नेकपामा कोलाहल

सत्ता राजनीतिमा वामपन्थी नामधारीहरु सफल देखिए पनि परिवर्तनको राजनीतिमा स्खलित भए ।
चन्द्रकिशोर

राजनीतिमा आहान नै छ, ‘कमजोर नेताले संकटको घडीमा निर्णय लिन्छन्, तर मजवुत नेताले संकट सिर्जना गर्छन् ।’ प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको राजनीतिक भूमिका पछिल्लो एक दशकभित्र संकट सिर्जना गरेर आफ्नो नेतृत्वको प्रभावकारिता स्थापना गर्ने कुशल खेलाडीको रूपमा रहेको उनका प्रशंसकहरू बताउँछन् । प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिमार्फत बहुतहको निर्वाचनमा सफलता तथा दुई प्रमुख वामपन्थी दलहरू बीचको एकता भई नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को पुनर्गठनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहासमा एउटा विशेष मोड र कोसेढुंगाको काम गर्‍यो । ओली दलको नेतृत्वमा हुन् वा सरकारको प्रमुख उनीसँग सहमत वा असहमतहरू पनि स्वीकार गर्छन्, ‘अहिले ओलीको दिग्विजयको समय हो ।’ 

यतिखेर सत्तारूढ दल नेकपाको जम्बो केन्द्रीय कमिटीको कोलाहलपूर्ण बैठकपश्चात् प्रधानमन्त्रीले बाँसुरी बजाउँदै गरेको तस्बिर बालुवाटारबाट सम्प्रेषित भएको छ । त्यो आफैमा अर्थपूर्ण छ । ओलीले आफ्नो छेउछाउमा वरिष्ठ नेताहरूबाट सारङ्गी रेट्‍न त्यसै लाएका होइनन् । सार्वजनिक जीवनमा लवाइ र बोलाइले कसै न कसैलाई र केही न केही सन्देश दिन खोजेको हुनुपर्छ । त्यसैले प्रधानमन्त्री ओलीको बाँसुरीवादनको छनोटलाई व्यक्तिगत रुचि भनेर पन्छाउन मिल्दैन ।


यता नेकपा केन्द्रीय कमिटीमा जस्ता गुनासा सुनिए, तिनले आम कार्यकर्तामाझ बढ्दो नैराश्यलाई प्रस्ट्याउँछन् । वर्ग संघर्षमा लागेको भनिएको दलभित्र आफै कुलीन वर्गको निर्माण हुँदै गयो । धार्मिक कर्मकाण्डले व्यापकता पायो । भनाइ र गराइमा भिन्नता प्रस्टै देखियो । सामन्ती शक्तिहरूविरुद्ध कुर्लिनेहरू आफै सामन्तका रूपमा उदाए । जनसरोकारका मुद्दाहरू उठाउन छाडियो । दलाल पुँजीपतिहरूको प्रभाव झन् बाक्लियो । राष्ट्रियताको नारा चुनावी तुरूप मात्र भयो । यस्तोमा ओलीकै नेतृत्वका कारणले नेपालमा वामपन्थी फैलावट ‘पुनर्मुषिको भवः’ हुने त होइन भन्ने आशंका नेकपा वृत्तमा छ । ओलीको नाम दुइटा कारणले आयो । एउटा, उनी दलपति भएदेखि बेथिति झन् चुलियो । दोस्रो, उनकै नेतृत्वमा दलले बयलगाडाबाट सोझै रकेटको यात्रा गर्ने ऐतिहासिक मतादेश पायो ।


यस्तो परिवेशमा दलका कार्यकर्ताहरूको होहल्ला स्वाभाविक र जायज हो । दलभित्रको कमजोरी, रिक्तता र असमानताबारे कार्यकर्ताहरूले बोले पनि त्यसको सुनवाइ कतिको हुन्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हो । नेकपा यात्राको प्रवाहमा मिसिएका भँगालाहरूको विगत वामपन्थी रहेकाले दलको नाम कम्युनिस्ट रहेको हो । तर अहिले यिनीहरूमाझ नै प्रश्न उठ्न थालेको छ— के अब पनि हामी कम्युनिस्ट रह्यौं ? सत्ताको कोलाहल र शीर्ष नेताहरूबीचको भागबन्डामाझ आम कार्यकर्ताले यिनै प्रश्न गरे ।


