कमरेडको खुसीशास्त्र- विचार - कान्तिपुर समाचार

कमरेडको खुसीशास्त्र

ओली सरकारसँग आम जनता खुसी छैनन् । गरिबहरु खुसी छैनन् । गृहिणीहरु खुसी छैनन् । जनजातिहरु खुसी छैनन् । विद्यार्थीहरु खुसी छैनन् । लेखक, कवि, कलाकारहरु खुसी छैनन् । तर पनि सरकार गदगद छ र प्रधानमन्त्री हर्षित छन् । 
केशव दाहाल

सरकारका दुई वर्ष बडो रजगजमा बिते । मनोरञ्जनमय । दुई वर्षको खुसी बाँड्दै प्रधानमन्त्रीले पछिल्लो पटक संसदमा भनेको सुनियो, ‘सरकार आफ्नो लक्ष्यमा सफल छ ।’ आफ्नो कार्यकालका उपलब्धिहरू सुनाइरहँदा प्रधानमन्त्रीको अनुहारमा प्रायशः हेर्नलायक चञ्चलता देखिन्छ ।

त्यसो त ओली सरकारको नारा नै निकै चञ्चल छ— समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली । नारा अनुसार नै आफ्नो मुखमुद्रा, शब्द संयोजन र भावलाई जस्ताको तस्तै उतार्न प्रधानमन्त्री पनि सफल छन् । दुईवर्षे कार्यकाल पूरा गरेकामा प्रधानमन्त्रीलाई बधाई । र, बधाई सरकारका प्रियजनहरूलाई जो सत्ताको भजन गाउँछन् र सत्ताकै स्वादमा रमाउँछन् ।


तर सत्ताको न्यानोले नछुने अर्को समाज पनि छ हामीसँग, जसले बालुवाटार चिन्दैन, न त बालुवाटारले उसलाई चिन्छ । त्यो सीमान्तकृतहरूको समाज हो । त्यसैले त्यो रुखो छ र रुखै बोल्छ । ऊ बालुवाटारमा बज्ने बाँसुरीको धुन सुन्दैन । ऊ नाच्दैन, गाउँदैन, रमाउँदैन । ऊ गरिब छ । आश्चर्य के छ भने, कम्युनिस्ट सरकारले सफलतापूर्वक दुई वर्ष बिताइरहँदा पनि त्यो समाज निरपेक्ष छ । बेखुस छ । अटेरी छ । कम्युनिस्टहरूसँग झुप्राको बगावत ? कस्तो आश्चर्य ! यो लेखमा म त्यस्तै अटेरी मान्छेहरूसँग कमरेड प्रधानमन्त्रीको साक्षात्कार गराउँछु, जो हाकाहाकी भन्छन्, ‘हामी दुःखमा छौं ।’ बालुवाटार नाचिरहँदा पनि ‘हामी दुःखमा छौं’ भनेर बगावत गर्ने त्यो समाज कुन हो ? लौ आज त्यही समाजको कुरा गरौं, जसको भाग्य न बालुवाटारले फेर्‍यो न त आन्दोलन र क्रान्तिहरूले ।


सर्वप्रथम सुकदेव महतोको कुरा गरौं । ऊ पूर्वी मधेसमा बस्छ । दिनरात माटोसँग खेल्छ । दस कट्ठा भाडाको जमिनमा तरकारी खेती गर्छ । कोपी फलाउँछ । खुर्सानी फलाउँछ । लौका फलाउँछ । जसै बारीमा लहलह तरकारी फल्छ, ऊ मक्ख पर्छ । सपना देख्न थाल्छ । सपना उही— एकसरो लुगा, दालभात र औषधीमूलो । तर जब तरकारी किन्न बारीमा कथित व्यापारी आउँछ, ऊ झसंग हुन्छ । किन झस्कन्छ सुकदेव ? किनभने ऊ पहिलो दिनदेखि नै ठगिन थाल्छ । बारीमा उसको कोपीको मूल्य तोकिन्छ— २० रुपैयाँ किलो । त्यही कोपी जब गृहणीको हातमा पुग्छ, दाम पर्छ— १२० रुपैयाँ । कोपी फलाउने र खानेबीचमा जुन १०० रुपैयाँ हराउँछ, त्यो कहाँ जान्छ ? सायद यो अंकको जादु न त प्रधानमन्त्रीलाई थाहा छ न कृषिमन्त्रीलाई । यो जादु सर्वत्र छ । प्याजमा छ । लसुनमा छ । दाल र चामलमा छ । मासुमा छ । दूधमा छ । सुकदेव आजित हुन्छ । न अर्जी गर्ने ठाउँ छ, न त न्याय दिने सरकार । यो सुकदेवको मात्र कथा हैन । यो ती हजारौं निर्धा किसानहरूको कथा हो, जो प्रत्येक साल घाटाको खेती गर्छन् र झन्झन् गरिब हुँदै छन् ।


