कोरोनाविरुद्धको लडाइँ : नेतृत्व र प्रणाली

भोजराज पौडेल

काठमाडौँ — कोभिड–१९ को विश्वव्यापी महामारीले मानवजगत्लाई नै एक खालको ‘गतिहीन’ अवस्थामा पुर्‍याएको छ । विश्व अर्थतन्त्र ओरालो लाग्दो छ ।

यो महामारीको असर विश्व अर्थतन्त्र र मानव समुदायमा कति लामो र कस्तो हुने भन्नेमा अहिलेसम्म अन्योल छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले गत साता विश्व अर्थतन्त्र मन्दीको चरणमा प्रवेश गरेको घोषणा गरेको छ । सो लगत्तै ‘द इकोनोमिस्ट’ पत्रिकाको ‘इकोनोमिस्ट इन्टेलिजेन्स युनिट (ईआईयू)’ ले यस वर्ष विश्व अर्थतन्त्रमा २.२ प्रतिशतले संकुचन आउने प्रक्षेपण गरेको छ । जबकि सन् २००८–२००९ को विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको समयमा जम्मा १.७ प्रतिशतले मात्र संकुचन आएको थियो । कोरोना महामारीले अझै विकराल रूप लिँदै गयो भने विश्व अर्थतन्त्र जोखिममा पर्नुका साथै हालसम्मका उपलब्धिमा नै प्रश्न उठ्नेछ । हामी सबैले आशा गरौं कि त्यस्तो भयावह र मानव अस्तित्वलाई नै संकटमा पार्ने विन्दुसम्म यो लम्बिनेछैन । त्यसो हुन नदिन प्रत्येक व्यक्ति, समाज र सरकारले आ–आफ्नो तहबाट जिम्मेवार भएर कर्तव्य निर्वाह गर्नेछन् ।

कोभिड–१९ को महामारीबाट विश्व समुदाय कहिले बाहिर निस्कन्छ र निस्कँदा विश्व परिदृश्य कस्तो हुनेछ भन्ने अनुमानहरू बाहिर आए पनि अहिले नै तिनलाई विश्वास गरिहाल्नुपर्ने आधार छैनन् । गत डिसेम्बर महिनामा चीनको वुहान सहरबाट फैलिएको कोरोना भाइरसले यो रूप लिनेछ भन्नेमा धेरैले ध्यान दिएनन् । यद्यपि बितेका तीन महिनामा चीनले संक्रमणको नियन्त्रण र आम नागरिकको जनजीवन व्यवस्थापनमा उदाहरणीय प्रभावकारिता प्रदर्शन गरेको छ । तर दोस्रो विश्वयुद्धपश्चात विश्व महाशक्तिका रूपमा उदाएको अमेरिकाले यो भाइरसको उत्पत्ति र जोखिम बढ्दै गएपछि समयमा सही कदम चालेर संकटको समाधान गर्न नेतृत्व लिइदिएको भए सायद यस्तो भयावह स्थितिमा आज मानव समुदाय आइपुग्दैन्थ्यो । तर अमेरिकामा नै स्थिति चिन्ताजनक बन्न पुगेपछि मात्रै त्यहाँको नेतृत्वले केही कदम चालेको छ । आधुनिक अमेरिकाको इतिहासमा नै सबैभन्दा ठूलो (झन्डै २.२ ट्रिलियन अमेरिकी डलर) को ‘प्रोत्साहन प्याकेज’ घोषणा गर्दै देशव्यापी ‘लकडाउन’ लाई प्रभावकारी बनाउन कदम चालेको छ । यहाँनेर हामीले समाज, देश र विश्वमै सक्षम र जिम्मेवार राजनीतिक नेतृत्व किन चाहिन्छ भन्नेबारे गम्भीर भएर मनन गर्नुपर्ने हुन्छ ।


समाज, देश र विश्वमा नै सक्षम र जिम्मेवार राजनीतिक नेतृत्व किन चाहिन्छ भन्नेबारे हामी गम्भीर भएर मनन गर्नुपर्ने समय आएको छ ।

