाई अस्तित्व मात्र जोगाएन द्रुत रूपमा क्रमविकसित पनि भयो’ भन्छ । उदाहरणका लागि एचआईभी । प्रान्जिसभिलीलगायतले २००६ मा एक लेखमा पनि ब्याक्टेरिया र अन्य न्युक्लियसधारी जीवभन्दा अगाडिदेखि नै भाइरस थियो, करिब साढे तीन अर्ब वर्षअगाडि भनी जनाएका छन् ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको विज्ञान प्रज्ञा प्रतिष्ठानको २०१४ को प्रोसिडिङमा साइबेरियाको हिउँमा ३० हजार वर्षअघिका केही भाइरस (पिथोभाइरस) पाइए भनिएको छ । यसले भाइरस सर्वव्यापी रहेछ भन्ने प्रमाणित गर्छ । साथै यतिका वर्ष सुषुप्त बसेर अनि आक्रामक भई आएको भन्ने वैज्ञानिक तर्क छ । जब यसले मेरुदण्डीय ठूला जनावरमा आक्रमण सुरु गरी क्षति बढायो तब विस्तृत खोजी हुन थाल्यो भनेर सिड्नी विश्वविद्यालयका अनुसन्धाताले सन् २०१८ मा प्रख्यात विज्ञान पत्रिका नेचरमा प्रस्तुत गरेका छन् । अर्का भाइरोलोजिस्ट डी हेरेलेले पनि कोषभन्दा अगाडि भाइरसको उत्पत्ति भएर निरन्तर सफलताको बाटोमा अघि बढेको भनेर १९२२ मा लेख प्रकाशित गरेका छन् ।

अरू जीवले प्रकृतिमा रहिरहने अनेक युक्ति गर्दा पनि सफल नभएर प्रकृतिको छनोटमा नपरेर विस्थापित भए भने कतिपय अर्कै रूपमा परिवर्तित भई अस्तित्वमा छन् । तर भाइरसले यति दुःख गर्नु परेन । उसले आकस्मिक उत्परिवर्तन हुने आनुवांशिक सामग्रीको धारण गर्‍यो र समयमै परजीवी जीवन रोज्यो । यति भएपछि जहिल्यै सफल भइरह्यो, अन्त्यहीन यात्रा तय गर्‍यो र जैविक संसारमा भएका ठूला प्रलयको कारक बन्न पनि सफल भयो ।

जतिबेला एककोषीय र ब्याक्टेरियाको नेतृत्वमा जैविक संसार हाँकिएको थियो उबेला नै ब्याक्टेरियोफेज भाइरसले तिनलाई थान्को लगाएको अनुमान छ । माछा युगको अन्त्य, उभयचरको अन्त्य र सरिसृपको अन्त्य भएका घटनामा भाइरसलाई ठूलो जिम्मेवार मानिन्छ । तीन अर्ब दस करोड वर्षअघिदेखिका नुडिभाइरस, ब्राकोभाइरसले विध्वंसकारी जैविक क्रान्ति ल्याएको विश्वास गरिन्छ । हुन त डाइनोसरलाई हड्डीको अनियन्त्रित वृद्धि हुने रोग (क्यान्सरजस्तै) लागेर सखाप भएको भनिन्छ तथापि उक्त युगमा पनि भाइरसको भित्री प्रभुत्व रहेको भनी २०१२ को अमेरिकी विज्ञान प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रोसिडिङमा उल्लिखित छ । साथै एमिलिआनी (१९९३) का अनुसार जति पनि समूहगत महालोपका घटनाहरू भए भाइरसको भूमिकालाई उल्लेख्य मानिन्छ । फूल फुल्ने बिरुवाको सबैभन्दा पुरानो अवशेष मानिएको आर्किफ्रुक्टस लिनोनिनजेन्सिसमा समेत भाइरस संक्रमण थिएछ भनिएको छ । मानिसका पुर्खा मानिएका रामापिथेकस, अस्ट्रालोपिथेकस आदिमा समेत हर्पिस, साइटोमेगालो र बार भाइरसको संक्रमण थियो । आजभन्दा नौ हजार वर्षअघिका अस्ट्रेलियन मानिसमा ह्युमान टी सेल ल्युकेमिया भाइरस टाइप वान् भाइरसको संक्रमण थियो । यसलाई हालको एड्स रोगको सहायक मानिन्छ ।