पछिल्लो आँकडाले भन्छ— यो वर्षको मूल्यवृद्धि ४८ प्रतिशतमाथि छ । परिणाम किसान झन् गरिब ? गृहिणीहरू झन् तन्नम ? श्रमजीवीहरू झन् संकटमा ? राज्यले संरक्षण गरेको ‘बिचौलिया अर्थशास्त्र’ ले कसको सेवा गर्दै छ ? यो अर्थशास्त्रले त्यसैको सेवा गर्दै छ, जो दलाली गर्छ, जो कमिसनमा रमाउँछ, जो सिन्डिकेट चलाउँछ । उता दुःखी मान्छेहरू सुस्केरा हाल्छन् र भन्छन्, ‘यो साल पनि दुःखमै बित्ने भो ।’ यता दरबारका नायकहरू मुस्कुराउँदै गाउँछन्— ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ । सुकदेवहरूको दुःखको कथा हावामा नहराओस् । त्यसैले लेख्दै छु— प्रधानमन्त्री महोदय कृपया सचेत हुनुहोला, ‘सुकदेवहरू तपाईसँग पटक्कै खुसी छैनन्’ ।


मनध्वज विक पश्चिम पहाडमा बस्छ । प्रत्येक वर्ष ऊ र उसका साथीहरू भारतमा श्रम गर्न जान्छन् । उताकै बारीमा स्याउ टिप्छन् । उतैको बगैंचा गोड्छन् । भारी बोक्छन् । मोहल्लाहरूमा खबरदारी गर्छन् । होटलमा भुइँ पुछ्छन् । दरवान, गोर्खा र कान्छाका नाममा उनीहरू सरकारी राष्ट्रवादलाई बन्धकी राख्छन् र थोरै आर्थिक जोहो गरेर महाकाली तर्छन् । सबैलाई थाहा छ, हरेक वर्ष १० लाख मनध्वजहरू बालुवाको देश पुग्छन् । भारतमा निकृष्ट श्रम गर्नेहरूको त तथ्याङ्क पनि छैन । यति ठूलो श्रमशक्ति देशबाहिर जान्छ । यता देशमा रोजगारी छैन, उत्पादन छैन, अवसर छैन । युवा अधिकारकर्मीहरू भन्छन्— हप्तामा न्यूनतम एक घण्टा पनि काम नपाउनेहरू ०.६ प्रतिशत छन् । भनिन्छ, नेपाली युवाहरूको बेरोजगारी दर संसारमै उच्च छ । यस्तो अवस्था चिर्न बितेका दुई वर्षमा सरकारले के गर्‍यो ? कति उद्योग खुले ? कति रोजगारी खुल्यो ? युवाहरूको श्रम पलायन कति घट्यो ? गत वर्ष सरकारले सुरु गरेको रोजगार कार्यक्रम सुकिलामुकिलाहरूले सेल्फी हान्दैमा सकियो । सुनिँदै छ, यसपालि त्यो कार्यक्रमका लागि आर्थिक अभाव छ । यावत् तथ्यहरूलाई ‘रातो कार्पेट’ ले छोपेर यता सरकार भन्छ— गजब हुँदै छ; उता मनध्वजहरू भन्छन्, ‘बरबाद हुँदै छ ।’ यो विरोधाभास के हो ?


