के यो महामारी युगको पुनरागमन हो ?

जीवन क्षेत्री

काठमाडौँ — अलेक्जेन्डर फ्लेमिङले सन् १९२८ मा संयोगवश पत्ता लगाएको पेनिसिलिन सन् १९४२ मा संक्रमणको उपचारमा उपयोग हुनुअगाडि मानिस र संक्रामक जीवबीचको लडाइँमा दुवै पक्षको हैसियत समानजस्तो थियो । 

मानिसको शरीरले ब्याक्टेरिया, भाइरस, फंगस, आदिविरुद्ध प्रतिरोधी क्षमता बढाउँदै जान्थ्यो, ती जीवले मानिसको प्रतिरोध छिचोल्ने क्षमता विकास गर्दै जान्थे । त्यो होडमा जसले अर्कोलाई उछिन्न सक्यो, ऊ बाँच्थ्यो, अर्को मर्थ्यो ।


कुनै भौगोलिक क्षेत्रमा नयाँ शक्तिशाली संक्रमण प्रवेश गर्‍यो भने त्यहाँका मानिसले प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्न नपाउँदै सिंगो जनसंख्या स्वाहा हुन्थ्यो । युरोपेली मानिसहरूले नयाँ संक्रमणहरू भित्र्याएलगत्तै अमेरिकी महादेशका आदिवासी मानिसहरूले त्यो नियति भोगेका थिए ।


दार्शनिक तथा अध्येता टोबी ओर्डले ‘द गार्डियन’ को लामो आलेखमा ‘ब्ल्याक डेथ’ भनिने त्यो समयको एउटा महामारीबारे लेख्छन् ः सन् १३४७ मा युरोपमा मृत्यु आयो ।


अतिक्रमणकारी मंगोल सेनाले क्राइमियाको क्याफा सहरबाट त्यसलाई प्रवेश गरायो । त्यहाँबाट भाग्ने व्यापारीले संक्रमणलाई इटाली पुर्‍याए । त्यहाँबाट त्यो फ्रान्स, स्पेन र इंग्ल्यान्ड पुग्यो । अनि नर्वे र बाँकी युरोप हुँदै मस्कोसम्म ।


छ वर्षमा महामारीले सिंगो महादेश छिचोल्यो । करोडौं बिरामी परे । तिनका घाँटी, काखी र तिघ्रामा पिलाहरू आए, रगत बगेका कारण छाला कालो भएर आयो, अरूले खोकीमा रगत बगाए । सबैलाई ज्वरो र थकान देखियो अनि शरीरबाट असह्य दुर्गन्ध फैलियो ।


त्यो महामारीका छ वर्षमा युरोपका एक चौथाइदेखि आधा मानिस उक्त संक्रमणका कारण मारिएको मानिन्छ । मध्यपूर्व र एसियामा समेत पुगेको उक्त महामारीका कारण विश्व जनसंख्याको ५–१४ प्रतिशत मानिस मरेका थिए । तर त्यसले मानव सभ्यतामा खासै आँच

पुर्‍याउन सकेन, न त मानिस जातिको अस्तित्व संकटमै पर्‍यो ।


पछिल्लो शताब्दीभर विज्ञानको विकाससँगै ब्याक्टेरियाविरुद्ध एन्टिबायोटिक र भाइरसविरुद्ध खोपको विकासले मानव र संक्रामक जीवबीचको त्यस्तो लडाइँमा मानिसको हैसियत निकै माथि पुर्‍याइदियो ।


प्लेगको महामारी गराउने येर्सिर्निया पेस्टिस नामक ब्याक्टेरियाले एन्टिबायोटिक युगमा पनि विश्वका विभिन्न ठाउँमा संक्रमण त गराएको छ तर अहिले हामीसँग यसलाई मार्ने एन्टिबायोटिक र यसलाई फैलाउने परजीवीलाई मार्ने उपाय दुवै छन् ।


बिफरजस्तो भयावह भाइरल रोग उन्मूलन नै भयो भने दादुराको भाइरसले खोप नपुगेका कुनाकाप्चामा मात्रै संक्रमण गर्न सक्ने भयो ।


कुष्ठरोग र क्षयरोगजस्ता भयावह संक्रमणबाट विकसित देशका समाजहरूले झन्डै मुक्ति पाए । एचआईभीजस्तो सुरुमा प्राणघातक मानिएको भाइरल रोगविरुद्ध खोप बन्न नसके पनि प्रभावकारी उपचार विकसित भयो ।