जिनमा परिवर्तन आउन दसौँ लाख वर्ष लाग्छ भन्ने तथ्य पत्याइएको छ तर दसौँ करोड वर्ष बितिसक्दा पनि भाइरसको जिन उही रहेको भाइरसशास्त्रहरूमा लेखिएको पाइन्छ ।

भाइरस वर्गीकरणको अन्तर्राष्ट्रिय समितिको २०१८ को प्रतिवेदनले भन्छ— पृथ्वीमा चार हजार आठ सय प्रकारका भाइरस छन् । तीमध्ये दुई सय १९ प्रकार मानवजातिका लागि संक्रामक हुन् ।

धेरै जीव उदाए अस्ताए । भाइरस कहिल्यै अस्ताएन । बरु नयाँ आउनेसँगै सह–सम्बन्ध कायम गरी बस्यो र सँगै क्रम विकसित पनि हुँदै आयो । ऊ मात्र होइन यसले त अरू जीवकोषमा समेत क्रमविकास गराइदिन्छ । बुझौँ– हामीले विगतका भाइरल रोगको प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्दै आउनु भनेको कोषको क्रमविकास हुँदै आएको हो । भाइरस द्रुत तथा अनुकूलित क्रमविकास हुनुका पछाडि मुख्य पाँच कारण मानिन्छन् । ती हुन्– ठूलो संख्याका सन्तान, उत्परिवर्तनको उच्च क्षमता र उत्परिवर्तित (म्युटेन्ट) सन्तानको उच्च अनुकूलन क्षमता, प्रकृतिको छनोट, तीव्र तथा छोटो जीवनचक्र र अर्ध–जीवको रूपमा यसको उपस्थिति । यिनै विशेषताले भाइरसको कहिल्यै अन्त्य हुन्न भन्ने अड्कल लगाउन सकिन्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा के भने प्रकृतिले यसलाई छनोट गरेको छ र यसैलाई आफ्नो बलियो अस्त्रको रूपमा सुरक्षित राखी प्रयोग गर्दै आइरहेको छ र भविष्यमा यसले निरन्तरता पाउनेछ ।

हालका धरावासी सबै किसिमका वनस्पति, प्राणी र सूक्ष्म जीवहरू सबैमा भाइरसले घर जमाएको छ । वनस्पतिका दस ठूला महामारीबर्द्धक रोगहरू भाइरसले नै लगाइरहेका छन् । उभयचरमा कम्तीमा छ प्रकारका भाइरल महामारी चलेका छन् । चरा र स्तनधारीमा विगतदेखि अहिलेसम्म भएका भाइरसको महाव्याधि त सबैले सुनेका र भोगिरहेका छौँ ।

आजको पृथ्वीको नेता जीव मानिस र हरिया वनस्पति मानिए तापनि प्रभावकारी शक्ति भाइरस रहेछ भन्ने प्रस्ट भइसकेको छ । आगामी दिनमा पनि भाइरसको प्रभुत्व कम हुने देखिँदैन । आज पशुपालनको व्यवसायीकरण भएको छ, जंगली जनावरहरूको संरक्षण जोडदार गरिँदै छ, जंगली जनावरसँग मानिसको घनिष्ठता बढिरहेको छ, घरपालुवा जनावरलाई घरभित्रै ओच्छ्यानकक्ष र भान्साकक्षसम्म पुर्‍याइएको छ, जलवायु परिवर्तनका कारण पनि भाइरसको गतिविधि बढेका छन् । यी आधारमा पछिका दिनमा मानिस भाइरसको जोखिममा झन् बढी पर्ने देखिन्छ । त्यति मात्र होइन मानिसको र वनस्पतिको भूमण्डलीकरण भएको छ, मानिस पृथ्वीभरि घुमेको छ, जंगली जनावरहरूको विश्वव्यापी व्यापार बढेको छ, जंगली जनावरको मासु मीठो र महत्त्वपूर्ण मानिएको छ । यो क्रम आजै सेलाएर जाँदैन अनि कसरी भन्न सकिन्छ भोलिका दिनमा सुरक्षित झइन्छ ।

माइक्रोबियल इकोलाजीमा त्रुटिस सटलले लेखेका छन्, प्रत्येक दिन ८० करोड भाइरस हावामा जम्मा भइरहेका छन् । जीवित कोषमा आश्रय नपाए बाँच्नै सक्दैन भनिए तापनि हावामा छरिएका कोषीय अंशमा समेत सफल जीवन जिउन सक्ने गरी विकसित भइसकेको छ । यी विविध आधारमा आगामी युग पनि भाइरसको प्रभाव रहने देखिन्छ ।

अधिकारी प्राणीशास्त्र विभाग, स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् । प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७७ १७:४९

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भाइरस : सजीव कि निर्जीव ?

