गान्धी कहिल्यै मर्दैनन् !

चन्द्रकिशोर

आज ३० जनवरी । आजकै दिन सन् १९४८ मा महात्मा गान्धी मारिए । गान्धीलाई गोली हानेर मार्ने नाथुराम गोडसे थिए । गोडसेसंँगै उनका भाइ गोपालले, जो घटनामा सहअभियुक्त थिए, किताब नै लेखे, ‘गान्धी वध किन ?’ भनिन्छ, गान्धीपुत्र देवदास आफूलाई थुनामा भेट्न आउँदा नाथुरामले व्यक्तिगत रूपमा दु:खमनाउ गर्दै भनेका थिए, ‘मार्नुको कारण केवल राजनीतिक हो ।’

केही समयतयता जनवरी ३० मा कोही गोडसे त कोही गान्धीको महिमामण्डन गर्ने गर्छन् । कोही त गान्धीको तस्बिरमै गोली चलाएर चर्चा बटुल्छन्, कोही गोडसेलाई देशभक्त भन्छन् । यस्तो काम बन्दकोठामा नभएर सार्वजनिक रूपमै गर्न थालिएको छ । गान्धी मारिएको दिल्लीस्थित भवनलाई संग्रहालयको रूप दिइएको आधा शताब्दी भैसके पनि अहिले त्यहाँ चलखेल सुरु भएको छ । गान्धीका पनाति तुषार गान्धीले हालै आरोप लगाए, ‘अनेकौं निहुँमा संग्रहालयबाट गान्धी हत्या र अन्तिम यात्राका तस्बिरहरू हटाइएका छन् ।’ एउटा पक्ष गान्धीकै देशमा गान्धी हत्याका तस्बिरहरू हटाउनुलाई हत्या सन्दर्भलाई ओझेलमा पार्ने रणनीतिको हिस्सा मान्छ । तुषारले त्यसैले यो कामप्रति असहमति मुखर गरिरहेका छन् ।


जब व्यक्तिविशेषको विचारको सामना विचारबाट गर्ने क्षमता रहँदैन, तब मार्ने बाटो समाइन्छ । जसरी पनि व्यक्ति र उसको विचार दुइटैलाई समाप्त पार्ने प्रक्रिया पूरा गर्न सकिन्छ भन्ने सोच्छन् यस्ता व्यक्तिहरू । यसैले त बर्नाड शाले भनेका छन्, ‘हत्या सेन्सरसिपको अन्तिम मार्ग हो ।’ गोडसे यही मान्यताका थिए । उनी यही विचारका प्रतिनिधि बने । हाम्रै मुलुकमा शिक्षक मुक्तिनाथ अधिकारीको हत्या गर्नेहरूले तिनलाई मारेर बहुल विचारको अवधारणालाई नै समाप्त पार्ने सोच राखेका थिए । अहिले भारतमा हिन्दुत्वको राजनीतिलाई गोडसेवादी कलेवर दिने योजनाबद्ध कामहरू हुँदै छन् । यसमा दुई धार छन्— गान्धीलाई वामन देखाउने र गोडसेलाई नायकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने । यसरी महात्मा गान्धीमाथि अभूतपूर्व आक्रमण हुन थालेको छ । यो मूलत: सहिष्णु, समावेशी र सर्वधर्म समभावको भारतीय अवधारणामाथिको प्रहार हो ।


