लकडाउनमा सकारात्मक सोच

सुशीला शर्मा

अहिले हामी प्रत्येक क्षण कोरोनाले भकाभक मानिसको मृत्यु भएका खबरले नीरस भइरहेछौं । कुनै सिर्जनात्मक काम गर्न पनि जाँगर छैन । विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा लकडाउनले हामी एउटै कोठाभित्र गुम्सिएर बस्न बाध्य छौं । साथीभाइसँग कुराकानी गर्दा पनि नैराश्यपूर्ण भावमा पोखिइरहेछौं । गाउँघरमा भने स्थिति अलि फरक छ ।

मानिसहरू बस्तुभाउ, खेतीपातीलगायतका काममा अरू बेलामा झैं खटिरहेका छन् । स्वास्थ्यकर्मीले सामाजिक दूरी कायम गर्ने, साबुन–पानीले हात धुने, सरसफाइमा ध्यान दिने, पौष्टिक खाना र तरल पदार्थ खाने सुझाव दिएका छन् । यसो गर्दा कोरोना भाइरसबाट बँच्न सकिन्छ ।


लकडाउनले व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई अप्ठ्यारोमा पारिरहेको छ । सबैलाई सञ्चित खाद्यान्न कहिले सकिएला भन्ने डर छ । उता दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुरहरूलाई कोरोना महामारी हो र जो कोही प्रभावित हुन सक्छन् भन्ने खासै चिन्ता देखिँदैन । उनीहरू पैदलै हिँडेर ज्याला मजदुरी गर्ने ठाउँसम्म पुगेका छन् । भारतमा काम गर्ने सयौं मजदुर भने कोरोनाको हल्लाले आफ्ना परिवार सन्तानसँग बिछोडिनु पो पर्ने हो कि भनेर अतालिँदै क्वारेन्टाइन र लकडाउनको पर्बाह नै नगरी देशको सिमानामा आइपुगेका छन् । कामको खोजीमा अर्काको देश गएका नेपाली मजदुरलाई आफ्नो घरमा आउन दिने कि नदिने भन्ने विवाद अहिले भइरहेको छ ।


जब संकटहरू आइपर्छन् तब धेरै मानिस अस्थिर अनि विचलित भएर हडबडाउने, चिन्ता लिने र निराश हुन्छन् । यस्तै संकटहरूको सामना गर्न व्यक्तिले भावनात्मक ज्ञानको अभिवृद्धि गर्नुपर्छ । कतिपयको हुर्काइसँगै प्राकृतिक रूपमै बौद्धिक हुन सक्छन् । यस्ता व्यक्तिले आफू सम्हालिने र परिवार तथा समाजलाई पनि सम्हाल्ने क्षमता राख्छन् । भावनात्मक ज्ञान त्यो क्षमता हो जसले व्यक्ति स्वयंको भावनालाई सकारात्मक व्यवस्थापन गरी प्रभावकारी तरिकाले सञ्चार गर्न, अरूलाई समभावले हेर्न, चुनौतीहरूलाई कम गर्न र द्वन्द्व रोक्न सहयोग पुर्‍याउँछ । व्यक्तिलाई मानसिक रूपले बलियो र अरूसँगको सम्बन्ध पनि मजबुत बनाउँछ । त्यस्तै मानिसलाई आफ्नो कार्यमा सफल बन्न मद्दत गर्ने अनि लक्ष्य हाासिल गर्न पनि सहयोग गर्छ । मनोविज्ञ डेनियल गोलमेनका अनुसार भावनात्मक ज्ञानले सामान्यतया स्वव्यवस्थापन, स्वचेतन, सामाजिक सचेतना र सम्बन्ध व्यवस्थापनमा मद्दत पुर्‍याउँछ ।


कोरोनाले जुराइदिएको शून्य समयलाई भिन्न तरिकाले सोच्ने, बहस गर्ने, योजना बनाउने, प्रकृतिलाई बुझ्ने, गरिब र धनीबीचको खाडल पुर्ने, असमानताको अन्त्य गर्ने र अस्वस्थ होडबाजी त्याग्नेमा प्रयोग गर्नुपर्छ । त्यस्तै अन्धाधुन्ध तरिकाले आकाश छोएका विकसित भनिएका राष्ट्रहरूको पछि नलाग्ने, उपयोगी र प्रकृतिसँग मिल्ने खालका पुराना खेतीपाती, पशुपालन, वनजंगल रेखदेख र सहयोगलाई निरन्तरता दिने खालका ज्ञान र शिक्षा पनि अपरिहार्य भएको छ । कोभिड–१९ ले विश्व आक्रान्त छ । मानिसहरू त्रास छन् । समृद्धिको चरमचुली पुगेको भनिएका राष्ट्रहरूमै भकाभक यो भाइसरले मानिसहरू ढल्न थालेका छन् । लाग्दै छ सम्पत्ति र आविष्कारले मात्र प्रकृतिलाई जित्न सकिँदो रहेनछ । प्रकृतिमा रहेका जीवाणुुहरूले मानवमाथि जाइलागेर बेला–बेला हायलकायल पार्दा