स्थानीय तहको करबारे सर्वत्र गुनासो छ । मान्छेहरू भन्छन् त्यो तीन गुणा बढ्यो । तर सेवा प्रवाहको अवस्था उस्तै छ । एकीकृत सम्पत्ति कर त थामिनसक्नु छ नै बाख्राको पाठो, सागको मुठो र निगुरो बेच्दासमेत गरिबले कर तिर्नुपर्छ । यसले जनतालाई आजित बनाउँदै छ । सरकार बलियो हुने र जनता कमजोर हुने लोकतन्त्र के लोकतन्त्र ? अन्यथा, हिजो नारायणहिटीसँग बगावत गर्नुको अर्थ के ? हाम्रा शासकहरूले ल्याउन चाहेका पछिल्ला विधेयकहरूले भन्छन्, जनआवाज नियन्त्रण गर्न खोजिँदै छ । सूचना प्रविधि विधेयक एउटा उदाहरण हो । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग ऐन–२०४८ र भ्रष्टाचार निवारण ऐन–२०५९ लाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक अर्को उदाहरण । आरोप छ, सरकार स्वयं नीतिगत भ्रष्टाचारमा निर्लिप्त छ । यस्तो बेला नयाँ ऐनमा संघ र प्रदेश सरकारका नीतिगत निर्णयहरू छानबिन नहुने र सम्पत्ति विवरण बुझाउनु नपर्ने प्रावधान राखिनुको अर्थ के ? यहीबीच भ्रष्टाचारका अनेक काण्ड भए । तर सरकार पार्टीका मान्छेहरू बचाउन लिट्टी कसेर लागेको देखिँदै छ । कुरा सीधा छ, जनता शासकहरूमाथि नियन्त्रण चाहन्छन् । शासकहरू जनतामाथि । लामो संघर्षपछि पनि जनता र शासकहरूबीच उही मुद्दामा टकराव ? आफूमाथि आलोचना गर्नेहरूलाई प्रत्येक दिन होच्याउने सरकार कस्तो शासकीय संस्कृति निर्माण गर्दै छ ? जवाफ पाऊँ ।


तथ्यहरू बोल्छन्, ओली सरकारसँग आम जनता खुसी छैनन् । गरिबहरू खुसी छैनन् । गृहिणीहरू खुसी छैनन् । दलितहरू खुसी छैनन् । जनजातिहरू खुसी छैनन् । विद्यार्थीहरू खुसी छैनन् । लेखक, कवि, कलाकारहरू खुसी छैनन् । तर पनि सरकार गदगद छ र प्रधानमन्त्री हर्षित छन् । भुइँका मान्छेहरू बेखुसी हुँदा पनि सिंहदरबारमा झिलिमिली छ, कसरी ? यसको गुह्य वर्ग रूपान्तरणमा छ । सडक, खलियान र गाउँघरमा सर्वत्र भेटिने मान्छेहरूले भुइँको प्रतिनिधित्व गर्छन् । भुइँ भन्नाले आजका नेताहरूले टेक्ने त्यो थलो होइन, जहाँ पिर्कामा रातो कपडा ओछ्याई सलामी दिइन्छ । बरु भुइँ त्यो हो, जुन चिसो छ, जहाँ भोक छ । उखरमाउलो शोषण छ । बेरोजगारी छ । महँगी छ । निराशा छ । तर सरकार भुइँ देख्दैन । किनभने ऊ आकाशतिर हेर्छ । दुःख झुप्रामा छ, सरकार महलतिर हेर्छ । भुइँका मान्छेहरूले हिँड्ने बाटो, बस्ने घर, खाने खाना र लगाउने लुगा फरक छ । सरकार हिँड्ने बाटो, बस्ने घर, खाने खाना र लगाउने लुगा फरक छ । यही त आजको विरोधाभास हो । जब सबै कुरा फरक हुन्छ, तब दुःख र सुखको परिभाषा पनि त फरक हुन्छ । त्यसको शास्त्र पनि फरक हुन्छ र त्यसले सिर्जना गर्ने मनोभाव पनि ।