गान्धी भन्थे, ‘जसरी हिंसाको बाटो समाउँदा अर्काको ज्यान लिने प्रशिक्षण लिनु र दिनु पर्छ, त्यसै गरी अहिंसक संघर्षमा स्वयंको आहुति दिने मनोविज्ञान विकसित गर्न स्वयंलाई सचेततापूर्वक प्रशिक्षित गर्नुपर्छ ।’ उनी भयमुक्तिको कुरा गर्थे । संवाद र सामञ्जस्यको बाटो पछ्याउँथे । मर्नुभन्दा दुई दिनपहिला अमेरिकी पत्रकार विन्सेन्ट सिनसँंग आफ्ना कुरा राख्दै गान्धीले प्रस्ट्याएका थिए, ‘हिंसाको साधन प्रयोग गरियो भने त्यसको परिणाम पनि खराब नै हुन्छ ।’ सवाल साधनको हो । हतियार जुटाउने सामर्थ्य नभएर गान्धीले अहिंसाको बाटो समाएका थिएनन् । उनलाई बन्दुकको राजनीतिको सीमा र संकट थाहा थियो । उनी अहिंसाको अर्थ हिंसा होइन वा अहिंसा एउटा नकारात्मक प्रवृत्ति पनि होइन भनी अर्थ्याउँथे । हो पनि, नि:शस्त्र प्रतिकारको अर्थ अहिंसा होइन । नि:शस्त्रीकरणको आन्दोलन अथवा केवल शान्तिको आन्दोलन पनि अहिंसा होइन । अहिंसा मूलभूत रूपमा सकारात्मक शक्ति हो । यो नकारात्मक तत्त्वज्ञान होइन, यो प्रतिरोधको साटो उचित कामका लागि सत्यमा आधारित सकारात्मक पहल हो । गान्धीको अहिंसामा स्वयंको जीवनसंँगसँंगै अरूलाई बांँच्नमा सघाउ पुर्‍याउनु पनि थियो ।


हतियार उठाउने दुइटा कारण हुन्छन्— अन्याय गर्न र अन्यायको प्रतिकार गर्न । इतिहासको अनुभवले भन्छ— हतियारको प्रयोग जति अन्यायको प्रतिवादका लागि भएको छ, त्योभन्दा कैयौं गुणा ज्यादा अन्याय गर्न वा अन्यायी व्यवस्था कायम राख्न हुने गरेको छ । हिंसाका साधनहरूमा प्राय: वर्चस्वशालीकै एकाधिकार हुन्छ । जो कमजोर हुन्छ, ऊ स्वाभाविक रूपमा अहिंसक नभए पनि अहिंसक रहन बाध्य हुन्छ । त्यसैले कमजोर तप्काले आज न्यायका लागि हिंसाको बाटो समाउन थालेको छ । त्यसो नहोस् भन्नका लागि उनीहरूमा व्याप्त भयको सुरुमै उपचार जरुरी हुन्छ । संगठन निर्माणले आत्मबल प्रदान गर्छ र छोटा–छोटा शान्तिपूर्ण आन्दोलनका लागि उत्प्रेरित गर्छ ।


अहिले गान्धीसँंग को डराउँदै छन् ? भौतिक अवसान भएर पनि गान्धीको गुरुत्वबल किन दृढ हुँदै छ ? अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गान्धीप्रति आकर्षण विस्तार हुँदै गर्दा स्वयं भारतभित्र उनका हत्यारा गोडसे किन महिमामण्डित हुँदै छन् ? गान्धीलाई ओझेल पारिँदा कस्तो सामाजिक व्याकरण निर्माण हुन्छ ? जो गोडसेगानमा लिप्त छन्, उनीहरू कस्तो समाज चाहन्छन् ? यस्ता प्रश्न किन उठ्न थालेका छन् भने, एउटा हत्यारालाई विचारपुञ्जका रूपमा स्थापित गरिँदै छ । भारतीय लोकतन्त्र ठूलो भीडमा अनुवाद हुँदै गएको छ, जसलाई गोडसेवादीहरू भेडाजस्तो डोर्‍याउन तम्सिएका छन् । राजनीतिक दलहरूका लागि देश मतदाताहरूको यस्तो बजार बनाइएको छ, जहां कुनै पनि मूल्य चुकाएर आफ्नो माल बेच्नु छ । भारतको दु:खान्त लोकतन्त्र फस्टाउँदै गरेको प्रत्येक मुलुकका लागि एउटा पाठ हो, जहांँ साध्य र साधनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई बेवास्ता गरिन्छ । स्वतन्त्रता वा लोकतन्त्र बडो कठिन संघर्षले प्राप्त हुन्छ । भुइँमान्छेलाई भेडा बनाउन थालिए भुइँतहमा प्रतिरोधको स्वर बाक्लिँदै जान्छ र लोकतन्त्र त्यहीँ समाप्त हुन्छ । स्वतन्त्रता फगत यान्त्रिक अवस्था होइन ।


