संसारकै उच्च भू–भागबाट...

लिसा होनान, निकोला पोलिट

हामी दुवै नेपाल आएदेखि नै जलवायु परिवर्तनको वास्तविक असर हिमाल र नदीहरूमा मात्र नभई सबैभन्दा बढी मानिसहरूमा परेको देखेर अचम्मित भएका छौं । किसानले बालीनालीमा नयाँनयाँ रोग देखेका छन्, पहाडी र हिमाली समुदायहरूले पहिरोको सामना गरेका छन्, सहरका बासिन्दाले डेंगुजस्ता नयाँ रोगको सामना गरेका छन्, तराईका बासिन्दा बाढीपीडित भएका छन् ।

अहिले जलवायु परिवर्तन सबैका लागि यथार्थ भएको छ । त्यसैले संयुक्त अधिराज्य बेलायत नेपाललाई जलवायु संकटको सामना गर्न र महत्त्वाकांक्षी योजना अगाडि बढाउन आफूले गरेको प्रयासबारे जानकारी दिँदै ‘संसारकै उच्च भू–भागबाट’ जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी आफ्नो कथा भन्ने प्रयासमा सहयोग गर्न चाहन्छ ।


नेपाल जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा उच्च जोखिममा रहेका २० मुलुकहरूमा पर्छ । नेपालको ६० प्रतिशत जनसंख्या जलवायु परिवर्तनको जोखिममा छ र यसका हिमनदीहरू वर्षको ६० मिटरको दरले साँघुरिँदै छन् । फलस्वरूप जोखिमपूर्ण हिमतालहरू बन्दै छन् । गत वर्ष काठमाडौंको तापक्रम विश्वव्यापी औसत वृद्धिभन्दा दोब्बर दरमा बढेकाले यहाँसमेत डेंगु रोग देखा पर्‍यो । अप्रत्याशित मौसमी घटनाहरू सामान्यजस्तै भइसकेका छन् । नेपालको इतिहासमै पहिलो पटक थाहा पाइएको चक्रवातले ३५ जनाको ज्यान लियो । त्यसैले जलवायु सुरक्षाको काम नेपालका लागि ज्यादै महत्त्वपूर्ण छ । संयुक्त अधिराज्यले नेपालको विपद् पूर्वसूचना प्रणालीमा सुधार ल्याउनमा र विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी नयाँ निकाय स्थापनामा सहयोग गर्दै आएको छ । हामीले नेपालमा अझै जलवायुमैत्री भौतिक पूर्वाधार बनाउन, मानिसहरूलाई विपद्पछि सहयोग गर्ने थप राम्रा उपाय पहिल्याउन अनि जोखिमपूर्ण क्षेत्र र जोखिमपूर्ण जीविकोपार्जनबाट उनीहरूलाई स्थानान्तरण हुन सहयोग गरिरहेका छौं ।


करिब ८० किलोमिटरको चौडाइमा, समुद्री सतहबाट ८० मिटरको उचाइदेखि ८,००० मिटरसम्म पुग्ने नेपाल जलवायु प्रयोगशाला पनि हो । जलवायु परिवर्तनका चुनौती हेर्ने र समाधान पर्गेल्ने मौलिक अवसर नेपाललाई छ । नेपाल भ्रमण वर्षमा र पर्या–पर्यटनमा सामुदायिक वनदेखि, पानी व्यवस्थापन, जलवायुमैत्री कृषिसम्ममा चुनौतीहरू छन् र समाधान परीक्षणको मौका पनि छ । खास गरी नेपालको मौलिक भूपरिधि/भूपरिदृश्य जोगाएर जलवायु परिवर्तनबाट बचाउन सकिने प्रकृतिमा आधारित समाधानहरूबारे नेपालले विश्वलाई धेरै सिकाउन सक्छ । संयुक्त अधिराज्यले किसानहरूलाई सौर्य ऊर्जा प्रयोग गरी पानी तान्ने पम्पको निर्माण, स्थानीय अनुकूलन योजना तर्जुमा, स्याउ कृषकहरूका लागि मौसम बिमा र मौसम भविष्यवाणी सुधार गर्न विश्वस्तरीय जलवायु मोडलिङका लागि सहयोग लगायतका यस्ता केही समाधान विकास गर्न नेपालसंँग मिलेर काम गरेको छ ।