नेपाल प्रवेश गरौं ।

यो आलेख तयार गर्दासम्म नेपालमा जम्मा पाँच जनामा कोरोना भाइरस संक्रमण फेला परेको छ । एक जना संक्रमित निको भइसकेको अवस्था छ । कोरोना भाइरस संक्रमणबाट मुलुकलाई जोगाउन सरकारले घोषणा गरेको ‘लकडाउन’ (बन्दाबन्दी) थप एक साता लम्बाइएको छ । नागरिकलाई घरमा बसी ‘सामाजिक दूरी’ कायम गर्न प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सामाजिक सञ्जालमार्फत पटक–पटक आह्वान गरेका छन् । मुलुकको सुरक्षा संयन्त्र ‘लकडाउन’ लाई प्रभावकारी बनाउन खटिएको छ । मुलुकमा ‘लकडाउन’ घोषणा गर्नभन्दा अघिदेखि नै अर्थतन्त्रमा देखिएका नकारात्मक असरहरू थप बल्झिएका छन् । सर्वसाधारणलाई दैनिक उपभोग्य वस्तु जुटाउन हम्मे परेको छ । मुलुकको वितरण प्रणाली ठप्प भएको छ । आर्थिक कारोबार रोकिएका छन् । अर्थतन्त्रका सबै क्षेत्रले आफ्ना इन्जिनहरू बन्द गरेका छन् । यसको सबैभन्दा ठूलो मार दैनिक ज्यालादारी गरेर जीविका चलाउने वर्गमा परेको छ । अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा ओगटेको अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने समुदाय यो महामारीले निम्त्याउने आर्थिक जोखिमबाट दीर्घकालसम्म पिरोलिनेछ । आर्थिक रूपमा सक्रिय (१५ देखि ५९ वर्ष उमेर समूह) जनसंख्याको ७० प्रतिशतले अनौपचारिक अर्थतन्त्रमार्फत आफ्नो जीविका चलाउँदै आएका छन् । यो वर्गलगायत अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रलाई समेत सम्बोधन गर्न सरकारलेँ तात्कालिक राहत प्याकेज घोषणा गरेको छ । यद्यपि सरकारले घोषणा गरेको राहत प्याकेज कति रकमको हो र कसरी वितरण हुने हो भन्नेमा स्पष्टता छैन । अर्थमन्त्री युवराज खतिवडाले राहत वितरणमा स्थानीय सरकारको भूमिकालाई उच्च प्राथमिकता दिएका छन् । तर स्थानीय सरकारहरू आफैं यो परीक्षणमा कति खरो उत्रिन्छन् भन्ने प्रश्न हाम्रासामु छ ।

यो स्तरको महामारीसँग जुध्न विश्व तयार रहेनछ भन्ने अब स्पष्ट भएको छ । तर यो महामारीलाई परास्त गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको पहल सफल भएर बाहिर निस्कँदा धेरै मुलुक गरिबी र पछौटेपनको अर्को दुश्चक्रमा फस्नेछन् । सँगसँगै भू–राजनितिक सन्तुलनको समीकरणमा बदलाव आउन सक्ने सम्भावनाहरू छलफलमा आएका छन् । यदि त्यसो भयो भने राजनीति र विकासका नयाँ मोडलहरू प्रयोगमा आउने पक्का छ । तर यो संकटलाई अवसरका रूपमा लिएर अगाडि बढ्ने हो भने नेपालले जनसांख्यिक लाभ उठाउँदै छिट्टै आर्थिक फड्को मार्न सक्ने सम्भावना छन् । तर त्यसको सर्त भनेको राजनीतिक नेतृत्वले देखाउनुपर्ने तदारुकता हो ।

सरकारले राहत प्याकेज घोषणा गरेलगत्तै थुप्रै प्रश्न उब्जिएका छन् । राहत घोषणा गर्दा केही मूलभूत पक्षलाई ध्यानमा राखेर मात्र गर्नुपर्नेमा त्यसो हुन सकेको छैन । राहत प्याकेजका पछाडि किन, कसरी, कहिले र केका आधारमा कुनै निश्चित व्यक्ति, परिवार वा फर्मलाई राहत दिने भन्ने स्षष्टता हुनुपर्थ्यो । तर त्यो स्पष्टता नहुँदा वितरणमा अनियमितता हुन सक्ने प्रशस्त ठाउँ छन् । सरकारको राहत प्याकेजको राजनीतीकरण हुने, वितरण प्रणाली चुस्त नहुँदा राहत केवल राजनीतिक कार्यकर्ताको हातमा मात्र पुग्ने र यसलाई राजनीतिभित्र रहेका व्यापारिक घरानाले आफ्नो स्वार्थमा प्रयोग गर्न सक्ने उच्च जोखिम छ । सरकारले ल्याएको राहत प्याकेज आवश्यक ठाउँ र पाउनुपर्नेको हातमा पुगेन भने अर्थतन्त्र थप जोखिमतर्फ धकेलिन्छ । सार्वजनिक सेवाप्रवाह गर्ने संस्था र संरचना यसै पनि कमजोर र दिशाहीन रहेको अवस्थामा त्यस्तो परिस्थिति सिर्जना नहोला भनेर ढुक्क हुन सक्ने वातावरण छैन ।