रहेछन् । लकडाउनको अहिलेको अवस्थामा हामी शून्य भएर बस्नुभन्दा केके सिक्न सकिन्छ भनेर छलफल र मनन गर्न सक्छौं ।


केही प्रकृतिले सिकाउँछ, केही अध्ययन र व्यवहारबाट सिकिन्छ । सिकाइ हस्तान्तरण हुँदै जान्छन् । विज्ञान र गणित विषय आधुनिक र वैज्ञानिक चेतका लागि पढ्नु अनिवार्यजस्तै हो । तर यी विषयसँगसँगै सामाजिक सीपहरू पनि नयाँ पुस्ताका लागि अपरिहार्य छ । बालबालिकाको सन्दर्भमा द्वन्द्व कसरी व्यवस्थापन गर्ने र सरसफाइका नियम बेलैमा अनिवार्य रूपमा सिकाउनुपर्ने देखिन्छ । अधिकांश ग्रामीण समुदायमा सरसफाइ पहिलो प्राथमिकतामा पर्दैन । अर्को प्राथमिकतामा नपर्ने विषय खानपान हो । हामीले खाने र बालबालिकालाई दिने खानेकुरा स्वस्थकर छ वा छैन, बासी वा सडेगलेका हो कि होइन भन्नेमा ख्याल गरिएको पाइँदैन । केवल भोक र मीठो लागेको भरमा कहिले आवश्यकताभन्दा धेरै त कहिले खाँदै नखाने अनि जंक फुडमा अभ्यस्त भएको देख्न सकिन्छ । यी र यस्ता खानपान र जिम्मेवारीका कुराहरू पहिले ठूलाले व्यवहारमा लागू गर्ने र सिक्ने उमेरका बालबालिकालाई सिकाउँदै जानुपर्नेछ ।


सिक्ने मामलामा सबै मानिसको तरिका र क्षमता एउटै हुँदैन । कसैकसैलाई जिन्दगीको धेरै समय समाज र सामाजिकीकरणका विभिन्न विषयवस्तुबारे बुझ्नै लाग्छ । त्यसैले सिकाइ प्रक्रिया निरन्तर चल्छ भन्ने चलन नै छ । सबै मानिस सिकेका विषयमा विज्ञ नै हुन्छन् भन्ने पनि छैन । सिक्नु र सिकेका असल कुराहरू जीवनमा लागू गर्न सक्नु वास्तवमा सिकाइ हो । जब व्यक्ति आफैं विभिन्न पारिवारिक, आर्थिक र मनोसामाजिक समस्याहरूसँग साक्षात्कार हुँदैन तबसम्म सामाजिक सिकाइ कठिन हुन्छ । व्यक्तिले समाजबाट नै आफ्नो भावावेगलाई नियन्त्रण र पहिचान गर्न सिकिरहेको हुन्छ । यदि बालबालिकालाई यी सब नसिकाए सामाजिकीकरणमा समस्या पर्न सक्छ । सामाजिक सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन सर्वप्रथम व्यक्तिले स्वयंलाई भावनात्मक ज्ञानका लागि तयार पार्नुपर्ने हुन्छ ।


मानव जीवनलाई पुनर्विचार गर्ने र पुन:समायोजन अहिलेको आवश्यकता हो । यस्तो कार्यका लागि गन्नेमान्यले अहम् छोड्नुपर्छ, भ्रष्टाचार तोड्नुपर्छ, एक व्यक्ति मात्र बाँच्ने र आफ्नो परिवारका कैयौं पुस्तासम्मको सम्पत्ति साँच्ने तीव्र आकांक्षा बन्द गर्दै समाजप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी महसुस गर्नुपर्छ । गरे असम्भव केही थिएन । हुर्किरहेका नयाँ पुस्ताहरूलाई सकारात्मक ज्ञानका लागि भावनात्मक शिक्षाको मद्दत लिनुपर्छ । यो परिस्थितिले जुराइदिएको समयलाई नेतृत्व तहबाटै असल कर्मको सुरुआत गरे, गर्न नसकिने केही छैन । प्रकाशित : चैत्र २३, २०७६ ०९:३७