अत्यन्त न्यून उत्सर्जन, निर्माणाधीन जलविद्युत् परियोजनाहरू, सहज सौर्य ऊर्जा र विश्वमा कीर्तिमान राख्न सफल वन व्यवस्थापन र प्राकृतिक संसाधनहरूले गर्दा नेपाल जलवायु आकांक्षामा अगाडि छ । आफ्नो हरित अर्थतन्त्रले कसरी आर्थिक वृद्धि प्रबर्द्धन गर्न सक्छ, गरिबी न्यूनीकरण गर्न सक्छ वा भारतजस्ता छिमेकी मुलुकको समेत उत्सर्जन कसरी घटाउन सक्छ भन्ने देखाई नेपालले यो क्षेत्र र विश्वलाई यस विषयमा बाटो देखाउन सक्छ । त्यसैले पनि संयुक्त अधिराज्यले नेपालसंग मिलेर अरुण ३ र त्रिशूली जलविद्युत् परियोजनाबाट यसको प्राकृतिक स्रोतको विकास गर्न र सौर्य ऊर्जा सम्बन्धी कार्यक्रममा नवीनता ल्याउन अनि वन विकास कोष (फरेस्ट डिभलपमेन्ट फन्ड) को स्थापना गर्न मिलेर काम गरेको छ ।


क्षेत्रीय उत्कृष्ट आयोजक : नेपाल एसियाको ‘वाटर टावर’ भनिने हिमालहरूको काखमा अवस्थित छ । यी हिमालबाट बग्ने नदीहरूको पानीमा १ अर्ब ६५ करोड मानिस निर्भर छन् । यसको विकास उपयुक्त क्षेत्रीय सहयोगमा भर पर्छ । त्यस्तै वायुको गुणस्तर, ऊर्जा व्यापार र हिमनदीहरूको क्षयीकरणलाई प्रभावकारी रूपमा सम्बोधन गर्न क्षेत्रीय स्तरका उपायहरू चाहिन्छन् । यसै सन्दर्भमा हिन्दुकुश हिमालयको ‘कल टु एक्सन’ लाई व्यवहारमा लागू गर्न यो क्षेत्र र त्यसभन्दा परसम्म प्रभाव पार्न महत्त्वपूर्ण रूपमा लिइएको ‘सगरमाथा संवाद’ मा नेपाललाई सहयोग गर्न पाउँदा हामीलाई गर्व लागेको छ ।


उच्च महिला जलवायु नेतृत्व : जलवायु संकटसंग जुध्न राष्ट्रपतिदेखि जोखिमपूर्ण समुदायसम्ममा महिलाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । मानवनिर्मित यो समस्या समाधान गर्न काम गर्नुपर्छ भनी महिलाहरूले बुझेका छन् र परिवर्तनका लागि उनीहरू शक्तिशाली पनि हुन्छन् । त्यसैले यस वर्ष ‘संसारकै उच्च स्थानबाट आएको विचार’ मा तय भएका विषयहरूमा थप विस्तृत खोजी गरी जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी थप आकांक्षा र कामबारे नेपाली महिलाहरूले उठाएको आवाजमा हामी पनि नेपाल र संयुक्त अधिराज्यका संयुक्त कार्यक्रम र लेखहरूको शृंखलामार्फत आफ्नो आवाज मिसाउन प्रतिबद्ध छौं ।


जलवायु लगानी परिचालनमा अगाडि : जलवायु परिवर्तनका मुद्दा सम्बोधन गर्न पैसा चाहिन्छ । जलवायु सुरक्षा निर्माण गर्न र नेपालको हरित अर्थतन्त्रमा वृद्धि ल्याउन जलवायु लगानीका लागि सार्वजनिक, निजी, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय लगानी नेपालमा भित्रिँदै छ । हालसम्मको १ अर्ब अमेरिकी डलर (१ खर्ब ११ अर्ब रुपैयाँ) भन्दा बढीको लगानीमध्ये संयुक्त अधिराज्यको हिस्सा ३० करोड अमेरिकी डलर (३३ अर्ब रुपैयाँ) भन्दा धेरै छ । संयुक्त अधिराज्यको योगदान नेपालका जलवायु चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न र यसले हरित अर्थतन्त्रबाट धेरैभन्दा धेरै लाभ लिन सकोस् भन्नेतर्फ लक्षित छ । तर अझै धेरै गर्न बाँकी छ । त्यसैले संयुक्त अधिराज्यले नेपाललाई यसको महत्त्वाकांक्षी योजनालाई सघाउ पुर्‍याउन ग्रिन क्लाइमेट फन्डबाट र सिटी अफ लन्डनका हरित लगानीकर्ता जस्ता लगानीकर्ताहरूबाट थप लगानी भित्र्याउन सघाइरहेको छ ।


जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न र यसै वर्षको नोभेम्बरमा संयुक्त अधिराज्यले आयोजना गर्ने जलवायु परिवर्तन सम्मेलन (कोप २६) मा संसारकै उच्च स्थानबाट उठाइएको आवाज प्रस्ट र टड्कारो सुनिनेछ भनी सुनिश्चित गर्न संयुक्त अधिराज्य नेपालसँग काँधमा काँध मिलाएर उभिएको छ । नेपालको आवाज र जलवायु परिवर्तनसंग जुध्ने महत्त्वाकांक्षी प्रतिबद्धता त्यहाँ सुनियोस् भन्ने हामी चाहन्छौं ।


लिसा होनान डीएफआईडीकी नेपाल प्रमुख र निकोला पोलिट नेपालका लागि संयुक्त अधिराज्यकी राजदूत हुन् । प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७६ ०८:२७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अंकल सामको चर्खा गीत

चन्द्रकिशोर

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको भारत भ्रमणले विश्वकै ध्यान तान्यो । अमेरिकी राष्ट्रपति प्रायः एकभन्दा बढी देशको यात्रामा निस्किन्छन्, तर यस पटक उनी अमेरिकाबाट सोझै गुजरातस्थित अहमदाबाद ओर्ले । त्यहाँ भव्य आयोजना गरी भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले उनलाई अभिनन्दन गरे ।

जब मोदीसँगै ट्रम्प शान्तिपूर्ण संघर्ष र सामुदायिक सामञ्जस्यका लागि महात्मा गान्धीद्वारा गरिएका कतिपय प्रयोगहरूको साक्षी सावरमती आश्रम पुगे, उनीहरूले गान्धी दृष्टिको प्रतीक ‘चर्खा’ संगै खिचाएको तस्बिरले संसारभरिकै मिडियामा ठाउँ पायो । अहिले ट्रम्प र मोदीबीच आत्मीय आकर्षण पाइन्छ । शासन प्रमुखहरूबीचको सम्बन्धले तिनका मुलुकहरूबीचको सम्बन्धमा समेत प्रभाव पार्छ ।

चर्खा हस्तचालित यन्त्र हो, जसबाट धागोको उत्पादन गरिन्छ । गान्धीको प्रयोगले चर्खालाई अर्थशास्त्रीय अवधारणाका रूपमा खडा गरेको छ । गान्धी चर्खालाई भुइँमान्छेको आशाको प्रतिनिधि मान्थे । सामान्यजनको स्वतन्त्रतालाई उनी चर्खाभित्र हेर्थे । गान्धी भन्थे, ‘अहिंसाको रचना कारखानाहरूको सभ्यताको जगमा हुन सक्दैन, त्यो शान्तिपूर्ण गाउंहरूको जगमा सम्भव छ ।’ चर्खा अर्थव्यवस्थाले शोषणको बहिष्कार गर्छ । शोषण नै हिंसाको सारतत्त्व हो । चर्खाले स्वावलम्बी बनाउँछ, जो स्वतन्त्रताका लागि अपरिहार्य हुन्छ ।

भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका क्रममा श्रमप्रतिको सम्मानलाई वैयक्तिक र सार्वजनिक जीवनमा व्यक्त गर्न चर्खा चलाउने परम्परा बसाइएको थियो । गान्धीले गर्दा नै चर्खा विचारका रूपमा समेत विकसित हुँदै आयो । रोचक पक्ष के देखियो भने, सावरमती आश्रमको आगन्तुक पुस्तिकामा ट्रम्पले महात्मा गान्धीको नामै उल्लेख गरेनन् । त्यहां उनले आफ्ना खास मित्र मोदीलाई धन्यवाद मात्र लेखे । ट्रम्पको यो सुनियोजित लेखाइको आर्थिक–राजनीतिक अर्थ छ । यस सन्दर्भमा भारतभित्र जुन व्यापकतासाथ विमर्श हुनुपर्थ्यो, ‘गोदी’ मिडियाका कारण त्यो हुन सकेन ।

अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई कतिपयले ‘अंकल साम’ वा ‘चचा साम’ ले पनि सम्बोधन गर्छन् । यसको एउटा पृष्ठभूमि छ । वास्तवमा ‘अंकल साम’ न्युयोर्कको एक व्यापारी स्यामुअल विल्सनसंग गांसिएको छ, जसलाई अंकल साम विल्सन पनि भनिन्थ्यो । स्यामुअल इमानदार, विश्वासी र देशका लागि समर्पित व्यक्ति थिए । सन् १८१२ मा अमेरिकी युद्धका बेला उनी सेनाका लागि मासु सप्लाई गर्थे, जसमाथि ‘युएस’ को मोहर लागेको हुन्थ्यो, जसले सरकारी माल भन्ने दर्साउँथ्यो । बिस्तारै–बिस्तारै अंकल साम विल्सन केवल ‘अंकल साम’ मा परिणत हुन पुगे ।