‘तात्कालिक राहत प्याकेज’ सँगै वित्तीय तथा मौद्रिक नीतिलाई समेत सन्तुलनमा राख्न सरकारले रणनीति अगाडि सार्नु र त्यसमा यथेष्ठ छलफल तथा विमर्श हुन जरुरी छ । अर्थतन्त्रको मुहान् रहिआएको विप्रेषणमा ठुलो धक्का लाग्नेछ भने कृषि उत्पादन कस्तो हुने हो भन्नेमा अहिले केही यकिन गर्न सकिने अवस्था छैन । बाली लगाउने समय नजिकिँदै गर्दा कृषि सामग्रीको आयात हुन सकेन भने आउँदो वर्षसमेत उत्पादनमा भारी असर पुग्नेछ । वितरण प्रणाली ठप्प हुँदा कृषिजन्य साना तथा मझौला उद्योगहरूले ठूलो क्षति बेहोरिरहेका छन् । त्यस्ता उद्योगलाई विशेष खालको सहयोग राज्यले वित्तीय तथा मौद्रिक नीतिमार्फत गर्न सक्छ । वित्तीय स्थायित्व कायम राख्दै बैंकिङ क्षेत्रलाई प्रभावकारी तरिकाले सञ्चालन गर्न सरकारले नेपाल राष्ट्र बैंकको क्षमता अभिवृद्धि गर्नु अत्यावश्यक हुन जान्छ । जसको पहिलो कदम भनेको हाल नेतृत्वविहीन रहेको केन्द्रीय बैंकमा गभर्नर नियुक्त गर्नु हो । तर यसलाई राजनीतीकरण गरेर नेतृत्वले चरम गैरजिम्मेवारीपना प्रदर्शन गरेको छ । यस्तै खालको राजनीतिक खिचातानी र कार्यकर्ता भरणपोषणको चक्र चलिरह्यो भने मुलुक अहिलेको महामारीको असरबाट बाहिर निस्कन सक्नेछैन । जसको मूल्य भनेको थप गरिबी र पछौटेपन हुनेछ ।

निर्माण, सेवालगायत सबै क्षेत्र बन्द हुँदा मुलुकमा ह्वात्तै सहरी बेरोजगारी बढेको छ । यस्तो दोहोरो मारमा परेको अर्थतन्त्रमा आम मानिसलाई दैनिक गुजारा चलाउन नै हम्मेहम्मे पर्न जान्छ । यस्तो अवस्थालाई सम्बोधन गर्ने भनेको प्रभावकारी वित्तीय तथा मौद्रिक नीतिगत हस्तक्षेपमार्फत नै हो । सरकारले राहत प्याकेजको घोषणासँगै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग सहयोगका लागि हात अगाडि बढाउने निर्णय गरेको छ । यसले स्पष्ट पार्छ कि हाम्रो क्षमता कमजोर छ । स्रोतको जोहो गर्न मुस्किल छ । अहिलेको संकट विश्वव्यापी भएका कारण बाह्य सहयोगका लागि अनुकूल वातावरण छैन । सम्पन्न राष्ट्रले नै आफ्ना राहत प्याकेजलाई धान्न अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ऋणपत्र जारी गर्न अघि सरेका बेलामा उनीहरूले नेपाललाई कति सहायता उप्लब्ध गराउन सक्लान् भन्ने प्रश्न छ । यस्तो विषम परिस्थितिमा मुलुकभित्रको स्रोतसाधनलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्दै वितरण प्रणाली चुस्त बनाउन सक्नुपर्दछ । मुलुकको वर्तमान नेतृत्वले यो काम गर्न सक्षम भयो भने त्यो नेपालीका लागि सुखद हुनेछ । संकटलाई नै दोष थोपरेर जिम्मेवारीबाट पन्छिने र आफ्नो नालायकीपन ढाक्ने काम हुने सम्भावना धेरै छ । त्यसो भयो भने नेपालको थप अँध्यारो भविष्यतर्फको यात्रा प्रारम्भ हुनेछ ।

आर्थिक फड्को मार्न हामीले अगाडि सारेको पर्यटन क्षेत्र यो महामारीबाट सबैभन्दा पहिले प्रभावित भयो । महामारीबाट बाहिर निस्केपछि पनि लामो समयसम्म यो क्षेत्र पूर्ण रूपमा चलायमान हुनेछैन । यसकारण यो क्षेत्रलाई राज्यले कसरी अगाडि बढाउने हो भन्नेमा स्पष्टता हुनु जरुरी छ । किनभने यस क्षेत्रमा निर्भर रहेको ठूलो श्रमशक्तिलाई काममा पर्कने वातावरण बनाउन राज्यले राहत उपल्बध गराउनुपर्ने अवस्था छ । तर यसका लागि राहत उपलब्ध गराउन राज्य सक्षम छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि हाम्रासामु छ । यहीँनेर हामीले संघीयताबाट फाइदा लिन सक्छौं । स्थानीय, प्रदेश र केन्द्रीय सरकारले जिम्मेवारी बाँडफाँड गरेर सहकार्य गर्नु जरुरी छ । मुलुकका ७५३ वटा स्थानीय निकायले खर्च गर्न नसकेको रकम राहतका रूपमा खर्च गर्न सक्छन् । तर फेरि पनि प्रश्न उठ्छ उचित प्याकेज र वितरण प्रणालीको ।

