पाठ्यपुस्तकमा यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक

बिना राई

केही समयअघि साथीहरूसँगको भेटघाटमा यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायको प्रसंग उठ्दा एक मित्रले टिप्पणी गर्नुभयो, ‘म आफ्नो परिवारमा तेस्रोलिंगी सदस्यको परिकल्पनै गर्न सक्दिनँ ।’ महिला अभियन्ताकै मुखबाट यस्तो कुरा सुन्दा म छक्क परेँ, दुःख पनि लाग्यो ।

शिक्षित भन्नेहरूले पनि छोरीहरू मात्र भएका दम्पतीलाई छोरा जन्माउन दिएको सुझाव हामीले प्रायः सुन्दै आएकै छौं । समाज परिवर्तनको संवाहकले नै यौनिक तथा लैंगिक सवालमा स्वयंलाई परिष्कृत गर्न नसक्नुको एउटा कारण हो— पितृसत्तात्मक शिक्षा व्यवस्थाले विद्यमान ‘इन्टर्नलाइज्ड’ सोच बदल्नभन्दा स्थापित गराउन बल दिनु ।


विद्यालय स्तरमा लिङ्ग निर्धारण प्रक्रिया, लैंगिक झुकाव र समाजको दायित्वजस्ता विषयमा पर्याप्त छलफल नहुँदा व्यक्तिविशेषले केसम्म भोग्नुपर्छ भन्ने तथ्य मैले चिनेका एक युवकको घटनाले प्रस्ट्याउँछ । केटीको जस्तो गुण र व्यवहार रहेको भन्दै किशोरावस्थामै उनको विवाह भएछ । करिब आठ वर्षको दाम्पत्य जीवनमा, अनेक औषधोपचारका बावजुद सन्तान हुन नसकेपछि रहस्योद्घाटन भएछ— उनीहरूबीच यौन सम्पर्क नै हुन सकेको रहेनछ । ती युवक अझै आफ्नो यौनिक र लैंगिक पहिचानको निर्क्योल गरिनसकेको अवस्थामा रहेछन् । परिवार र समाजले उनीहरूबाट सन्तानको अपेक्षा गरेको गर्‍यै गरेपछि मात्र यो तथ्य बाहिरियो । परिवार र समाजले थोपरेको लैंगिक भूमिका निर्वाह गर्दैगर्दा भोग्नुपरेका तनाव सम्बन्धित व्यक्तिबाहेक अन्यले महसुस गर्न सक्लान् ?


यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यकलाई संविधानले सम्बोधन गरे पनि सामान्यतया हाम्रो समाजले स्त्री र पुरुषको अस्तित्वलाई मात्र स्विकार्छ । तसर्थ यी दुईबीचको विवाह, सन्तान र सन्तानमा पनि छोराको चाहना हाम्रो समाजका केही आधारभूत अपेक्षा हुन्, जसलाई परिपूर्ति गर्न नसक्दा समाजशास्त्रीय भाषामा ती व्यक्तिहरू विचलित (डिभिएन्ट) कहलिन्छन् । भविष्यका कर्णधार भनिनेहरूलाई नै यस्ता सवालहरू बुझाउन नसक्दा शिक्षाको समयानुकूल सामाजिकीकरणको कार्य विफल भएको छ । किनकि हालको एकरूपीय शिक्षा व्यवस्थामा यौनिक अल्पसंख्यकका सवालहरूलाई ठाँवै दिइएको छैन । परम्परागत लैंगिक पहिचानबारे मात्र ज्ञान दिने शिक्षा प्रणालीका कारण फरक लैंगिक पहिचानका बालबालिकाले एकातर्फ मनोवैज्ञानिक पीडा सहनुपरेको हुन्छ भने, अर्कातर्फ सहपाठी र कहिलेकाहीं शिक्षकबाटै अपहेलित हुनुपरेको छ । साँचो अर्थको समावेशी शिक्षा प्रणालीमार्फत यस्ता लैंगिक सवालहरूलाई सम्बोधन गरिहाल्नुको विकल्प छैन ।


मानवशास्त्रमा प्रकृति (वंशाणु) वा पालनपोषण (सामाजिकता) मध्ये कुनले मानवजातिको व्यवहार, सोचविचार आदिलाई बढी प्रभाव पार्छ भन्ने बहस पुरानो हो । जैविक मानवशास्त्रीहरूका अनुसार, सन्तानको भौतिक र जैविक गुणहरू (छाला, कपाल आदिको रङ तथा उचाइ) मा बाबुआमाका गुणहरूको प्रभाव हुन्छ । कतिपय अवस्थामा सन्ततिहरूमा बाबुआमाको रोग पनि सर्ने गर्छ । तथापि प्रत्येक शुक्रकीट र अण्डले पृथक् गुण बोक्ने हुँदा गर्भधारणका बेला आनुवंशिक पुनःसंयोजन (जेनेटिक रिकम्बिनेसन) का कारण एकै बाबुआमाबाट जन्मेका सन्तानहरूमा पनि प्रशस्त जैविक असमानता हुन सक्छन् ।