वामपन्थले एक समग्र विचारधारा, एक मानवीय चिन्तन तथा एक प्रकारको जीवनशैलीको रूपमा आकार ग्रहण गर्‍यो । अतीतमा यसले राजनीतिभन्दा पनि सामाजिक संघर्षको चिनारी बनायो । यही कारण कोही–कोही मतदाता यो विचारधारासँग जोडिए वा नजोडिए पनि प्रगतिशील, मानवीय, सामाजिक र शैक्षिक सोच राख्ने अभियन्ताहरू वामपन्थी विचारसँग जोडिन पुगे । सांगठनिक ढाँचा ‘क्याडरबेस्ड’रह्यो । तर अब त्यस्तो छैन । जहाँ महँंगा गाडीको लाम छ, सरकारी सम्पत्तिको दोहन गरिंँदै छ, महायज्ञको आयोजना हुँदै छ, त्यहाँ आँखा चिम्लिएर भनिदिए हुन्छ— यी सत्तारूढ हुँदाको मात लागेका नेता–कार्यकर्ता हुन् ।


कमिटीमै सुनियो, ‘हामी कति त बेरोजगार छौँ ,तर यही बैठकमा आउँदा पनि सुटेड–बुटेड भएर चिल्ला कारबाट ओर्लिएका छौँ । यत्रो सम्पत्ति कहाँबाट कसरी आउँछ ?’ यस्ता प्रश्नको जवाफ कोही कसैले दिएको सुनिएको छैन । अहिलेको सत्तारूढ दलबारे भविष्यवाणी गर्नु जोखिमपूर्ण छ । तर यस्तै चालढाल रहे आउने दशक आश्चर्यले भरिएको हुनेछ । उसो त यो दलबाहिर पनि कम्युनिस्ट पार्टीहरू छन् । त्यसैले वामपन्थी राजनीतिको विसर्जन नै हुनेछ भन्नु हतार हुनेछ । नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिबारे यो त्यतिखेर भनिँंदै छ, जतिखेर मुलुकमा ‘एक नेता, एक दल’ को संकथनलाई प्रधानमन्त्री ओलीले मूर्त रूप दिइरहेका छन् ।


नेकपा आफ्नै बुताले भन्दा पनि नेपाली कांग्रेस खुम्चिँदै गएका कारण सफल भयो । यतिखेर धेरैले नेकपाभित्रको स्वरलाई सानो निहुँबाट सुरु भएर बढ्दै जाने ठूलो समस्या ठानेका छन् । नेपालमा कम्युनिस्ट नामधारीको उदयलाई एक रहस्यका रूपमा परिभाषित गर्नेहरू पनि कम छैनन् । एकातर्फ कोही यसलाई सगरमाथाको देशमा लालझन्डा फहरायो भनेर गौरवगान गर्छन्, कोही यो पानीको फोहोराझैं आफै मेटिन्छ भन्छन् । यस प्रकार दुई विरोधी मूल्यांकन हुनुले के संकेत गर्छ ? अब यसमा अरूभन्दा पनि नेकपाका सत्तापोषणबाट वञ्चित प्रतिबद्ध कार्यकर्ताहरूले सोच्नुपर्‍यो । शान्तिपूर्ण ढंगले समाज र राज्यमा रूपान्तरण ल्याउने सपना राखेर संघर्ष र समर्थन गर्दै आएका भुइँयोद्धाहरूले सोच्नुपर्‍यो । किनभने ओलीको सत्तालाई चुनौती दिनसक्ने अवस्थामा नेकपाभित्र कुनै नेता छैनन् । केन्द्रीय कमिटी बैठकमा गुटहरूबीचको द्वन्द्व छचल्किएसँगै प्रधानमन्त्री ओलीको उद्गार आयो, ‘आउने तीन वर्ष मै प्रधानमन्त्री रहन्छु ।’ यसो भनेर उनीआफ्नो प्रभामण्डलबाट भुइँतहका कार्यकर्ताहरू नटाढिऊन् भन्ने सन्देश दिन चाहन्छन् ।