चार्ल्स डिकेन्सले आफ्नो उपन्यास ‘अ टेल अफ टु सिटिज’ मा लेखेका छन्, ‘त्यो सबैभन्दा उत्तम समय थियो, त्यो सबैभन्दा खराब समय थियो । त्यो ज्ञानको युग थियो, त्यो मूर्खहरूले भरिएको युग थियो । त्यो उज्यालोको अवधि थियो, त्यो अँध्यारोको अवधि थियो ।’ यही कुरा हाम्रो जमानाबारे पनि भन्न सकिन्छ । हाम्रो वर्तमानको नियति यस्तै छ । तथापि आफूवरिपरि यसो नियालौं, अहिले पनि सार्वजनिक जीवनको प्रत्येक क्षेत्रमा असल मान्छेहरू, मूल्यनिष्ठहरू छन्, जो आआफ्ना क्षेत्र र पेसामा उज्यालो छरिरहेका छन्, आशाका दीयो बनिरहेका छन् ।


दार्शनिक लांजा देल वास्तोले गान्धीको अन्तिम क्षणबारे लेखेका छन् । गोली लागेपछि गान्धीले ‘हे राम’ भनेका थिए, जुन उनको समाधि प्रस्तरमा कुँंदिएको पनि छ । तर त्योभन्दा पनि पहिला अर्थात् प्रार्थनासभामा जान पन्ध्र मिनट ढिलो भएपछि गान्धीले आफ्ना सहयोगी आभा र मनुलाई गुजरातीमा भनेका थिए, ‘मने मोडु थतु गंतो नक ।’ अर्थात्, मलाई कहीँ पनि ढिलो पुग्न मन पर्दैन । वास्तोले यस प्रसंगलाई नाटकीय रूप दिँदै भनेका छन्, ‘गान्धीलेआफ्नो हत्यारातर्फ हेरे र भने— अरे, तिमी त ढिलो गरी आयौ, भाइ !’


वास्तोको सन्दर्भमा जोड्दै भन्न सकिन्छ— जसले पनि गान्धीको अन्त्य गर्न खोज्छ, ऊ ढिलो हुन जान्छ । गान्धी समयनिष्ठ थिए वा समयभन्दा अगाडि थिए । त्यसैले भन्न सकिन्छ, दुनियाँमा जहां कतै उनको खोजी गरिन्छ, उनी प्रेरणा दिन पुगेकै हुन्छन् । जहांकहीँ शान्तिपूर्ण अभ्यास हुन्छ, त्यहाँ गान्धीको नाम नलिइए पनि गान्धी उपस्थित भएकै हुन्छन् । यही हो, अहिले पनि गान्धी जीवित रहने कारण । त्यसैले कुनै पनि सत्ताले गोडसेको आवरणमा गान्धीको गोरेटोलाई निमिट्यान्न पार्न सक्दैन । प्रकाशित : माघ १६, २०७६ ०८:३४

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जनताको जित, नेता पराजित

चन्द्रकिशोर

मधेशमा जे भइरहेको छ, त्यो ठीक भइरहेको छैन । यो कुरा सत्ता प्रतिष्ठान र मधेशी समाजभित्रबाटै उठिरहेको छ । संस्थापन शक्तिबाट योजनाबद्ध रूपमा पहिला मधेशी दल र तिनका नेतागणको साख समाप्त पारियो; अब मधेश विद्रोहलाई नै तेजहीन बताउन ठूलो कसरत गरिँदै छ । मधेशको मुक्तियुद्धको अतीत यसको पहिलो सिकार हुँदै छ ।