प्रश्न आउँछ, त्यसो भए को खुसी छन् त यो देशमा ? लोकतन्त्र स्थापनापछि आजसम्म आउँदा देशमा आधा दर्जन प्रधानमन्त्री बने, ती खुसी होलान् । सयौं मन्त्री बने । लगभग हजारमाथि सल्लाहकार बने । पटकपटक गरी झन्डै दुई हजार सभासद् बने हुन् । यसबीच सानाठूला गरी ५० हजारले लाभको पद प्राप्त गरे । कोही जनप्रतिनिधि बने, कोही राजदूत, केही विज्ञ, कोही सल्लाहकार । निश्चय नै आज ती मान्छेहरू खुसी छन् जसले गाउँगाउँमा सिंहदरबार खडा गरेका छन्, जसले बिचौलिया अर्थतन्त्रको साम्राज्य बनाएका छन्, जसले सत्ताको स्वाद चाखेका छन्, जसले लोकतन्त्रको मजा लिएका छन् । अन्यथा, सिंहदरबारले नहेरेका बाँकी प्रजाजन कहाँ खुसी छन् ? बेखुसीमा बस्न बाध्य मान्छेहरू सरकारका शत्रु होइनन् महाशय । कृपया उनीहरूसँग ईख नसाधौं, बरु उनीहरूका सपना सुनौं र सम्बोधन गरौं ।


सरकारलाई लाग्ला, ठूलो लक्ष्य लिएर अगाडि बढ्दा सुकदेव र मनध्वजहरू छुट्छन् त के भयो ? त्यसो हो भने, दरबारमा खुसीको बाँसुरी बजाउँदा मनध्वजहरू किन रमाउनु ? कमरेडहरूले समृद्धिको राग तान्दा सुकदेवहरू किन नाच्नु ? ख्वामितको सवारी सडककिनारमा बसेर टुलुटुलु हेर्ने निर्धा मान्छेहरूले तपाईंको प्रत्येक लयमा किन ताली बजाउनु ? किनारमा फ्याँकिएका निर्धामान्छेहरूको दुःखको रहस्य बुझ्नुहोस्, प्रधानमन्त्रीज्यू । अन्यथा, तपाईंको ‘सुख र समृद्धि’ को नारा फगत एउटा भ्रम हुनेछ । अन्यथा, तपाईंका सबैसबै दरबारिया रागहरू ती मान्छेका लागि मात्र भ्रम हुनेछन्, जो भुइँमा छन् र जसले दरबारको गजुर देखेका छैनन् ।

dahal.kemshab@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७६ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुस्ता हस्तान्तरणको सकस 

केशव दाहाल

काठमाडौँ — राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण के हो ? यो प्रश्नमा प्रवेश गर्नु अगाडि ‘खपुमाझशेरा’ हरूको कुरा गरौं । खपुमाझशेरा अर्थात् खड्गप्रसाद ओली, पुष्पकमल दाहाल, माधव नेपाल, झलनाथ खनाल, शेरबहादुर देउवा र रामचन्द्र पौडेलहरू, जसलाई म सम्मान गर्छु ।

म त्यो पुस्ताका अरू नेताहरूलाई पनि सम्मान गर्छु, जो लोकतन्त्रका लागि लडे । निश्चय नै उनीहरूको इतिहास ओजपूर्ण छ । तर वर्तमान ? वर्तमानमा मेरो उनीहरूप्रति तीव्र आक्रोश र गुनासो छ । म उनीहरूलाई घृणा गर्छु । मेरा आक्रोश, घृणा र गुनासाहरू अकारण छैनन् ।

राजनीतिक परिवर्तनलाई मैलो, दिशाहीन र अर्थहीन बनाउन उनीहरू जे गरिरहेका छन्, त्यसप्रति मेरो आक्रोश हो । तीव्र भ्रष्टाचार, अहंकार, विभेद, गरिबी र अविकास हामीलाई उनीहरूले दिएको उपहार हो । राजा फालेर स्वयं सिंहासनमा विराजमान खपुमाझशेराहरूलाई लोकतन्त्रमाथिको पछिल्लो खेलवाडका लागि इतिहासले कहिल्यै माफ गर्ने छैन ।