गर्भधारणका बेला ‘मायोसिस’ भनिने कोष विभाजनका क्रममा बाबु र आमाका २३ जोडी क्रोमोजोमबाट आधाआधा गरी २३ जोडीको क्रोमोजोमसहित भ्रूण बन्छ । लिङ्ग निर्धारक क्रोमोजोम पुरुषसँग मात्र हुने भए पनि कसैको चाहना बमोजिम यो सम्भव भने हुँदैन । छोरो जन्मेन भनेर महिलालाई दोष लगाउनु र हिंसा गर्नुचाहिँ महिलामाथिको नियन्त्रणका लागि पुरुषसिर्जित मिथ्या बहाना मात्र हो । सन्तानको असल व्यवहारको स्वामित्व बाबु र खराब व्यवहारको श्रेय आमालाई दिने पितृसत्तात्मक राजनीतिले सन्तानमा बाबुआमा दुवैका गुण सर्ने गर्छन् भन्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्दै आएको छ । हाम्रो समाजले पनि यौनिक अल्पसंख्यकमा पर्ने सन्तान पनि बाबुआमाका जिनहरूको मिलनबाटै जन्मेको हो भन्ने नबुझे जस्तो गर्दै आएको छ ।


यौनिक अल्पसंख्यक विभिन्न खाले हुन्छन्, जसलाई अंग्रेजीमा एलजीबीटीआई (लेस्बियन, गे, बाइसेक्सुअल, ट्रान्स जेन्डर र इन्टर सेक्स) का माध्यमले बुझाइन्छ । कुनै महिला महिलाप्रति मात्रै आकर्षित हुन्छे भने ऊ ‘लेस्बियन’ (महिला समलिंगी) हो । पुरुषसँग मात्रै आकर्षित हुने पुरुष ‘गे’ (पुरुष समलिंगी) हो । महिला र पुरुष दुवैतर्फ आकर्षित हुने व्यक्तिलाई ‘बाइसेक्सुअल’ (द्विलिंगी) भनिन्छ । पुरुष गुप्तांगसहित जन्मेको तर आफूलाई महिला अनुभूति गर्ने वा महिला जानेन्द्रियसाथ जन्मे पनि आफू पुरुष रहेको ठान्ने व्यक्ति ‘ट्रान्स जेन्डर’ (तेस्रोलिंगी) हो । लिङ्ग परिवर्तनपछि ‘ट्रान्स जेन्डर’ लाई ‘ट्रान्स सेक्सुअल’ भन्ने गरिन्छ । महिला र पुरुष दुवैको जननेन्द्रिय लिएर जन्मेको व्यक्ति ‘इन्टर सेक्स’ (अन्तरलिंगी) हो । कतै–कतै एलजीबीटीक्यु पनि प्रयोग हुन्छ, जसमा ‘क्यु’ को अर्थ हुन्छ— ‘कोय’ वा ‘क्वेस्चनिङ’ । विभिन्न यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यकलाई समग्रमा बुझाउन पनि ‘कोय’ को प्रयोग हुन्छ । ‘क्वेस्चनिङ’ को आशय लिङ्ग पहिचान गर्न नसकेको अवस्थाको व्यक्ति भन्ने हुन्छ ।


अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै एलजीबीहरूको यौनिकता सामाजिक या वंशानुगत के हो भन्ने प्राज्ञिक बहसले अझै बिट मार्न सकेको छैन । भविष्यमा अरू अध्ययन र प्रमाणले थप पुष्टि गर्लान्, तथापि जिन आफैले वा जिनले गर्भाशयको वातावरणमा अवस्थित ‘लिङ्ग हर्मोन’ सँग गर्ने अन्तरक्रियाद्वारा व्यक्तिको यौनिक झुकाव निर्धारित हुन्छ भन्ने तर्क विश्वसनीय देखिन्छ । अधिकांश मानवशास्त्री मानिसको व्यवहार समाजसँंगसंँगै वंशानुगत गुणहरूबाट पनि प्रभावित हुन्छ भन्ने मत राख्छन् । यस आधारमा महिला र पुरुषबाहेकका यौनिक तथा लैंगिक विशिष्टता स्वाभाविक र प्राकृतिक हुन् भनी स्वीकार गर्नुपर्छ ।