सन् १८३०–६१ मा कार्टुनिस्टहरूले ‘अंकल साम’ लाई अमेरिकी फौजको प्रतीकका रूपमा प्रशस्त प्रयोग गरे । पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा अमेरिकी सेनामा भर्तीका लागि जेम्स मोन्टगोमरी फ्ल्यागले एउटा पोस्टर बनाए, जसमा अंकल सामको तस्बिरसँंगै लेखिएको थियो, ‘आई वान्ट यु फर अमेरिकन आर्मी’ । दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा समेत यस प्रकारको पोस्टरको खुब प्रयोग गरियो । यस प्रकार अंकल साम र अमेरिकी फौजबीच अटुट नाता कायम हुन गयो । दुइटै एकअर्काको पर्याय बन्दै गए ।

आफ्नो सैन्यशक्तिकै बलबुतामा अमेरिकाले पूरै विश्वमाथि हैकम चलाउँदै आएको छ । यसको सिङ्गो अर्थव्यवस्था नै हतियारको कारोबारमा टिकेको छ र अमेरिका भनौं वा अमेरिकी राष्ट्रपति यसै कारोबारलाई अगाडि बढाउन प्रयासरत रहन्छन्, जो अहिले पनि देखियो । राष्ट्रपति ट्रम्पले यस पटक भारतसंँग ३ अर्ब डलर बराबरको सैनिक हेलिकप्टर र उपकरण खरिद सम्झौता हुने घोषणा गरेका छन् ।

सआदत हसन मन्टोले अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई हतियारको सौदागरका रूपमा देखे र उनलाई अंकल साम (चचा साम) नै भनेर सम्बोधन गरे । मन्टो प्रसिद्ध दक्षिण एसियाली साहित्यकार हुन् । उनले सात दशकपूर्व चचा सामलाई सम्बोधन गर्दै पत्रहरूको लामो शृंखला लेखे । त्यसमा लेखिएका कतिपय कुरा आज पनि भविष्यवाणीझैं साबित हुँदै गएका छन् ।

अमेरिकी राष्ट्रपतिका नाममा लेखिएका ती चिठीमा मन्टोले तत्कालीन साहित्यिक, सामाजिक, सांस्कृतिक उठापटक र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक–आर्थिक चालबाजीको भयानक तस्बिर कोरेका छन्, जसबाट अमेरिका कसरी फल्दै–फुल्दै गएको छ भन्ने थाहा हुन्छ । व्यंग्यात्मक शैलीमा लेखिएको त्यो चिठी शृंखला राजनीतिक, आर्थिक र साहित्यको बेजोड नमुना हो । अहिले मन्टो बांचेका भए यस क्षेत्रमा बढ्दो गरिबी, असमानता र साम्प्रदायिक तनावमाझ फस्टाउँदो हतियार कारोबारलाई लिएर फेरि चचा सामलाई चिठी लेख्थे ।

अमेरिकी राष्ट्रपतिको भारत यात्राकै क्रममा दिल्लीमा दंगा चर्कियो । सामाजिक सञ्जालका नेपाली प्रयोगकर्ताहरूमा समेत त्यसको चिन्ता र चासो छचल्कियो । दुई पुराना समुदायबीचको तनावको बाछिटा दक्षिण एसियाभरि नै पर्ने गरेको छ । भारतमा दंगाको इतिहास पुरानो छ, त्यसको आफ्नै पृष्ठभूमि छ । तर अहिले कसरी हुन गयो ? अमेरिकी राष्ट्रपतिको भ्रमणको मौका छोपेर भारतको आन्तरिक तनावलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न देशी–विदेशी उक्साहटमा त्यो भएको एउटा सानो वृत्त बताउँछ । तर कतिपय यसलाई समग्रतामा नियाल्नुपर्ने आग्रह राख्छन् ।