प्रश्न स्वाभाविक हुन्छ, एउटै पात्रलाई आदर र अनादर कसरी सम्भव छ ? के यो विरोधाभास जायज छ ? छ, समयको चक्र यस्तै त हुन्छ ! सबैले बुझेको कुरा हो, प्रत्येक विरोधाभास समय, चेतना र प्रयोजनसँग सम्बन्धित हुन्छन् । नेता र नेतृत्वले समय र युगको चेतनालाई नबुझ्दा घृणाहरू जन्मिन्छन् । यस्तै घृणाले इतिहासका अनेक पात्रलाई कहिले हिरो बनाउँछन् त कहिले जिरो । वस्तुतः हरेक आदर र अनादर समय र प्रयोजनले निर्धारण गर्छन् । कसैको पनि समय अजर–अमर हुँदैन । त्यसैले नै राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण अनिवार्य हुन्छ ।

पुस्ता हस्तान्तरणको सन्दर्भलाई स्थापित गर्न मसँग दुइटा उदाहरण छन् । पहिलो उदाहरण साझा पार्टीका प्रवक्ता सूर्यराज आचार्यबाट सापटी लिन्छु । डोजरको उदाहरण । जस्तो कि, सडक बनाउन डोजरको ठूलो महत्त्व छ । अप्ठ्यारो भीर, अक्कर र जब्बर पहाड फुटाउँदै डोजरले सडकको रेखांकन गर्छ । त्यसपछि फुस्रो बाटोमा अन्य औजार प्रयोग हुन्छन् ।

क्रमशः कालोपत्र राखिन्छ । जब सडकको रेखा कोरिन्छ, डोजरको प्रयोजन सकिन्छ । विचार गरौं, कालो सडकमा निरन्तर डोजर चल्यो भने के हुन्छ ? सडकको सत्यानाश हुन्छ ।

डोजरमाथि धारेहात उठ्छन् । घृणाहरू जन्मिन्छन् । यहाँ ‘सडक’ र ‘डोजर’ विम्ब मात्र हुन् । मुख्य कुरा समय, चेतना र नेतृत्व हो । जस्तो कि नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याउन पक्कै पनि खपुमाझशेराको योगदान छ । त्यो आन्दोलनको युग थियो । दुर्भाग्य, उनीहरू पिचमा गुड्ने डोजर बने । र लोकतन्त्रको सत्यानाश भयो । उनीहरूले आफ्नो युग, प्रयोजन र सीमा बुझेनन् । खपुमाझशेराप्रतिको मान र अपमानको रहस्य यही हो । पुस्ता हस्तान्तरणको मुख्य प्रसंग पनि यसैमा निहित छ ।

दोस्रो उदाहरण छ, टाइपराइटर र कम्प्युटरको । टाइपराइटरको आविष्कार पनि विज्ञानको चमत्कार थियो । टाइपराइटरले यो लोकमा अर्बौंअर्ब अक्षर जोड्यो होला । तर आज कम्प्युटर आयो । कम्प्युटर आउनु अर्को चमत्कार हो । प्रश्न आउँछ, अब के गर्ने ? टाइपराइटर समाएर बस्ने कि कम्प्युटरमा जाने ? वस्तुतः कम्प्युटरको माग गर्नु टाइपराइटरको अपमान होइन । हिजो टाइपराइटर थियो, त्यो इतिहास हो । त्यसलाई सम्झिनुपर्छ । तर आज हामीलाई चाहिन्छ, कम्प्युटर । किनभने टाइपराइटर र कम्प्युटरको समय र प्रयोजन नै फरक छ । यो अर्थमा हाम्रा खपुमाझशेराहरू टाइपराइटर हुन् । अतः आज उनीहरूको महत्त्व राजनीतिमा छैन, म्युजियममा छ । जब खपुमाझशेराहरू यो तथ्यलाई इन्कार गर्छन् र सत्तामा जमजमाउँछन्, तब के हुन्छ ? पुस्ता हस्तान्तरणको हाम्रो सकस यही हो ।
लोकतन्त्रको दुःख
हाम्रा खपुमाझशेराहरू लगभग २०३० देखि निरन्तर राजनीतिक नेतृत्वमा छन् । र २०४६ पछि छन्, निरन्तर सत्ताको केन्द्रमा । यो ४५ वर्षमा युरोप, अमेरिका, चीन र भारतमा नेतृत्व परिवर्तन कसरी भयो ? तथ्यहरू जगजाहेर छन् । हामी भने किन डोजर चडेर पिचबाटोमा सयर गर्न अभिशप्त छौं ? अथवा हाम्रा टाइपराइटरहरू अझै राजनीतिमा किन खटखटाउँदैछन् ? २०४६ पछिको दस वर्ष पुराना नेताहरूको परीक्षणको वर्ष थियो । त्यसलाई स्वीकार गरियो । प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा उनीहरूले गरेको योगदानकै लागि पनि २०४६ पछिको सत्तामा उनीहरूको नेतृत्व स्वाभाविक मानियो । तर कति समयका लागि ? त्यसपछि पुस्ता हस्तान्तरण किन भएन ?