एकपछि अर्को यस्तो सफलतासँगै मानिस जातिमा के भ्रम विकसित भयो भने संक्रामक जीवहरूविरुद्ध मानव जातिले जित हासिल गरिसक्यो र संक्रमणका कारण हुने मृत्यु अब विगतको कुरा भइसक्यो ।


मानिसको यो भ्रम झन्डै यथार्थमा बदलिएको मान्न सकिन्छ । सन् १९२७ को दुई अर्ब जनसंख्या सय वर्ष नपुग्दै २०२० मा झन्डै ७ अर्ब ८० करोड पुग्न यसै सम्भव भएको थिएन ।

तर यो नयाँ परिवेशमा मानिसले के बिर्स्यो भने हाम्रो शरीर वा वरिपरि रहने, हाम्रा एन्टिबायोटिक र खोपले काम गर्ने भनेको सीमित ब्याक्टेरिया र भाइरसहरूविरुद्ध मात्रै हो । पृथ्वीको विराट भूगोलमा त्यस्ता पनि सूक्ष्म जीवहरू छन् जसबारे हामीले कहिल्यै केही जान्नेछैनौं ।

यो यथार्थ बिर्सेर जब मानिस दूरदराजका जंगल र गुफामा हस्तक्षेप गर्न पुग्छ, चिम्पान्जीदेखि चमेरासम्ममा मौलाएर बसेका घातक जीवहरू मानिसमा सर्न पुग्छन् । तब न मानिससँग ती जीवविरुद्ध लड्ने प्राकृतिक प्रतिरोध क्षमता हुन्छ, न खोप र उपचार नै बनेका हुन्छन् ।

अनि मानिसले अरू प्रजातिको संहार गरेजस्तै ती जीवले मानिसको संहार गर्न थाल्छन् ।

बाँदर वा चिम्पान्जीबाट मानिसमा सरेको मानिने एचआईभी पत्ता लागेयताका चार शतक विश्वव्यापी महामारीका रूपमा कायम छ ।


इन्फ्लुएन्जा समूहका विभिन्न घातक भाइरसहरू (बर्ड फ्लु, स्वाइन फ्लु, सार्स, मर्स, कोभिड–१९) ले बारम्बार विश्वव्यापी महामारी गराइरहेका छन् ।


क्षयरोगलगायत एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाका संक्रमणहरू अत्यन्त जटिल जनस्वास्थ्य संकटका रूपमा विश्वभर देखिइरहेका छन् ।


अर्कोतिर २००७ मा प्रयोगशालाबाट चुहेर निस्किएको भाइरसका कारण बेलायतमा ‘फुट एन्ड माउथ डिजिज’ को महामारी फैलिएको थियो । अब त्यस्तै अर्को दुर्घटना हुँदैन भनेर ढुक्क हुने अवस्था पनि छैन ।


प्रविधिको विकाससँगै मानिसले बदनियतपूर्वक महामारी फैलाउने जोखिम पनि यो क्षेत्रका विज्ञहरूले औंल्याउँछन् । जस्तो कि बिफर अहिले पृथ्वीबाट उन्मूलन भइसकेको छ तर त्यसको आनुवंशिक संरचना अब गोप्य रहेको छैन । प्रविधिको व्यापक लोकतान्त्रीकरणसँगै केही दुर्नियत भएका मानिसहरूले प्रयोगशालामा नयाँ बिफर भाइरस बनाएर समाजमा फैलाइदिए भने के हुन्छ ?


कोभिड–१९ को महामारी आउनुअगाडि नै यस्ता प्रश्न र सरोकार जायज थिए । सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञले बारम्बार कोभिड–१९ जस्तै महामारी आएर लाखौं मानिसको मृत्यु हुन सक्ने चेतावनी बारम्बार दिइरहेका थिए । स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गरिरहेका बिल गेट्सले समेत ‘टेड–टक’ मा यस्तो जोखिमबारे करोडौं मानिसलाई सचेत गराएका थिए ।


तर यस्ता जोखिमहरूबारे हाम्रा आँखा अहिले बल्ल खुलेका छन् । जुन दिन यो महामारी नियन्त्रणमा आउनेछ, त्यही दिन ती फेरि बन्द हुनेछन् र हामी सबैले मानिसलाई बेरोकटोक बुढेसकालसम्म बाँच्ने प्रजाति ठान्न थाल्नेछौं ।


त्यसैले महामारीले फुर्सदैफुर्सद दिएको यो समयमा मनन र मन्थन गरौं : के मानिसभन्दा संक्रामक जीव चलाख हुने मध्ययुगीन महामारीहरूको युग फेरि फर्केको हो ?