रामचन्द्र अधिकारी

मानव जगत्मा भाइरस (विषाणु) ले विभिन्न कालखण्डमा आतंक मच्चाउँदै आएको छ । जति पनि विश्वव्यापी महामारी (प्यान्डेमिक) फैलिए, अधिकांशको कारक भाइरस नै भएका छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनले बुँदागत रूपमा औंल्याएका १५ मुख्य महामारी भाइरसकै कारण विश्वमा फैलिएका हुन् ।

चिकुनगुन्या, रेबिस, इबोला, प्लेग, सार्स, जिका भाइरस, पित्तज्वरो, इन्फ्लुएन्जा(बर्डफ्लु, स्वाइन फ्लु)आदिले मानिसलाई बेलाबेला तर्साइरहेका छन् । तर्साउने मात्र होइन, धेरै मृत्यु पनि भाइरसले गराएका छन् । जस्तै— सन् २००५ देखि २०१२सम्म एड्सका कारण ३ करोड ६० लाख मानिस मरे । १९६८ मा फ्लु लागेर १० लाख मानिसकोमृत्यु भयो । १९१८ मा ५ करोड मानिसको मृत्यु भाइरसजन्य फ्लुका कारण भएको थियो ।निकैअघि, जति बेलापृथ्वीमा मानिसको संख्या खास उल्लेख्य थिएन, धेरैमानिसलाई भाइरसले सखाप बनायो । सन् १३४६ देखि १३५० सम्म भाइरल रोग बुबोनिक प्लेगले२० करोड मानिसको ज्यान खायो । त्यसअघि पनि भाइरसकै कारण ठूला महामारी नफैलिएकाहोइनन् ।

अनेक रोग असाध्यै छिटो फैलाउन सक्ने भाइरस खासमा सजीव हो कि होइनभन्नेबारे विज्ञ/वैज्ञानिकहरूस्पष्ट छैनन् । त्यसैले यसलाई जीवजगत्मा राखिएको पनि छैन । ब्याक्टेरिया लगायतकासूक्ष्म जीवहरूलाई विस्तृत विवरण दिएर जीवजगत्मा व्याख्या गरिन्छ, तर यसमा भाइरसको स्थान छैन । लिनिअसले सत्रौं शताब्दीमा गरेको रविटाकरले सन् १९६९ मा गरेको जीवहरूको नयाँ वर्गीकरणमा पनि भाइरसलाई स्थान दिइएको छैन, जबकि यसमा पृथ्वीका सबै जीव अटेका छन् ।

भाइरस अति सूक्ष्म वस्तु भएका कारण साधारण सूक्ष्मदर्शक यन्त्रलेदेख्न सकिन्न । यिनीहरू ब्याक्टेरियाभन्दा ५० भाग साना हुन्छन् । सबैभन्दा ठूलोभाइरस पोटाटो नेक्रोसिस भाइरस हो, जसको व्यास ४ सयनानोमिटर हुन्छ । जब इलेक्ट्रोनिक सूक्ष्मदर्शक यन्त्रको आविष्कार भयो, तब मात्र भाइरसबारे केही जानकारी बाहिर आए । सन् १८८६ मा जर्मनरसायनशास्त्री एडोल्फ मेयरले टोबाको मोजाइकबारे केही उल्लेख गरेका थिए । पछि १८९२मा रसियन वनस्पतिशास्त्री इभानोभस्काईले टोबाको मोजाइक भाइरस पत्ता लगाए, जसले सुर्तीको बोटमा महामारी फैलाइरहेको थियो ।

भाइरसलाई सजीव भनिने केही आधार छन् । जस्तो— यिनले ब्याक्टेरिया रफन्जाईले जस्तै अरू जीवलाई आक्रमण गर्न सक्छन्; यिनकोडीएनए वा आरएनए हुन्छ; अरू जीवजस्तैयिनमा उत्परिवर्र्तन हुन्छ; रोग लगाउन सक्ने, परजीवी भई बाँच्ने र परजीवी भई बसेका बेला प्रजनन पनि गर्ने गर्छन् ।त्यति मात्र होइन, प्रकाश, ताप र रसायनहरूको उत्प्रेरणामा प्रतिक्रिया पनि देखाउँछन् ।