कल्पना गरौं, २०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनपछि खपुमाझशेराले राजनीतिबाट बिदा लिएका भए के हुन्थ्यो ? युवा पुस्ताले जिम्मेवारी लिन्थ्यो । व्यवस्था परिवर्तनसँगै नेतृत्वमा पनि परिवर्तन आउँथ्यो । राजनीति ताजा बन्थ्यो । नयाँ आशा र भाषा बुझेका युवाहरू सत्ताको केन्द्रमा हुन्थे । उनीहरूको सिर्जनशीलता र सपनाले फुल्ने मौका पाउँथ्यो । युवा संगठनमा युवाहरू नै हुन्थे । विद्यार्थी संगठनमा काकाहरूको रजगज हुने थिएन ।
हुनसक्छ, राजनीतिमा देखिने पुस्ता परिवर्तनले प्रशासनिक, शैक्षिक र प्राज्ञिक क्षेत्रमा पनि बदलाव ल्याउँथ्यो । राजनीतिमा आलम र महरा प्रवृत्तिले रजगज गर्ने थिएन । राजनीतिक प्रभावकारिता बढ्थ्यो । तर सत्ताको लोभमा खपुमाझशेराहरू यति धेरै मोहित बने, उनीहरूकै पौंठेजोरीमा हाम्रा सुन्दर दस वर्ष सकिए ।

मानौं २०६३ को लोकतान्त्रिक उपलब्धिलाई संस्थागत गर्न अर्को दस वर्ष उनीहरूलाई दिइयो । तर २०७२ मा संविधान बनेपछि त पुराना नेताहरूले विश्राम लिँदा हुन्थ्यो नि ! २०७२ पछि सबैले भनेकै थिए— नयाँ युग आयो । युग नयाँ आउने तर नेतृत्व पुरानै हुने, कसरी मिल्छ ? नयाँ संविधानको घोषणा खपुमाझशेराहरूको बिदाइका लागि सबैभन्दा सुन्दर अवसर थियो । तर त्यो अवसर पनि खेर गयो र हामी पुनः पुरानै सोच, सपना र नेतृत्वबाट शासित हुन अभिशप्त भयौं । हो, यही नै नेपाली लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो दुःख हो ।

पुस्ता हस्तान्तरणको संकथन
राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण एउटा बहुआयामिक बदलाव हो । यो खपुमाझशेरालाई ‘घयोगविध’ हरूले गर्ने विस्थापनको कुरामात्र होइन । घयोगविध अर्थात् घनश्याम, योगेश, गगन, विश्वप्रकाश वा धनराजहरू । यो विचार, संस्कार, संस्कृति र सपनाहरूको पुनर्गठनको प्रस्ताव हो । यो समाज रूपान्तरणका मुद्दाहरूमा आउने बदलाव हो । पुस्ता हस्तान्तरण निश्चय नै उमेरको कुरा हो, तर सँगै समय–चेतना, भविष्यबोध र सिर्जनशीलताको कुरा हो । त्यसैले राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण एउटा सूत्र होइन, बरु बृहत्तर राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक ढाँचाको नवीकरण हो ।

भन्नुपर्दैन, समाजको चेतना र समय दुवै गतिशील हुन्छन् । त्यो गतिलाई समात्नुपर्छ, राजनीतिले । त्यति मात्र होइन, कहिलेकाहीँ राजनीतिले समाजलाई अझ धेरै गतिशील बनाउनुपर्छ । यसर्थ नै भनिन्छ, ‘राजनीतिको चेतना र गति बेजोड हुनुपर्छ ।’ तर जब थाकेका नेताहरू राजनीतिमा हावी हुन्छन्, तब के हुन्छ ? समयभन्दा पछाडि हिँड्ने नेतृत्वको प्रयोजन हुँदैन । या त उनीहरूको उपादेयता सकिन्छ या विश्राम अनिवार्य बन्छ । अन्यथा समाजले नेतृत्व गुमाउँछ । त्यसैले नै राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण एउटा स्वच्छ र गतिशील परिघटना हो ।