यो बेला हामीले दिने चासो र देखाउने सुझबुझले अर्को यस्तै महामारीको सम्भावनालाई कम गर्नेछ ।


प्रकाशित : चैत्र १६, २०७६ १३:२५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लकडाउनमा घरमै नियमित व्यायाम : शरीर स्वस्थ, मन शान्त

डा. हरिप्रसाद पोखरेल

काठमाडौँ — डा. हरिप्रसद पोखरेल योग एवं प्राकृतिक चिकित्साका विशेषज्ञ हुन् । लकडाउनको समयमा बाहिर हिँडडुल नगर्न नमिल्ने हुँदा घरमै योग र व्यायाम कसरी गर्ने भन्ने विषयमा उनले यहाँ बताएका छन् :

हामी सबैले गर्नुपर्ने र गर्नसक्ने अंग–व्यायाम हो । जोर्नी चलाउने र पिटी खेलेजस्तो गर्न जसले पनि जानेको हुन्छ । हात, खुट्टा, औंला खुम्च्याउन/फैलाउन सकिन्छ । अगाडि झुक्ने, पछाडि झुक्ने, सबै जोर्नीलाई गतिशील बनाउने । बच्चादेखि बुढा अनि रोगीले जोर्नी चलाउन सक्छन् । श्वाससँग जोडेर पनि गर्न सकिन्छ ।
हामीले कहिल्यै एक्लै बस्ने अभ्यास र तयारी गरेनौं । समूह र समुदायमा जिउने स्वभावबाट विकसित भएको जीवनपद्दति हो हाम्रो । अहिले कोरोना भाइरसको संक्रमणबाट बच्न घरबाहिर ननिस्कनु, एकापसमा दुरी बनाइराख्नु र भेटघाटमा संयमता अपनाउनु अत्यावश्यक छ । त्यसैले ‘सेल्फ–क्वारेन्टाइन’को यो बसाइ धेरैलाई कष्टकर बनेको छ ।

आफ्नै घर भएकाहरु छतमा निस्केलान्, वारिपारि हेर्लान्, तलमाथि गरेर समय बिताउलान् । एउटा कोठामा सामान्य जीवन बिताइरहेको परिवारलाई कति मुस्किल होला ? तर, घरभित्रै बस्नु अहिलेको पहिलो प्राथमिकता हो । कति लम्बिन्छ, त्यसको उत्तर छैन । लकडाउनको समय र सीमा बढ्न सक्छ, यसका लागि हामीले आफूलाई तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ ।

यस्तो बेला धेरै व्यक्तिमा नयाँ खालको मानसिक तनाव जन्मन्छ । यो बेला पहिल्यैबाट समस्या हुनेलाई थप गाह्रो पर्न सक्छ । एकातिर एक्लै बस्नुपरेकाले मानसिक अस्थिरता पैदा हुन्छ ।

अर्कातिर व्यापार, पेसा, व्यवसाय डामाडोल हुँदैछ भनेर विचलन आउन सक्छ । दिनभर श्रम गरेर साँझ–बिहान छान टार्नेहरु अझ संकटमा छन् । काम छैन । काम नभएपछि दाम छैन । दाम नहुनेका लागि खानेकुरा छैन । जबकि अहिले पोषणयुक्त खानेकुरा खाएर हाम्रो रोगसँग लड्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।

मलाई लाग्छ, कोरोनाको कहर बिस्तारै शरीरबाट मनतिर जान्छ । बेलैमा हामी सचेत हुन जरुरी छ । अहिले खानपान र कसरतमा ध्यान दिन सकियो भने समस्याले पिरोल्दैन ।

अहिले जति उपलब्ध हुन सक्यो, दाल र गेडागुडी खानुपर्छ । टुसा भएको गेडागुडीमा भिटामिन र मिनरल्स बढी हुन्छ । त्यसैले क्वाँटी बनाएर खाँदा अझ फलदायी हुन्छ । भिटामिन र खनिजले रोग प्रतिरक्षा क्षमता बढाउँछ । बजारमा हरियो सागसब्जीको मूल्य बढेको छ, सहजता कम छ, बाहिर निस्कन डर पनि छ । दाल–चामल जसरी तरकारी–फलफूल महिनौंलाई राख्न सकिन्न । दिनदिनै ल्याउनुपर्ने हुन्छ, अब झन् सागसब्जीको अभाव हुँदै जान्छ । तैपनि क्यालोरी, कार्बोहाइड्रेट र प्रोटिन मात्र खाएर त भएन । तारेको, फास्टफुड, प्याकेटका खान्की जति सकिन्छ, कम गरौं । अरु बेला पनि यस्ता कुराहरू खानुहुन्न, अहिले थप कठोर हुनुपर्छ ।

