दृष्टिविहीनसित केको दुश्मनी ?

सम्पादकीय

काठमाडौंका सडकहरूमा हिजोआज दृष्टिविहीनहरूले निर्बाध गीत गाएर माग्न पाउँदैनन् । महानगरको आदेशमा आएका प्रहरीहरूले उनीहरूको माइक र स्पिकर खोस्छन्, झपार्छन् र आइन्दा यसरी सडकमा नगाउन चेतावनी दिन्छन् । महानगरले बुधबार मात्रै रत्नपार्क र सुन्धारा क्षेत्रका सडक छेउमा गीत गाउने सात दृष्टिविहीन समूहको माइक र स्पिकर खोसेको छ ।

ZenTravel

त्यसपछि ‘ह्वाइट केन’ को सहारामा महानगरपालिका पुगेको दृष्टिविहीनको समूहलाई त्यहाँका कर्मचारीले सडक छेउछाउमा गीत गाएर नमाग्न सतर्क गराएका छन् ।

Meroghar

सडकबाट उठाइएका दृष्टिविहीनले सोधेका छन्, ‘हामीलाई उठाएर सरकारले के पाउँछ ?’ सरकारसित यसको चित्तबुझ्दो जवाफ छैन । सडकमा गीत गाएर माग्न नपाइने र यस्तो काम कानुनविपरीत हुने महानगरको जिकिर छ । मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १२६ मा सडकमा बसेर भिक्षा माग्न वा माग्न लगाउन नहुने व्यवस्था छ । महानगरले कानुनको यही व्यवस्थामा टेकेर दृष्टिविहीनमाथि अन्यायपूर्ण दृष्टि राखेको छ । महानगरपालिकाले गत मंसिर २९ मै सडकमा बसेर गीत गाउनेहरूलाई विकल्प खोज्न भन्दै अटेर गरे पक्राउ गरिने चेतावनी दिएको थियो । त्यही दिन प्रहरी परिसर काठमाडौंले बौद्ध परिसरबाहिर माग्न बसेका र गीत गाइरहेका करिब २२ दृष्टिविहीनलाई पक्रेको थियो ।

यो भिडियो पनि पनि हेर्नुहोस् :


वैकल्पिक व्यवस्थाबिनै ‘सहर व्यवस्थित बनाउने’ नाममा कानुनको एउटा टेको टेकेर महानगरले मानवताको खम्बा भाँचेको छ । सरकारले चाल्ने कदम त दृष्टिविहीनको हितमा पो हुनुपर्छ । उनीहरूलाई चित्त बुझाएर मात्रै सडकबाट हटाइनुपर्छ । आखिर, उनीहरूले के–के न अपराध गरेका पनि होइनन्, राज्यलाई ठूलै हानि हुने गरी कुनै कानुन मिचेका पनि होइनन् । सडकमा आफ्नो कला देखाएर ‘माग्ने’ प्रचलन संसारमा जहाँतहीँ छ, यो काठमाडौंमा मात्र नौलो होइन । फेरि, उनीहरू चिच्याएर, कसैको पिछा गरेर जबर्जस्ती कोट्याएर माग्ने पनि गर्दैनन्, कुनै थलोमा बसेर आफ्नो प्रतिभा देखाएर मनकारीहरूसित भाँडो थाप्ने मात्रै हुन् । एक हिसाबले उनीहरूले मागेको भन्दा पनि आफ्नो प्रतिभा बेचेका हुन्। व्यावसायिक गायक–गायिकाभन्दा फरक यति हो, उनीहरूले प्रतिभा बेच्ने मञ्च सडकपेटीलाई बनाएका छन् ।

सरकारले बुझेजस्तो जारी नेपाल भ्रमण वर्ष सफल बनाउनका लागि सबभन्दा ठूलो अवरोध सडकमा गाएर माग्न बसेका दृष्टिविहीनहरू होइनन् । पर्यटकहरूलाई नमज्जा धूलो उडिरहेको, जताततै फोहोर थुप्रिरहेको र खाल्डैखाल्डा भएको सडक देख्दा लाग्छ कि पेटीमा गीत गाएर मागिरहेका दृष्टिविहीनहरू भेट्दा ? पर्यटकहरूलाई दुःख मिटरमा जान नमान्ने र लाग्दोभन्दा बढी भाडा लिने ट्याक्सी अनि आउने–जाने ठेगान नहुने र कोच्चिएर यात्रा गर्नुपर्ने सार्वजनिक माइक्रो/बस देख्दा लाग्छ कि सडकमा माग्नेहरू भेट्दा ? सायद सरकार यसमा अलमलमा छ, उसले सही खुट्याउन सकेजस्तो देखिँदैन ।

सहरलाई सहरजस्तै बनाउने अनि पर्यटकहरूको चित्त आकर्षित गर्ने सयौं उपाय छन्, सरकार ती सबै बाटाहरूलाई छोडेर निरुपाय भई सडकमा आएकाहरूलाई हतोत्साही गर्न लागिपरेको छ, जुन शोभनीय र मानवोचित दुवै देखिँदैन । यी दृष्टिविहीनहरूले भनेका छन्— हामी गरिखाने कुनै विकल्प नभएर सडकमा आएका हौं, सडकको धूलो खाने रहरले होइन । यस्तो अवस्थामा सरकारले उनीहरूलाई हठात् सडकबाट हटाउने भन्दा पनि सडकसम्म आउनै नपर्ने विकल्प पो दिनुपर्छ । सरकारले त्यस्तो वैकल्पिक व्यवस्था गर्नुपर्छ, जसले दृष्टिविहीन खुसी होउन्, उनीहरूको परिवारले भरोसा पाउन् र सडक पनि सरकारले चाहेजस्तै होओस् ।