एकले अर्को थरीलाई दोषी देख्ने मध्यमवर्गीय मधेशीहरूको सनातन चरित्रबाट यहाँका राजनीतिक नेताहरू नै मुक्त छैनन् । आम मधेशीहरू भने ऐतिहासिक अन्योलको भुमरीमा छन् । यही बेला एक थरी संस्थापन वृत्त नेपालको राजनीतिक व्याकरणलाई नै परिवर्तन गर्ने एकसूत्रीय अभियानमा लागिरहेका छन् । बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक, बहुभाषिक तथा अन्य विविधताको बाहुल्य रहेको राष्ट्रमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र साधन मात्र नभएर साध्य नै हो । तर अहिलेको सत्ता प्रतिष्ठानले यसप्रति दुराग्रह राख्छ । चन्द्रमातिरको यात्रा उलिन्काठमा गरिँदैन भन्ने कुरा सत्तामुखी मधेशी दलहरूले नबुझे जस्तो गरे पनि मधेशीहरूले राम्ररी बुझिसकेका छन् । ‘मधेशी’ समुदायको खास उल्लेख किन गर्नुपरेको हो भने, तिनकै संघर्षका कारण संघीयता आएको हो ।

मधेश विद्रोहको १३ वर्ष पुग्न लाग्दा यसको प्रभाव ह्रास हुँदै गएको छ । मधेश विद्रोहले खोजेको न्याय, समानता र मुक्तिका मुद्दा कचल्टिएका छन् । विद्रोहको समीक्षा गर्दा मधेशी भनिने दलहरू जहिले पनि संस्थापनलाई नै मुख्य दोषी ठहर गर्छन् । यिनका नेता–कार्यकर्ताको होस खुल्ने बेलासम्म यहाँको राजनीतिक परिवेशमा आधारभूत परिवर्तन हुने सम्भावना खासै छैन । जुनसुकै मधेशी दलको सत्तालिप्सा घटेको संकेत भेट्टाउन गाह्रो छ । हिजोअस्तिसम्म चर्काचर्का कुरा गर्ने गिन्तीमा रहेका नागरिक अगुवाहरू आजकल आआफ्नै परिबन्दमा छन् । डरलाग्दो वास्तविकता त के हो भने, मधेशी दलहरूले साबिकको एमालेको चरित्रलाई अनुसरण गर्न थालेका छन् । राजनीतिशास्त्रीहरू भन्छन्— जस्तो विधि–प्रविधि अपनाइयो, निष्कर्ष त्यस्तै आउँछ ।

मधेशी समाज नै आफ्नै निकट इतिहासबाट विमुख छ । रौतहटको दुर्गा भगवती गाउँपालिकाका एक शिक्षक भन्दै थिए, ‘हमारी इस इतिहास–विमुखता ने हमसे बहुत सारा कुछ छिन लिया है, जिसकी नए शोषणविहीन समाज के निर्माण के लिए हमें बडी जरुरत थी ।’ प्रदेश २ मा मधेशी दलहरूकै गठबन्धन सरकार छ । उता, संघीय सत्ताबाट एउटा दलको बहिर्गमन नहुँदै सत्तारूढ दलसँग चुनावी रणनीतिक साझेदारी गर्न अर्को दल तैनाथ भयो । तर पनि दोस्रो तहका नेताहरू पराजित मनोविज्ञान लिएर बसिरहेका छन् । बहुसंख्यक मधेशीजनमा समेत पराजय भाव गहिरिएको छ । यो हारबाट पाठ सिक्नैपर्छ । तर त्यसका निम्ति विगतका विद्रोहको सीमा र सिर्जनाबारे सिंहावलोकन गर्न तयार हुनुपर्छ ।