अर्का थरी वैज्ञानिकहरू भाइरस सजीव होइन भनी प्रमाणित गर्ने थुप्रैआधार रहेको तर्क गर्छन् । जस्तै— यिनको जीउमा न कोष हुन्छ, न त कोषभित्रका जीवरस, न्युक्लियसर अन्य अवयव हुन्छन्; यिनलेश्वासप्रश्वास पनि गर्दैनन्; जीउमा इन्जाइमहर्मोन केही हुन्न; वृद्धि वा विकासहुँदैन । भाइरसलाई कसरी सजीव भन्नु, जबकिअरू रसायनजस्तै यसलाई पनि मसिना कण, टुक्रा(क्रिस्टल) बनाएर सयौं वर्ष राख्न सकिन्छ । त्यसैले भाइरसमा सजीव भन्न लायक लक्षणनै हुन्न; यो निर्जीववस्तु हो । प्रजनन त हुन्छ भनियो, तर अरू जीवकोजीउमा पस्न पायो भने मात्र प्रजनन हुने हो, अन्यथाउस्तै निर्जीव । सजीवको शरीरमा पस्दा विषालु हुने यो अणुजस्तो वस्तुलाई त्यसैलेविषाणु भनिएको हो ।

भाइरसको बनावट र गतिविधि हेरेर वैज्ञानिकहरू झन् अलमलमा परेका छन्, यो अति प्रारम्भिक जीव हो कि साँच्चै सफल र उच्चतम बाठो परजीवी होभनेर । साह्रै सूक्ष्म भएका कारण अनि सजीव र निर्जीव दुवैका लक्षण बोकेको हुनालेकसैले यसलाई यी दुईबीचको जोडक पनि भन्ने गरेका छन् । अर्कातिर, यति दु्रत गतिमा आश्रय लिएको जीवमा प्रजनन गर्छ, जसलाई औषधिले छिपाउन सकिन्न; रूपपरिवर्तन गर्छ र प्रोटिनको खोल ओढेर छक्याइदिन्छ । अरू परजीवी तिनको जीवनचक्रकोस्वरूप र तालिका बुझेर औषधि हाल्दा नियन्त्रित भइहाल्छन्, तर भाइरसको जीवनचक्रको मेसो नै पाइँदैन र औषधिले काम गर्न सक्दैन ।हुन त भाइरसविरुद्ध औषधि नबनेका होइनन्, तैपनियिनले प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गराउने हुन् र केही हदसम्म भाइरसको आक्रमणबाटबचाउने हुन् । बढीमा यस्ता औषधिले भाइरसको प्रजननलाई रोक्ने प्रयास गर्ने हुन् ।

भाइरसले वनस्पति जगत्मा लगाउने पनि ठूला महामारी छन् । भाइरसलेमानिसबाहेकका अरू जनावरलाई पनि उत्तिकै आक्रमण गरेका हुन्छन् । तर बढी चर्चा तबहुन्छ जब मानवमा यसको विध्वंसकारी आक्रमण हुन्छ । धेरै भाइरस हाम्रै जीउको बाहिरीसतहमा गतिविधिहीन अवस्थामा बसेका हुन्छन्, अनिउपयुक्त मौका मिले भित्र पसेर गतिविधि गर्ने गर्छन् । लामखुट्टेको टोकेका बेला, पानीमा भिजेका बेला, प्रतिरोध क्षमताकमजोर भएका बेला, जीउलाई कुनै कारणलेकठिन परेका बेला, धापिएकोअवस्थामा फ्रिजको चिसो वस्तु खाएका बेला, पसिनालेभिजेको शरीरलाई निर्वस्त्र बनाएका बेला भाइरस क्रियाशील हुने हुन् । भाइरल रोगहरूखतरनाक किन हुन्छन् भने, यिनले हाम्रोरोगसँग लड्ने क्षमता क्षीण बनाइदिन्छन्, जसलेगर्दा ब्याक्टेरिया, प्रोटोजोआ, फन्जाईलाई आक्रमण गर्न सजिलो हुन्छ ।