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

समान भएर हेरौं 

सुशीला शर्मा

गतवर्ष जुन महिनामा भारतको धर्मशालास्थित जगोरी तालिम केन्द्रमा प्रसिद्ध नारीवादी अभियन्ता श्री कमला भासिनको प्रशिक्षणमा नारीवादबारे केही सिक्ने मौका मिल्यो । भासिनले नारी र पुरुषबीच एसिया तथा संसारमै रहिरहेका असमानताका खाडलहरूलाई उजागर गरेर महिला र पुरुषबीच न्यायिक संसार बनाउनुपर्छ भन्ने मूल आशयका साथ महिलाहरूलाई यस आन्दोलनमा सामेल गराइरहनुभएको छ । महिला र पुरुषबीच समानता नभई शासकहरूले भन्ने गरेको समृद्ध समाजको नारा कहिले पूरा होला ?

हरेक समाजको मूल्य–मान्यता, धर्म, विश्वास फरक–फरक हुन्छन् । कतिपय शब्द र व्यवहार अनि सोच हाम्रो मस्तिष्कमा जोडिइ नै सक्यो कि हामी ती चिजहरूलाई पछाडि फर्केर हेर्न नै चाहँदैनौं । प्रकृतिमा विविधता छ, तर प्रकृतिकै बीच भेदभावचाहिँ छैन । तर समाजले समाजकै अन्य समुदाय या व्यक्ति–व्यक्तिबीच भेदभाव गराइदिन्छ । यदि समाज र प्रकृतिलाई अलग–अलग गरेर हेर्‍यो भने समाजले असमानतालाई प्रकृतीकरण गरेको र प्रकृतिले विविधतालाई पनि एकीकृत गरेको देख्न सकिन्छ ।

लैङ्गिकताबारे सोच्न सुरु गर्ने हो भने हामीले यी सवालबारे जवाफ दिनुपर्ने हुन्छ । बाल्यकालमा तपाईंको परिवारमा लैङ्गिकता के थियो र अहिले के छ ? महिला हुनु र पुरुष हुनुले तपाईंको जीवन र भोगाइलाई कति फरक पारेको छ ? हामीले कहिल्यै असमानताको, विभेदको इतिहासको, यथार्थको लडाइँको, विजयको बारेमा गहिराइमा पुगेर सोचेका छौं ? यी ज्ञानले हामीलाई आफ्नो धारणा मजबुत बनाउन या निर्माण गर्न पनि मद्दत पुग्छ । लैङ्गिकताभित्र मानव इतिहास, व्यक्तिगत सम्पत्ति, उद्योगधन्दा विकासका प्रसंग आउँछन् । विश्व साम्राज्य, पितृसत्ता र पुरुषत्व अनि पुँजीवाद र असमानताका कुरा पनि आउँछन् । पितृसत्ताभन्दा पुरुष अस्तित्वकै विरुद्धको अवधारणा ठानेर समाज भाँडेको, नैतिकता हराउँदै गएका महिलाहरू भन्ने भान पनि एकपक्षलाई पर्न सक्छ । प्रकृति प्रदत्त दुई प्राणी महिला र पुरुषमा एकथरी शक्तिमा हावी भएर पितृसत्ता निर्माण हुनपुग्यो र यो व्यवस्था झन्डै ४ हजार वर्ष पहिलेदेखि नै सञ्चालित छ भन्ने यथार्थलाई हाम्रो मनमस्तिष्कले स्वीकार्न मुस्किल छ ।

लैङ्गिकताले केवल महिलासंँग मात्र सम्बन्ध राख्दैन । नारीत्वको अस्तित्व नै पुरुषत्वको साथमा हुन्छ । यसमा एउटा विशेषणको छवि या शक्तिलाई अर्को विशेषणले तय गरिराखेको हुन्छ । महिलालाई कमजोर त्यतिबेला सम्झिइन्छ, जतिबेला पुरुषलाई बलवान या शक्तिशाली सम्झिइन्छ । महिला त्यतिबेला अधीनस्थ हुन्छन्, जतिबेला पुरुषलाई शासन गर्न सिकाइएको हुन्छ । धेरै वर्षदेखि महिला हिंसाको मुद्दालाई महिला संगठनले आवाज उठाउँदै आएका छन् । मानौं कि यसमा पुरुषको केही लिनुदिनु छैन । यो अवस्थालाई परिवर्तन गर्नु जरुरी छ । पुरुषहरूले पनि यस मुद्दाका लागि अगाडि आउनुपर्छ । पुरुषले पनि नारीवादी संघर्षमा भाग लिएर यस सामाजिक मुद्दामा सरिक हुनुपर्छ ।