नेकपाको सफलता र असफलताको मानक के हुने ? जुन चुनौती सामना गर्न यस शताब्दीको प्रारम्भमै कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गरियो, के त्यस दिशामा यसले सफलता पायो त ? नेपाली कम्युनिस्टको आफ्नै मोडल के हो ? उदार राजनीतिलाई अपनाएको हो भने ‘कम्युनिस्ट’ ब्रान्डकिन बोकिराख्नुपर्‍यो ? यी यस्ता सवाल हुन्, जसले तृणतहका यिनका परम्परागत मतदातालाई बेचैनीमा राखेको पाइन्छ ।


नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन दलित वा अन्य वञ्चित समूहको पहिचानको लडाइँलाई सम्झिन चाहँदैन । उनीहरू मूलभूत रूपमा पहिचानको राजनीतिले, चाहे त्यो जातिका आधारमा होस् वा लिङ्गका आधारमा, वर्ग संघर्षलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने मान्यताबाट ग्रस्त छन् । पुनर्वितरणबाटै सबैलाई सामाजिक न्याय दिलाउन सकिन्छ कि आर्थिक रूपमा पिछडिएको, सामाजिक रूपमा वञ्चित र अपमानित गरिएकाहरूका लागि पहिचानजन्य गरिमाको लडाइँलाई प्राथमिकता दिएर सामाजिक न्याय दिलाउन सकिन्छ,यो अलमल नै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको नियति बनिरह्यो । अहिलेसम्म वामपन्थी नेतृत्वमा कथित उच्च जातिहरूकै कब्जा रहँदै आएको छ, त्यसमा पनि पुरुषको । यदाकदा देखिने समावेशी चेहरा त हात्तीको देखाउने दाँत मात्र हो । त्यसैले यिनीहरूको प्राथमिकतामा राजनीतिक संस्कृति बदल्ने कार्यसूची परेन ।


कम्युनिस्टहरू सुरुदेखि नै स्थापित सत्ताको प्रतिरोधमा लागे, फेरि त्यहीभित्र पनि नेतृत्वको एउटा हिस्साले २०४६ सालपूर्व नै सर्वहारा राजनीतिका नाममा घर–घडेरी जोडिसकेको थियो । यही अवस्था सशस्त्र द्वन्द्वमा होमिएका माओवादीमा पनि देखियो । कतिपय छोटै समयमा नवधनाढ्य बने । अहिले त वामपन्थीको लेपनमा जातिवाद, बिचौलिया संरक्षण, भाग्यवाद, विलासी जीवन, वंशवाद, आसनमा श्रेणी क्रम, हुकुमी शासन पो सुरु भएको छ । यसैले सत्ता राजनीतिमा वामपन्थी नामधारीहरू सफल देखिए पनि परिवर्तनको राजनीतिमा स्खलित भए । राजनीतिक रूपमा केन्द्रीकृत हुँदै जाने मोहका पछाडि संसाधनमाथि सीमित टाठाबाठाले कब्जा जमाउँदै जाने चाहना छ । भुइँतहमा भ्रम छरिरहनुको कारण पनि यही हो ।