मधेशी राजनीतिमा जिल्लैपिच्छे आफूलाई गुमाएर मूल्यनिष्ठ संघर्ष गर्नेहरूको लामो निरन्तरता रहेको छ । प्रजातान्त्रिक र वामपन्थी आन्दोलनमा मधेशीहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे पनि जसले मधेशका मुद्दा उठाउने कोसिस गरे, तिनलाई भूमिकाविहीन बनाइयो । कसैले राजनीति छाडे, कसैले मातृदल छाडे र नयाँ सांगठनिक सम्भावनाको खोजी सुरु गरे । वि.सं. २०४६ पूर्वको अवस्था यस्तै थियो । सुरु दशकमै मूलधारको मधेशी राजनीतिका रूपमा उदाएको तराई कांग्रेस र त्यसका नेता वेदानन्द झालाई आत्मसमर्पणको राजनीतिको प्रतीकका रूपमा ठड्याउने मधेशमा फेसन नै छ । त्योसँग जोडिएका दुइटा पक्ष भने भुल्नु हुन्न । पहिलो, तराई कांग्रेसमा आबद्ध कैयौं प्रभावशाली नेतागण वेदानन्दसँगै पञ्चायतको राजनीतिमा छिरेनन् । दोस्रो, २०१५ को पहिलो आमनिर्वाचनमा संसदका १०९ स्थानमध्ये तराईका २१ स्थानमा यो दलले उम्मेदवार खडा गरेको थियो, तर एउटै सिट जित्न सकेन । २०४६ पछिको मधेशी राजनीतिमा मुख्यत: तीन चरण आयो । संसदीय काल, ८ जेठ २०५९ मा संसद विघटनपछि उत्कर्षमा पुगेको शाहीकाल र २०६३ पछि । २०४८ पछिको चुनावी राजनीतिमा नेपाल सद्भावना पार्टीलाई मतादेश प्राप्त भयो । त्यतिखेर मधेश राजनीतिको पर्याय यही दल थियो । संसदीय गतिविधिमा यस दलको भूमिका उल्लेखनीय नै मानियो । २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनपश्चात् संसदमा कुनै एक दलको बहुमत आएन । त्रिशंकु संसदको मूलबाट निस्केको फोहोरी राजनीतिमा यो दलसमेत पस्यो । शाहीकालमा को–को विसर्जित भए र मधेश विद्रोहको भीडमा छिरेर चोखिए, त्यो कम खोजको विषय होइन ।

मधेश आन्दोलनका क्रममा आफ्नो सामाजिक स्वीकार्यताका लागि छिर्न आएकाहरू, विभिन्न शक्तिकेन्द्रद्वारा परिचालितहरू, अन्य दलमा अवसर पाएर विवादित भैसकेकाहरू, छोटो बाटोबाट राजनीतिमा स्थापित हुन चाहनेहरू तथा गलत मान्छेहरूले प्रवेशका लागि खुला अवसर पाए । मधेशी राजनीतिलाई आकर्षक पेसाका रूपमा लिएर ‘करिअर’ बनाउन पनि कैयौं आए । यसका बावजुद मधेशी जनताको ऐतिहासिक सहभागिता र सहादतले गर्दा एकपछिको अर्को आन्दोलन व्यापक रह्यो । २०४६ पछिको चरणमा मतादेश देखियो, २०६३ पछि त मतादेश र जनादेश दुवै प्राप्त भयो, जो नेपालको राज्य र समाजलाई अग्रगामी दिशातर्फ उन्मुख गराउने अभूतपूर्व अवसर पनि भयो । तर त्यस्तो प्रतिफल पाएको नेतृत्व वर्ग अहिले हारको मनोदशामा छ र आत्मघाततिर पटक–पटक उन्मुख हुँदै छ । मधेशीको रगतसँग सौदाबाजी गर्ने को हो ? गाउँदेहातमा सुनिन थालेको यो प्रश्नले आगामी राजनीतिक माहोलको सूचना दिन्छ ।

तेस्रो मधेश आन्दोलनका क्रममा सीमानाकामा शरण लिई संघर्ष गर्नु तत्कालीन बाध्यता थियो । राज्य संयन्त्रमा प्रतिशोध देखियो । शान्तिपूर्ण आन्दोलनलाई दमन गरेरै समाप्त पार्न खोजियो । तर नाकाकस्सी लम्बिएको परिस्थितिलाई जिल्लाविशेषका नेताहरूले गलत ढंगले कमाउने अवसरका रूपमा लिए । यस्ता कथाहरू भुइँतहसम्म पोखिए । यसका बावजुद निर्वाचनमार्फत जनताले उही नेतृत्वलाई साथ दिए । त्यतिखेर नेताहरूको कमजोरीले आन्दोलनको नैतिक पुँजीमा ह्रास आयो । आन्दोलनमा जनताले आफूलाई दलहरूको कित्तामा राखेका थिएनन्, तर नेताहरूले दूतावास धाउँदा होस् वा बालुवाटार, जहिले पनि आफ्नो महत्त्वाकांक्षालाई प्राथमिकतामा राखे । यसैले आन्दोलन उचाइमा पुगेर पनि जनअपेक्षा सन्तुष्ट हुन सकेन । यो अहिलेको नेतृत्व पंक्तिको असफलता हो ।