प्रश्न आउँछ, पुस्ता हस्तान्तरण कसरी हुन्छ ? यसका तीन वटा बाटा छन् । पहिलो, स्वाभाविक र स्वैच्छिक बाटो । दोस्रो, हस्तक्षेप र दबाबको बाटो । तेस्रो, बृहत्तर ध्रुवीकरणको बाटो । सुरुका दुइटा बाटा पार्टीभित्रै स्वचालित हुनुपर्छ । जस्तो– पुराना नेताहरूले आफ्नो प्रयोजन सकिएको बोध गर्नु र नयाँ पुस्तालाई बाटो छोडिदिनु पुस्ता हस्तान्तरणको एउटा स्वाभाविक प्रक्रिया हो । जब खपुमाझशेराहरू यो प्रक्रियामा जान निरुत्साहित हुन्छन्, तब दोस्रो बाटो सुचारु हुन्छ । दोस्रो बाटो अलिक कठिन छ । चाकडी, चाप्लुसी गरेर यो बाटो हिँड्न सकिँदैन ।

बाहिर ठूलो कुरागर्ने र भित्र पुरानै पुस्ताको अंकगणितमा रमाउनेहरूका लागि दोस्रो बाटो कठिन छ । दोस्रो बाटो मूलतः वैचारिक, राजनीतिक अवसर लिन नयाँ पुस्ता तयार भएपछि सुरु हुन्छ । यो बाटोमा हिँड्न नयाँ पुस्ताले व्यापक राजनीतिक तथा सांगठनिक हस्तक्षेप गर्नुपर्छ । यो साहसिक बाटो हो, जसमा क्षमता पनि चाहिन्छ, हिम्मत पनि । प्रश्न उही हो— के खपुमाझशेरालाई ‘रिटायर्ड गर्न’ घयोगविधहरू तयार छन् ? अन्यथा गनगन गरेर न त पुस्ता हस्तान्तरण हुन्छ, न नेतृत्व नै फेरिन्छ ।

तेस्रो बाटो सामाजिक हलचलको बाटो हो । तेस्रो बाटो हिँड्न माथिका दुवै प्रक्रियाको उपादेयता अन्त्य भएको घोषणा गर्नुपर्छ । तेस्रो बाटोमा जाँदा दलहरूका सीमा तोडिन्छन् र नयाँ पुस्ताले आफ्नो बाटो आफै तय गर्छ । यो नै व्यापक ध्रुवीकरणको बाटो हो । यो नै बृहत्तर राजनीतिक विकल्प निर्माणको बाटो हो । जब पुरानो राजनीतिले काम गर्दैन, जब पुरानो नेतृत्वले काम गर्दैन, जब पुराना भित्रका युवाहरू गनगन मात्र गरिबस्छन्, त्यो बेला तेस्रो बाटो अनिवार्य बन्छ ।

अन्तिम प्रश्नहरू । के खपुमाझशेराले स्वैच्छिक अवकाश लिएर पुस्ता हस्तान्तरणको प्रक्रिया सुरु गर्लान् ? के घयोगविधहरूले आफ्नै शिरमा आगो लगाउने साहस देखाउलान् ? वस्तुतः दुवै सम्भावना असम्भव लाग्छन् । त्यसो भए के पुस्ता हस्तान्तरणको प्रक्रिया व्यापक राजनीतिक–सामाजिक प्रक्रिया बन्ला ? आशा गरौं, नेपाली समाजको पछिल्लो पुस्ताले ऐतिहासिक पहल गर्नेछ । यही नै पुस्ता हस्तान्तरणको अन्तिम र निर्णायक बाटो हो । अन्यथा याद गरौं, न गोरुगाडा चढेर चन्द्रमा पुगिन्छ, न त डोजरमा चढेर रेलको तिर्सना नै मेटिन्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७६ ०९:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×