ओलीले दल बाहिरको विपक्षी कित्ता पत्तासाफ हुने अवस्था ल्याइदिएपछि दलभित्रका हस्तीहरू पनि थर्कमान छन् । अन्यत्रका कम्युनिस्ट शासकहरू जस्तै दलका नेताहरूको कमजोरीमा खेल्ने, राज्यसंयन्त्रलाई निरीह बनाउने र आफ्नो लहडलाई राष्ट्रको सपनाका रूपमा अर्थ्याउने ओली तौरतरिकाले मतादेशको आकांक्षा यतिखेर थिचिन पुगेको छ । संविधान निर्माणपछिको निर्वाचित सरकार अहिलेसम्मको सबैभन्दा खराब संस्कारको सरकारमादरियो । यसले उदार लोकतन्त्रको मर्मलाई मार्दै गएको छ । योसँग न त वामपन्थी सरकार हुनुको हौसला छ, न संसदीय राजनीतिको मूल्यलाई जोगाउने साहस छ । संघ र प्रदेशमा बहुमतको सरकार हुनासाथ राजनीतिक स्थिरता आउने व्याख्या गरिए पनि अब यो पद्धति नै सहज रूपमा बढ्न नसक्ने परिदृश्यहरू सुदूर क्षितिजमा देखिन थालेका छन् । र, नेकपाभित्र भुइँतहबाट प्रश्न गरिँदै छ, ‘के नेकपाले डिजर्भ गर्ने यति नै हो ?’ प्रकाशित : माघ २३, २०७६ ०९:००

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गान्धी कहिल्यै मर्दैनन् !

चन्द्रकिशोर

आज ३० जनवरी । आजकै दिन सन् १९४८ मा महात्मा गान्धी मारिए । गान्धीलाई गोली हानेर मार्ने नाथुराम गोडसे थिए । गोडसेसंँगै उनका भाइ गोपालले, जो घटनामा सहअभियुक्त थिए, किताब नै लेखे, ‘गान्धी वध किन ?’ भनिन्छ, गान्धीपुत्र देवदास आफूलाई थुनामा भेट्न आउँदा नाथुरामले व्यक्तिगत रूपमा दु:खमनाउ गर्दै भनेका थिए, ‘मार्नुको कारण केवल राजनीतिक हो ।’

केही समयतयता जनवरी ३० मा कोही गोडसे त कोही गान्धीको महिमामण्डन गर्ने गर्छन् । कोही त गान्धीको तस्बिरमै गोली चलाएर चर्चा बटुल्छन्, कोही गोडसेलाई देशभक्त भन्छन् । यस्तो काम बन्दकोठामा नभएर सार्वजनिक रूपमै गर्न थालिएको छ । गान्धी मारिएको दिल्लीस्थित भवनलाई संग्रहालयको रूप दिइएको आधा शताब्दी भैसके पनि अहिले त्यहाँ चलखेल सुरु भएको छ । गान्धीका पनाति तुषार गान्धीले हालै आरोप लगाए, ‘अनेकौं निहुँमा संग्रहालयबाट गान्धी हत्या र अन्तिम यात्राका तस्बिरहरू हटाइएका छन् ।’ एउटा पक्ष गान्धीकै देशमा गान्धी हत्याका तस्बिरहरू हटाउनुलाई हत्या सन्दर्भलाई ओझेलमा पार्ने रणनीतिको हिस्सा मान्छ । तुषारले त्यसैले यो कामप्रति असहमति मुखर गरिरहेका छन् ।

जब व्यक्तिविशेषको विचारको सामना विचारबाट गर्ने क्षमता रहँदैन, तब मार्ने बाटो समाइन्छ । जसरी पनि व्यक्ति र उसको विचार दुइटैलाई समाप्त पार्ने प्रक्रिया पूरा गर्न सकिन्छ भन्ने सोच्छन् यस्ता व्यक्तिहरू । यसैले त बर्नाड शाले भनेका छन्, ‘हत्या सेन्सरसिपको अन्तिम मार्ग हो ।’ गोडसे यही मान्यताका थिए । उनी यही विचारका प्रतिनिधि बने । हाम्रै मुलुकमा शिक्षक मुक्तिनाथ अधिकारीको हत्या गर्नेहरूले तिनलाई मारेर बहुल विचारको अवधारणालाई नै समाप्त पार्ने सोच राखेका थिए । अहिले भारतमा हिन्दुत्वको राजनीतिलाई गोडसेवादी कलेवर दिने योजनाबद्ध कामहरू हुँदै छन् । यसमा दुई धार छन्— गान्धीलाई वामन देखाउने र गोडसेलाई नायकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने । यसरी महात्मा गान्धीमाथि अभूतपूर्व आक्रमण हुन थालेको छ । यो मूलत: सहिष्णु, समावेशी र सर्वधर्म समभावको भारतीय अवधारणामाथिको प्रहार हो ।