जनताको साथ पाएर पनि जनताको परीक्षामा अनुत्तीर्ण अहिलेको नेतृत्व टिकाउ हुने आधार कम छ । यी नेताहरू खहरे भेलझैं उदाए अनि हराए । यिनले लिने रणनीति सधैं उपयोगी हुन नसक्ने बुझाइ भुइँतहमा त्यसै व्याप्त भएको होइन । बरु मधेशी जनअधिकार मञ्च दलका रूपमा परिवर्तित नभएको भए वा तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी एउटा अभियानकै रूपमा संविधान नबन्दासम्म रहिरहेको भए बढी प्रभावकारी हुने थिए । मधेशले जे पाएको छ, त्यो सडकको जनदबाबले गर्दा पाएको हो । सार्थक उपलब्धि पाउनुपूर्व नै चुनावी राजनीतिमा छिर्दा महँंगो चुनाव, खर्चिला कार्यकर्ता तथा खुट्टा तानातान गर्ने तनावले अनेक विसंगति निम्त्यायो ।

मधेशका नेता आन्दोलनमा सफल देखिए, तर त्यसलाई अवतरण गराउन असफल भए । २०६३ मा विद्रोह सशक्त र प्रभावशाली भयो, सम्झौताचाहिँ रापताप सेलाएको र नेतागण लुकीछिपी भाग्दै गरेको पृष्ठभूमिमा भयो । २०६४ फागुन १४ मा राज्यपक्ष र मधेशी मोर्चाबीच आठबुँदे सहमति त भयो, तर साक्षी र सहजकर्ता बाह्य शक्ति हुन पुगे । यस्तै, संविधानप्रतिको असन्तुष्टिलाई लिएर भएको तेस्रो आन्दोलन सहमतिमै नपुगी तुहियो । यसको कारण हो— नेपालको सामाजिक–भौगोलिक सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्नु, राज्यपोषित वर्गको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र स्वार्थलाई हेक्का नराख्नु, माग, दाबी र आधार छुट्याउन नसक्नु, भारतको स्वार्थ, सहानुभूति र सरोकारलाई मिसमास पार्नु, मधेशभित्रको आन्तरिक द्वन्द्वको वास्ता नगर्नु र नेतृत्व पंक्तिको निजी महत्त्वाकांक्षा प्रबल हुनु । यसरी एउटा व्यापक उद्देश्यका लागि भएको आन्दोलन नेतृत्वको रणनीतिक चूकले गर्दा फगत चुनावी राजनीतिको फोहोरी खेलमा परिणत भयो ।

मधेश विद्रोह नेपाललाई ऐक्यबद्ध राख्ने, सामञ्जस्यको व्याकरण बनाउने, संघीयतामार्फत सम्प्रभुताको अभ्यास गर्ने, लोकतन्त्रलाई फराकिलो बनाउने शासकीय ढाँचाको अनुष्ठान थियो । यो नेपालमा शासन गर्न पुर्पुरोमा लेखेर आउनुपर्ने नियतिको भ्रम चिर्ने हस्तक्षेप थियो । राष्ट्रियताको मानकलाई यहाँका बासिन्दाको भरोसामा तय गराउने हुँकार थियो । तर कहिले यसलाई कुनै दलविशेषको विरुद्धमा त कहिले कुनै समुदायको विरोधमा मोड्ने यत्न हुँदै रह्यो । यसैले जनताले जित्दै गए पनि नेताहरू हार्दै गए । मधेश विद्रोहमा यहाँका जनताको स्वस्फूर्त सहभागिता र सहादतको उचित मूल्यांकन बेगरको शासन व्यवस्थाले नेपालको अन्तर्निहित बहुलतालाई समेट्न सक्दैन ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७६ ०८:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×