दिनभर कसरी बिताउने चिन्ता छ । शारीरिक व्यायामबाट दोहोरो फाइदा हुन्छ, समय बित्छ, शरीर तन्दुरुस्त भइराख्छ । हामीकहाँ धेरैले योगा सिक्नुभएको छ । घरभित्रको अभ्यासमा योगा उत्तम हुन्छ । हामीसँग मोबाइल छ, इन्टरनेट छ, युट्युबमा हेरेर पनि विधि पछ्याउन सकिन्छ । जानेकाले अरुलाई सिकाउनुपर्छ ।

पहिले बिहान एक घन्टा योगा गर्नेले अहिले दिउँसो र साँझ गरेर तीन घण्टा गर्न सक्नुहुन्छ । हामीसँग समय छँदैछ । खाना खाएको तीन–चार घण्टापछि योग गर्न सकिन्छ । ध्यान, आध्यात्मिक मन्त्रोच्चारणमा समय बढाउन सकिन्छ । हाम्रो रीत नै हो, त्रिकाल स्नान र त्रिकाल पूजा सन्ध्यामा गर्ने । आसनले शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता विकास गर्छ । प्राणायमले हाम्रो प्राण तत्त्वलाई बढाउँछ । ध्यान गर्दा मानसिक शान्ति हुन्छ । अहिलेको विषम सामाजिक परिस्थितिसँग सौहार्द भएर सामना गर्न र खुसीसाथ बिताउन सिकाउँछ ।

हामी सबैले गर्नुपर्ने र गर्नसक्ने अंग–व्यायाम हो । जोर्नी चलाउने र पिटी खेलेजस्तो गर्न जसले पनि जानेको हुन्छ । हात, खुट्टा, औंला खुम्च्याउन/फैलाउन सकिन्छ । अगाडि झुक्ने, पछाडि झुक्ने, सबै जोर्नीलाई गतिशील बनाउने । बच्चादेखि बुढा अनि रोगीले जोर्नी चलाउन सक्छन् । श्वाससँग जोडेर पनि गर्न सकिन्छ । ध्यानमा अरु केही गर्न सकिएन भने पनि नाकबाट श्वास आएको र गएको हेर्न सकिन्छ । बुद्ध परम्परामा यसलाई विपश्यनाभित्र आनापाना ध्यान भन्छौं, सामान्य तर प्रभावकारी विधि हो यो । मेडिटेसन संगीत/ध्वनि एकाग्र भएर सुन्न सकिन्छ । घर तीन तलाको छ भने सिँढी तल र माथि गरे पनि अभ्यास हुन्छ । एकै ठाउँमा कुँजिएर बस्न हुन्न ।

आ–आफ्ना धर्मसम्प्रदायका मन्त्र हुन्छन्, स्वरबद्ध उच्चारण गर्दा पनि मनमा शान्ति आउँछ । किताब पढ्दा एकाग्र भइन्छ, ज्ञान बढ्छ । संगीत सिर्जने, चित्र कोर्नेले त्यो क्षमता अझ निखार्न सक्छन् ।

टेलिभिजन, अनलाइन, युट्युब, फेसबुक, साथी र आफन्तसँग जहाँ–जता पनि कोरोनाकै कुरा हुँदा भय सिर्जना गर्छ । त्यसैले सूचनाको आदानप्रदानमा सन्तुलन मिलाउनुपर्छ । अन्यथा मनमा अशान्ति पैदा हुन्छ । आफू सुरक्षित बस्नुपर्छ, अरुलाई सुरक्षित बस्न प्रेरित गर्नुपर्छ । शारीरिकरूपमा दुरी राख्ने तर भावनात्मकरूपमा अझ जोडिने समय हो यो । म, मेरो परिवार, समाज, देशमात्र होइन, विश्व ब्रम्हाण्डलाई यस महामारीबाट जोगाउन घरभित्र बसेको हुँ भन्ने सकारात्मक चिन्तन विकास गर्नुपर्छ ।

प्रस्तुति : गोकर्ण गौतम

प्रकाशित : चैत्र १६, २०७६ १३:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×