गान्धी भन्थे, ‘जसरी हिंसाको बाटो समाउँदा अर्काको ज्यान लिने प्रशिक्षण लिनु र दिनु पर्छ, त्यसै गरी अहिंसक संघर्षमा स्वयंको आहुति दिने मनोविज्ञान विकसित गर्न स्वयंलाई सचेततापूर्वक प्रशिक्षित गर्नुपर्छ ।’ उनी भयमुक्तिको कुरा गर्थे । संवाद र सामञ्जस्यको बाटो पछ्याउँथे । मर्नुभन्दा दुई दिनपहिला अमेरिकी पत्रकार विन्सेन्ट सिनसँंग आफ्ना कुरा राख्दै गान्धीले प्रस्ट्याएका थिए, ‘हिंसाको साधन प्रयोग गरियो भने त्यसको परिणाम पनि खराब नै हुन्छ ।’ सवाल साधनको हो । हतियार जुटाउने सामर्थ्य नभएर गान्धीले अहिंसाको बाटो समाएका थिएनन् । उनलाई बन्दुकको राजनीतिको सीमा र संकट थाहा थियो । उनी अहिंसाको अर्थ हिंसा होइन वा अहिंसा एउटा नकारात्मक प्रवृत्ति पनि होइन भनी अर्थ्याउँथे । हो पनि, नि:शस्त्र प्रतिकारको अर्थ अहिंसा होइन । नि:शस्त्रीकरणको आन्दोलन अथवा केवल शान्तिको आन्दोलन पनि अहिंसा होइन । अहिंसा मूलभूत रूपमा सकारात्मक शक्ति हो । यो नकारात्मक तत्त्वज्ञान होइन, यो प्रतिरोधको साटो उचित कामका लागि सत्यमा आधारित सकारात्मक पहल हो । गान्धीको अहिंसामा स्वयंको जीवनसंँगसँंगै अरूलाई बांँच्नमा सघाउ पुर्‍याउनु पनि थियो ।

हतियार उठाउने दुइटा कारण हुन्छन्— अन्याय गर्न र अन्यायको प्रतिकार गर्न । इतिहासको अनुभवले भन्छ— हतियारको प्रयोग जति अन्यायको प्रतिवादका लागि भएको छ, त्योभन्दा कैयौं गुणा ज्यादा अन्याय गर्न वा अन्यायी व्यवस्था कायम राख्न हुने गरेको छ । हिंसाका साधनहरूमा प्राय: वर्चस्वशालीकै एकाधिकार हुन्छ । जो कमजोर हुन्छ, ऊ स्वाभाविक रूपमा अहिंसक नभए पनि अहिंसक रहन बाध्य हुन्छ । त्यसैले कमजोर तप्काले आज न्यायका लागि हिंसाको बाटो समाउन थालेको छ । त्यसो नहोस् भन्नका लागि उनीहरूमा व्याप्त भयको सुरुमै उपचार जरुरी हुन्छ । संगठन निर्माणले आत्मबल प्रदान गर्छ र छोटा–छोटा शान्तिपूर्ण आन्दोलनका लागि उत्प्रेरित गर्छ ।