भारतको केन्द्रीय सरकारले ल्याएको नागरिकता संशोधन कानुनसँंग असहमति राख्नेहरू विभिन्न किसिमले आन्दोलन चलाउँदै थिए । यसै पृष्ठभूमिमा भारतीय सुप्रिम कोर्टका न्यायाधीश दीपक गुप्ताले भनेका छन्, ‘असहमतिको अधिकार लोकतन्त्रका लागि आवश्यक हो । सरकार र देश दुई अलग चीज हुन् । देशको आलोचना नगरेर पनि सरकारको आलोचना गर्न सकिन्छ ।’ जस्टिसको भनाइ त्यतिखेर आएको छ, जतिखेर असहमतिको अधिकार र तरिकालाई लिएर भारतीय समाज विभाजित हुँदै छ ।

दंगालाई लिएर भारतभित्रै केही गम्भीर प्रश्न खडा भएका छन् । शान्तिपूर्ण विरोध गर्ने दाबी गरिए पनि सोका लागि चाहिने नैतिक–मानसिक तयारी यसका कर्ताहरूमा भएन कि ? त्यसै गरी सरकारी संरक्षणमा गरिएको भड्काउ भाषणले एउटा पक्ष उत्तेजित भयो कि ? बहुमतको शासनले असहमत पक्षको रक्षा गर्न सकेन कि ? हिंसाको सुरुआत कसरी भयो ? के दंगाको जन्म फरक पक्षमाथिको घृणा, अफवाह र भड्काउ भाषणले हुँदैन ? दंगा हुन्छ कि गराइन्छ ? के दंगा आफैमा बजार आधारित राजनीति हो ? प्रत्यक्ष युद्धभन्दा दंगाजस्ता आन्तरिक द्वन्द्वको निर्यात अहिलेको नयां सामरिक रणनीति हो ? यी प्रश्नको जबाफको खोजीमा भारतीय राजनीति विभाजित देखिएको छ ।
दंगाले सबैभन्दा बढी सामाजिक बनोटलाई नोक्सान गर्छ । एक पटक चर्किएको मन जोड्न वर्षौं लाग्छ । उर्दुको एउटा शेर नै छ—

आग का क्या है पल दो पल में लगती है
बुझते बुझते एक जमाना लगता है ।

दंगाका कारण भुइँतहका मान्छेहरू सबैभन्दा बढी पीडित हुन पुग्छन् । दंगापीडित वा दंगा गर्नेहरू प्रायः कमजोर आर्थिक–सामाजिक वर्गका हुन्छन्, उक्साउनेहरू जहिले पनि पछाडि हट्छन् । दंगामा सबैभन्दा बढी नोक्सान उदारवादी समूहको हुन्छ, जसले जहिले पनि मेलमिलाप र संवादको कुरा गरिरहेको हुन्छ ।

दुवैतर्फका उत्तेजित जमातले तिनको उपेक्षा गर्छन्, कतिपयले दोषी नै ठहर गर्छन् । यसका बावजुद दिल्लीमा कैयौं टोलका मध्यमार्गीहरूले सद्भाव जुलुस निकालेका छन् । उदारवादी समूहको परीक्षा यस्तै बेला हुने हो । जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि मानवतालाई जोगाउनैपर्छ । सामुदायिक तनाव र दूरीमा जब पक्षविशेषले राजनीतिक लाभ खोज्न थाल्छ, त्यतिखेर सबैभन्दा घोचपेच उदारवादी समूहमाथि नै हुन्छ । सार्वजनिक बुद्धिजीवीहरू सबैतिरका कट्टरपन्थीहरूको निसाना र चेपुवामा पर्छन् । अहिले दिल्लीमा त्यही देखिएको छ ।

भारत फेरि ती समस्याहरूको सामना गर्दै छ, जोसँग महात्मा गान्धी जीवनपर्यन्त जुझिरहे । कुनै पनि लोकतन्त्र असहिष्णुताले चल्न सक्दैन । शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वबाटै लोकतन्त्रले सञ्जीवनी पाउँछ । गणतन्त्र र सभ्य समाजको मूल पहिचान यही हो । यसको पहिलो प्रत्याभूति सरकारी पक्षले दिन सक्नुपर्छ । के गान्धीलाई बिर्सेर भारत आफ्ना चुनौतीहरूबाट जोगिन सक्छ ? धार्मिक कट्टरवाद, अन्धराष्ट्रवाद र उपभोक्तावादले चारैतिर संकट निम्त्याउँदै छ ।

भय, अविश्वास र अनिश्चितताको माहोलमा भारतको लोकतन्त्र र समाजले स्थिरता पाउन सक्दैन । चचा सामको आफ्नै चर्खा गीत छ, जसको गायनमा लोभिइरहे भारत मौलिक परम्परा र पहिचानबाट पछाडि पर्दै जाने निश्चित छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७६ ०८:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×