अत्यन्तै छिटो ठूलो क्षेत्रमा फैलिन सक्ने भएकाले भाइरसलाई जैविकहतियारका रूपमा पनि प्रयोग गरिएका प्रमाण छन् । प्रयोगशालामा लामो समय भण्डारणगर्न सकिने, आक्रमण गरेकोनदेखिने, कसले कहाँबाटहान्यो भन्ने पनि पत्ता नपाइने भएकाले अनि एकै पटकमा लाखौंलाई सिद्ध्याउन सकिनेभएकाले यसलाई जैविक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्ने अभ्यास विगतदेखि नै भएका छन् ।पहिलो विश्वयुद्धमा जर्मनी र फ्रान्सले, दोस्रोविश्वयुद्धमा जापानले प्लेग लगायतका भाइरसहरूका माध्यमले गुप्त तवरले विपक्षीकायुद्धरत सैनिक लगायतलाई बिरामी बनाइदिएका थिए ।

फाइदा पनि

हो, भाइरसले आजविश्वभरका व्यक्तिलाई आक्रान्त पारेको छ । यद्यपि यो उपयोगी वस्तु हो भनेरवैज्ञानिकहरूले तर्क राखेका छन् । भाइरस अध्ययनको वार्षिक सिंहावलोकन–२०१७ माप्रकाशित सामग्रीका अनुसार, जैविक प्रविधिमाभाइरस ठूलो सहयोद्धा सिद्ध भएको छ । उत्परिवर्तित भाइरसको प्रयोगबाट क्यान्सर रअन्य आनुवंशिक रोगहरू निको पार्न सकिने विश्वास उनीहरूले लिएका छन् । साथैएपिस्टेन बार भाइरस, हर्पिस भाइरसलगायत जीउमा रहेको पाइयो भने क्यान्सरको जनाउ मानिन्छ र यसलाई तत्कालै भगाएर उक्तव्यक्तिलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ ।

भाइरसको साथ लिई विभिन्न जिनलाई जोडेर उपचार तथा नयाँ उन्नत सन्तानतथा नयाँ

अंगसमेतको विकास गर्न सकिनेतर्फ वैज्ञानिकहरू उन्मुख भइसकेका छन् ।हर्पिस सिम्प्लेक्स भाइरसका मँध्यमबाट एकबाट अर्को व्यक्तिमा जिनको स्थानान्तरणगर्न सकिने पुष्टि गरिसकिएको छ ।

पाराइन्फ्लुएन्जा भाइरसले कोषको कार्यसँग समन्वय गरी नयाँ जैविकप्रक्रिया सुरु गरेको बुझिएको छ । यस्तो चाल पाउनु प्राविधिक वैज्ञानिकहरूका लागिअहोभाग्य ठहरिन्छ । त्यति मात्र होइन, भाइरलरोगहरूको भ्याक्सिन बनाउनसमेत भाइरस नै चाहिन्छ । क्यान्सर लगायतका रोगको उपचारगर्न भाइरोथेरापी पद्धति नै विकास भइसकेको छ ।

सीए सटलले विज्ञान पत्रिका ‘माइक्रोबायोल’ (२००७) मा लेखेको लेखमा भनिएको छ— भाइरसले पानीभित्रको वातावरणीयसन्तुलन मिलाउन ठूलो भूमिका खेलिरहेको हुन्छ । यसले हानिकारक ब्याक्टेरियालाईआक्रमण गरी उपयोगी जीवहरूको रक्षा गरेको हुन्छ । अहिलेको वातावरणमा जलवायुपरिवर्तनको मुख्य कारक मानिएको कार्बन डाइअक्साइड ग्यास न्यूनीकरणमा समेत भाइरसलेसहयोग गरेको हुन्छ । भाइरसका माध्यमबाट हरेक वर्ष ३ लाख मेट्रिक टन कार्बनडाइअक्साइड घटाउने गरिएको छ ।

अहिले जुन कोरोना भाइरस फैलिएको छ,यसबाट बच्नका लागि भरपर्दो उपाय व्यक्तिगत र वातावरणीय सरसफाइ, प्रतिरक्षा क्षमता अभिवृद्धि नै हुन् । संयमित बन्दै सावधानी अपनाएमाप्रतिरक्षा क्षमता बढ्दै आउँछ र भाइरस थान्कोमा बस्छ । वैज्ञानिकहरूले यसको नियन्त्रणप्रयास गरिरहेका छन् । तर त्यतिन्जेल कुनै देश वा व्यक्तिले यसलाई दुरुपयोग नगरून्, किनकि यो भाइरस एटम बमभन्दा कम शक्तिशाली छैन ।

अधिकारी स्‍नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरका प्राणीशास्त्रविषयका उपप्राध्यापक हुन् । ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २२, २०७६ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×