अहिले गान्धीसँंग को डराउँदै छन् ? भौतिक अवसान भएर पनि गान्धीको गुरुत्वबल किन दृढ हुँदै छ ? अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गान्धीप्रति आकर्षण विस्तार हुँदै गर्दा स्वयं भारतभित्र उनका हत्यारा गोडसे किन महिमामण्डित हुँदै छन् ? गान्धीलाई ओझेल पारिँदा कस्तो सामाजिक व्याकरण निर्माण हुन्छ ? जो गोडसेगानमा लिप्त छन्, उनीहरू कस्तो समाज चाहन्छन् ? यस्ता प्रश्न किन उठ्न थालेका छन् भने, एउटा हत्यारालाई विचारपुञ्जका रूपमा स्थापित गरिँदै छ । भारतीय लोकतन्त्र ठूलो भीडमा अनुवाद हुँदै गएको छ, जसलाई गोडसेवादीहरू भेडाजस्तो डोर्‍याउन तम्सिएका छन् । राजनीतिक दलहरूका लागि देश मतदाताहरूको यस्तो बजार बनाइएको छ, जहां कुनै पनि मूल्य चुकाएर आफ्नो माल बेच्नु छ । भारतको दु:खान्त लोकतन्त्र फस्टाउँदै गरेको प्रत्येक मुलुकका लागि एउटा पाठ हो, जहांँ साध्य र साधनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई बेवास्ता गरिन्छ । स्वतन्त्रता वा लोकतन्त्र बडो कठिन संघर्षले प्राप्त हुन्छ । भुइँमान्छेलाई भेडा बनाउन थालिए भुइँतहमा प्रतिरोधको स्वर बाक्लिँदै जान्छ र लोकतन्त्र त्यहीँ समाप्त हुन्छ । स्वतन्त्रता फगत यान्त्रिक अवस्था होइन ।

चार्ल्स डिकेन्सले आफ्नो उपन्यास ‘अ टेल अफ टु सिटिज’ मा लेखेका छन्, ‘त्यो सबैभन्दा उत्तम समय थियो, त्यो सबैभन्दा खराब समय थियो । त्यो ज्ञानको युग थियो, त्यो मूर्खहरूले भरिएको युग थियो । त्यो उज्यालोको अवधि थियो, त्यो अँध्यारोको अवधि थियो ।’ यही कुरा हाम्रो जमानाबारे पनि भन्न सकिन्छ । हाम्रो वर्तमानको नियति यस्तै छ । तथापि आफूवरिपरि यसो नियालौं, अहिले पनि सार्वजनिक जीवनको प्रत्येक क्षेत्रमा असल मान्छेहरू, मूल्यनिष्ठहरू छन्, जो आआफ्ना क्षेत्र र पेसामा उज्यालो छरिरहेका छन्, आशाका दीयो बनिरहेका छन् ।

दार्शनिक लांजा देल वास्तोले गान्धीको अन्तिम क्षणबारे लेखेका छन् । गोली लागेपछि गान्धीले ‘हे राम’ भनेका थिए, जुन उनको समाधि प्रस्तरमा कुँंदिएको पनि छ । तर त्योभन्दा पनि पहिला अर्थात् प्रार्थनासभामा जान पन्ध्र मिनट ढिलो भएपछि गान्धीले आफ्ना सहयोगी आभा र मनुलाई गुजरातीमा भनेका थिए, ‘मने मोडु थतु गंतो नक ।’ अर्थात्, मलाई कहीँ पनि ढिलो पुग्न मन पर्दैन । वास्तोले यस प्रसंगलाई नाटकीय रूप दिँदै भनेका छन्, ‘गान्धीलेआफ्नो हत्यारातर्फ हेरे र भने— अरे, तिमी त ढिलो गरी आयौ, भाइ !’

वास्तोको सन्दर्भमा जोड्दै भन्न सकिन्छ— जसले पनि गान्धीको अन्त्य गर्न खोज्छ, ऊ ढिलो हुन जान्छ । गान्धी समयनिष्ठ थिए वा समयभन्दा अगाडि थिए । त्यसैले भन्न सकिन्छ, दुनियाँमा जहां कतै उनको खोजी गरिन्छ, उनी प्रेरणा दिन पुगेकै हुन्छन् । जहांकहीँ शान्तिपूर्ण अभ्यास हुन्छ, त्यहाँ गान्धीको नाम नलिइए पनि गान्धी उपस्थित भएकै हुन्छन् । यही हो, अहिले पनि गान्धी जीवित रहने कारण । त्यसैले कुनै पनि सत्ताले गोडसेको आवरणमा गान्धीको गोरेटोलाई निमिट्यान्न पार्न सक्दैन ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७६ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×