हामी त्यस्तो पितृसत्तात्मक समाजमा छौं, जहाँ पुरुषले पनि पीडा तथा अन्यायहरू सहनु परिराखेको छ । पुरुषलाई भावनात्मक हुन, कमलो मन हुन, आफ्नो कमजोरी देखाउन, डर देखाउन या स्वीकार गर्न यस समाजले रोकिराखेको हुन्छ । उनीहरूलाई हमेसा परिवारको रक्षक, जवान, पालन–पोषणकर्ताको भूमिकामा रहन दबाब परिराखेको हुन्छ । धेरै पुरुषहरू शासकीय या शक्तिशाली पुरुषत्वको कथित मान्यताको मापदण्डमा पुग्न सक्दैनन्, यदि उनीहरू आक्रामक हुन सकेनन् भने । त्यस्तो अवस्थामा उनीहरूको खिल्ली उडाइन्छ, नारी, महिला, आइमाईजस्ता उपमा दिएर । सोझो, विनम्र केटाहरूलाई अन्य बलिया, दादा भनिएका पुरुषहरूले हिंसा गर्न पछि पर्दैनन् । पुरुषत्वलाई उनीहरूको यौनशक्तिसँंग पनि जोडेर हेरिने हुनाले कतिपय पुरुष आफूलाई यो मामिलामा असुरक्षित महसुस गर्छन् र चिन्ताको सिकार भइरहेका हुन्छन् । यस्ता मुद्दामा संवेदनशील भएर चर्चा गर्न जरुरी हुन्छ । विश्व महिला आन्दोलनको अर्थ पितृसत्ताको ठाउँमा मातृसत्ता स्थापना गर्नु होइन । यस महिला आन्दोलनको माग हो—समानता, विकास र शान्ति ।
जसरी पितृसत्ताले महिलामाथि के कस्ता अन्याय गर्छ भन्ने बुझ्नु जरुरी छ, त्यसैगरी पुरुषहरूको मस्तिष्क, सोच, मानसिकतामा पनि शताब्दियौंदेखि अभ्यासमा रहेको यस विचारधाराले के असर गरिरहेको छ भन्ने बुझ्नु त्यतिकै जरुरी छ । यदि हामी साँच्चै दिगो विकास चाहन्छौं भने पुरुष र पुरुषत्व तथा स्त्री या स्त्रीत्वको वास्तविकतालाई बुझ्नुपर्छ । महिलाहरू तथा पुरुषहरूबीच मित्रवत् र बराबरी भूमिकाको भावना विकसित गर्नुपर्ने हुन्छ । जसले महिला, पुरुष, बालबालिकाको लागि अझ सुन्दर समाज बनोस् । यस आन्दोलनको अगुवाइ महिलाले नै गर्नुपरे महिला तयार छन्, तर बढीभन्दा बढी पुरुषहरू यस समानताको लडाइँमा सरिक हुनु पर्नेछ ।
नारीवाद अनुसार स्त्रीको बारेमा अहिलेसम्मको परिभाषित गर्ने अधिकार पुरुषले लिएका छन् । जति पनि समाज र सामाजिक सिद्धान्तहरू बने, त्यसका सिद्धान्तकारहरू अधिकांश पुरुषहरू नै थिए । उनीहरूले आफू अनुसार नारीलाई परिभाषित गरेका छन् । संस्कृतिभित्र रहेको हिंसाजन्य अभ्यासहरूलाई अझै पनि हाम्रो समाजले हिंसा मान्न सकिरहेको छैन । यो सत्य हो कि सबै पुरुषहरू पीडक हुँदैनन् । केही पुरुष महिला हिंसा अन्त्यका लागि लागिरहेका पनि छन् । अध्ययन अनुसार जो पुरुष आफैंले हिंसा बेहोरेको छ, ऊ अरु पुरुष या महिलाप्रति हिंसा गर्न उद्दत हुने गर्छ । त्यसैले नारीवादको अवधारणाले विद्यमान पितृसत्तात्मक सामाजिक ढाँचालाई बदल्ने कोसिस गर्छ । समाजमा महिलालाई पनि पुरुष जत्तिकै समान सामाजिक तथा राजनीतिक हक हुनुपर्ने मान्यताको वकालत गर्छ । नारीवादी हुन विद्रोही नारीमात्र हुनुपर्छ भन्ने छैन, यहाँ महिला–पुरुष मानव बराबर हुन् र यी दुबैको यो धर्तीमा समान अस्तित्व छ भन्ने कुरालाई स्वीकार गर्ने जोकोही पनि नारीवादी हुन सक्छन् ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७६ ०८:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×