स्वाभाविक मानिआएको भन्दा पृथक् यौनिक र लैंगिक प्रवृत्तिको कारक तत्त्व जैविक भए पनि यसप्रतिको दृष्टिकोण भने समाजसिर्जित मूल्यमा आधारित हुन्छ । जेन्डरलाई हिन्दु दर्शनबाट विश्लेषण गर्दै मानवशास्त्री सुभद्रा मित्रले एक पुस्तकमा दक्षिण एसियामा तेस्रोलिंगीको सांस्कृतिक र संस्कारगत महत्त्व रहेको तर्क प्रस्तुत गरेकी छन् । समग्रमा, महिला तथा यौनिक अल्पसंख्यकहरूलाई पुरुषहरूले पितृसत्ताको बलमा बिस्तारै आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याएको र दमन गरेको उनको तर्क छ । त्यसै गरी नेपालको पितृसत्तात्मक समाजले एलजीबीटीआईको पहिचान र अस्तित्वलाई सामाजिक स्वीकार्यता दिइसकेको छैन । माथि नै भनियो, शिक्षित कहलिएका कतिपयले नै यौनिक अल्पसंख्यक सदस्यको परिकल्पनासम्म सकेका छैनन् । यस्तो अवस्थामा यी समुदायका सदस्यहरूले घरपरिवार, छरछिमेक, विद्यालय, सार्वजनिक सेवाप्रदायक निकाय, कार्यस्थल लगायतमा कस्तो भेदभाव र सकस बेहोर्नुपरिरहेको होला, सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ ।


माध्यमिक तहको स्वास्थ्य, जनसंख्या र वातावरण शिक्षामा प्रजनन तथा परिवार योजनाका सवालहरू समावेश छन् । सामाजिक शिक्षामा छुवाछूत, छाउपडी, दाइजो, मानव बेचबिखन जस्ता मुद्दा उठाइएका छन् । तर यी दुवै विषय यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यकबारे मौन छन् । अंग्रेजी पाठ्यपुस्तकमा पनि यसबारे कुनै सामग्री छैन । फरक यौनिक तथा लैंगिक पहिचानलाई ठम्याउन नसकिरहेका किशोरकिशोरीका अन्तर्द्वन्द्वलाई सम्बोधन गर्न र मैत्रीपूर्ण वातावरण निर्माण गर्न विद्यालय तहमा यसबारे छलफल आवश्यक छ । साथसाथै सचेतनामूलक श्रव्य–दृश्य सामग्रीमार्फत आम समाजमा यसबारे प्रचार–प्रसार गर्नु आवश्यक छ । यही क्रमले आउँदो पुस्तालाई सामाजिकीकरणको प्रक्रियामा लान सके यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यकहरूको सामाजिक अन्तरघुलन पनि सहज हुन सक्छ ।


राई लैंगिक अध्ययनकी शोधार्थी हुन् । प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७६ ०७:५०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

असान्जलाई सुपुर्दगी गर्नेबारे सुनुवाइ सुरु

एजेन्सी

लन्डन — विकिलिक्सका संस्थापक जुलियन असान्जलाई सुपुर्दगी गर्न अमेरिकाले गरेको आग्रहमाथि बेलायतमा सोमबारबाट सुनुवाइ सुरु भएको छ । असान्जमाथि अमेरिकामा जासुसी र कम्प्युटर ह्याकिङका १८ वटा मुद्दा छन् । यी सबै मुद्दा प्रमाणित भए उनलाई १ सय ७५ वर्षसम्म जेल हुन सक्छ । 

४८ वर्षीय असान्जमाथि सन् २०१० मा विकिलिक्समार्फत अफगानिस्तान र इराकमा भएका अमेरिकी सैन्य अभियानको वास्तविकता झल्काउने सरकारी फाइल सार्वजनिक गरेको अभियोग पनि छ । बेलायतसामु अमेरिकाले उनलाई पक्राउ गर्ने उद्देश्यले मात्रै सुपुर्दगीको माग गरेको फ्रान्सेली समाचार एजेन्सी एएफपीले उल्लेख गरेको छ ।

अस्ट्रेलियाली नागरिक असान्जले स्विडेनको सुपुर्दगीबाट बच्न इक्वेडरस्थित बेलायती दूतावासमा केही वर्ष शरण लिएका थिए । असान्जलाई मुक्त गर्न माग गर्दै सुनुवाइकै पहिलो दिन सोमबार दक्षिणपूर्वी लन्डनस्थित विलविच क्राउन अदालतबाहिर प्रदर्शन भएको छ । असान्जविरुद्ध अमेरिकाले लगाएको अभियोगको विरोध वाक् र मिडिया स्वतन्त्रता पक्षधरले पनि गरेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७६ ०७:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×