लम्बिँदो ‘लकडाउन’ ले निम्त्याउने आर्थिक क्षति र सामाजिक निरुत्साहनलाई कम गर्न हाम्रा प्रयासहरू इमानदार र गुणस्तरीय हुनुपर्छ । राज्यको कमजोर क्षमतालाई परिपूर्ति गर्न निजी क्षेत्र र नागरिक समाजको उत्तिकै भूमिका हुन्छ । नेपालको निजी क्षेत्रले जुन उदासीनता देखाएर बसेको छ, त्यसको मूल्य दीर्घकालमा स्वयंले बेहोर्नुपर्नेछ । मुलुक एउटा दुश्चक्रबाट ननिस्कँदै अर्कोमा प्रवेश गर्‍यो भने यहाँ कुनै पनि व्यवसाय फस्टाउन सक्दैन । नागरिक समाजले गर्ने भनेको सामाजिक निरुत्साहनलाई न्यूनीकरण गर्न पहल गर्ने हो । यसरी सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजको त्रिकोणात्मक सहकार्यमा हामी यो महामारीलाई परास्त गरी भविष्यतर्फको यात्राका लागि तयार रहन सक्छौं । विश्व मानव समुदाय नै त्रस्त रहेको अवस्थामा हामीमा संशय हुनु स्वाभाविक हो । तर, यो संकटलाई हामीले एउटा अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ ।

आशा गरौं, कोभिड–१९ को महामारीबाट विश्व छिटो बाहिर निस्कनेछ । तर यो संकट लम्बिएको खण्डमा सोहीअनुरूप लड्न हामीले विभिन्न तहका रणनीतिहरू अगाडि सार्नुपर्छ । यो समयमा सबै मानिसलाई घरभित्र राखेर मुलुकको नेतृत्व र सरकार पर्ख र हेरको अवस्थामा बस्ने होइन । व्यक्ति र समाजलाई त्रासबाट मुक्त गर्ने भनेको नेतृत्वले हो । नेपालमा मात्र होइन विश्व समुदायलाई नै अहिले सबैभन्दा बढी खट्केको विषय भनेको संवेदनशील, जिम्मेवार र दूरदर्शी नेतृत्वको अभाव हो । प्रकाशित : चैत्र १९, २०७६ ११:५१

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पुलमा ताल्चा 

अगन्धर तिवारी

पर्वत — सयौंको भीड हुने पर्वतका अग्ला पुलहरू यति बेला सुनसान छन् । कुश्मा आसपासका अग्ला र ‘सिंगल स्पान’ का पुलमा बाहिरबाट आउने मात्रै होइन, स्थानीयको आउजाउसमेत रोकिएको छ ।

कोभिड–१९ को सम्भावित संक्रमण रोक्न सरकारले लकडाउन गरेपछि कुश्मा र बागलुङ जोड्ने पुलमा बार लगाइएको छ । कुश्मा–बलेवा पुलमा आउजाउ नरोकिएपछि चार दिनयता ताल्चा लगाइएको स्थानीय राजु पौडेलले बताए । ‘कुश्मा हुँदै बाहिरबाट गाउँ भित्रिनेलाई रोक्न बलेवावासीले प्रशासनको सहयोगमा पुलमा बार लगाएर ताल्चा लगाएका हुन्,’ उनले भने ।
पुलमा आउजाउ गर्नेको रेखदेख गर्न छ जना सशस्त्र प्रहरी तैनाथ छन् । चाबी उनीहरूसँगै हुन्छ । अत्यावश्यक पर्नेलाई मात्रै साँचो खोलिदिने गरिएको छ ।

पर्वत प्रशासनले भने कहीँकतै बार लगाउन निर्देशन नदिएको जनाएको छ । ‘पुलमा बार लगाउन र बाटो रोक्न हामीले भनेका छैनौं,’ प्रमुख जिल्ला अधिकारी कल्पना घिमिरे नेपालले भनिन्, ‘त्यस्तो गर्नु पनि हुँदैन ।’

अत्यावश्यक काम पर्दा तथा बिरामी, सुत्केरी लगायतलाई उद्धार गर्नुपर्दा बाधा पुग्ने जनाउँदै बाटोमा अवरोध नगर्न प्रशासनले सबैलाई आग्रह गरेको छ ।

प्रकाशित : चैत्र १९, २०७६ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×