महानगरपालिकाले काम गरेर खान नसक्नेलाई आश्रममा राखेर खाने–बस्ने व्यवस्था मिलाइदिने त भनेको छ । तर, घरपरिवार भएका कतिपय दृष्टिविहीनहरूलाई त्यति गर्नु मात्रै समाधान होइन, उनीहरूमा आश्रित परिवारबारे पनि सोच्नुपर्छ । सडकमा बसेर गीत गाउने दृष्टिविहीनका अनुसार उनीहरूको संख्या करिब दुई सय छ । अधिकांश कमजोर आर्थिक हैसियतका र गीत गाएर जम्मा भएको पैसाले गुजारा चलाउने छन् । त्यसैले, आश्रित परिवारलाई धान्न सक्ने गरी विकल्पको व्यवस्था नगरी सरकारले दृष्टिविहीनहरूलाई सडकबाट चलाउनु उपयुक्त हुँदैन ।

उचित विकल्प नदिई गरिखाने मेलो बन्द गरिदिनु कानुनको कुनै एउटा दफाअन्तर्गत सही भएको व्याख्या गर्न सकिएला, तर लोक कल्याणकारी राज्यको मर्म र समाजवादउन्मुख संविधानको भावनाअनुकूल ठहर्‍याउन सकिँदैन । पूर्ण दृष्टिविहीनहरूले सरकारबाट मासिक १६ सय रुपैयाँ भत्ता पाउँछन् तर त्यतिले उनीहरूको गर्जो टर्दैन । त्यसैले, सरकारले उनीहरूका लागि कि रोजीरोटीको व्यवस्था गर्नुपर्छ कि पुग्दो भत्ता दिनुपर्छ अनि मात्रै सडक खाली गर भन्न सुहाउँछ ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७६ ०७:५६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

तम पनि सुतना छौ कि छाउपडीका गोठ ?

डीआर पन्त

(डडेलधुरा) — पछिल्लो पटक गौरा महोत्सवमा उनले महिला कलाकारसँग डेउडा गाउँदाको गीत हो यो ।


डाँको लाउ कि हृदयमै व सुन्तली बोट
तम पनि सुतना छौ कि छाउपडीका गोठ

यसको अर्थ हुन्छ– ‘यो कुप्रथाको पीडा सुनिदिने कोही छैन । सुन्तला टिप्दै बोटसँग गुनासो गर्दै हृदयदेखि डाँको छोडेर रुने गर्छु । के तिमी पनि छाउपडीका गोठमा सुत्छौ ?’ उनले डेउडामार्फत सोधेको प्रश्नको डेउडीया महिलाले यसरी उत्तर दिइन्–

पहिली बाटी चलिआयो परम्परा बाबा रिसाउने हुन्
छुयो खुवाउन निको होइन देउता रिसाउने हुन्

तीन घण्टा लगातार चलेको डेउडा दोहरीमा छाउपडीका कुरा मात्र आएनन् । सुदूरपश्चिमको संस्कृतिभित्र रहेका कुप्रथा, कुरीति जातीय विभेद, महिलाप्रति हुने हिंसा र विविधखाले विभेदका विषयमा उनले डेउडा भने । दर्शक मुग्ध भए । कुरीति र कुप्रथा समाजका लागि सबैभन्दा डरलाग्दो रोग भएको उनले डेउडाबाटै चर्चा गरे । उनी अर्थात् पछिल्लो समय सुदूरपश्चिमका चर्चित युवा डेउडा गायक केशव पाण्डेय ।

उनका हालसम्म कुनै एल्वम बजारमा आाएका छैनन् । व्यावसायिक रूपमा पनि उनी गाउँदैनन् । तर चाडपर्व, मेलाजात्रा, संघसंस्थाले आयोजना गरेका कार्यक्रम र खासगरी हुक्का चिलिममार्फत उनी दैनिक डेउडा गाउँछन् । जहाँ पुग्छन् सामाजिक परिवर्तनका लागि डेेउडाका माध्यमले कुरीति र कुप्रथाविरुद्ध दरिलो प्रहार गर्छन् । मायाप्रीतिका गीत गाएर मनोरञ्जन गर्ने, गराउने र साथी दौँतरीसँग खेल्ने, घुम्ने उमेरमा पाण्डेयले परिवर्तनका गीत लेखे । संस्कृति र सभ्यताको संरक्षणका लागि डेउडा गाए । कुरीति र कुप्रथाकाविरुद्ध अभियान सञ्चालन गरे । दशकअघि उनी लोकप्रिय हुक्का चिलिम कार्यक्रमसँग जोडिएपछि परिवर्तनका लागि गाउने अभियान नै सुरु गरे । समाजको एउटा तप्कामा डेउडिया पाण्डेयको अभियानले यस्तो गहिरो छाप पर्‍यो कि श्रोताको सहयोगले ४३ बर्षको युवा उमेरमा उनले डेउडा महाकाव्य लेख्न सके ।

डोटेली संस्कृति र सभ्यता, यस क्षेत्रका परम्परा, सुदूरमा रहेका पौराणिक, पुरातात्त्विक महत्त्वका स्थल तथा इतिहाससँगै समाजमा रहेका कुप्रथाका विषयमा डेउडा लेख्दालेख्दै १० हजार बढी गीत भएको डेउडा साहित्यको पुस्तक ‘तिलहरी’ महाकाव्य बन्यो । पाण्डेयले डेउडामै सुदूरको वैदिक, पौराणिक, ऐतिहासिक र आधुनिक कालको वर्णन गरेका छन, तिलहरी डेउडा महाकाव्यमा । कुन कालखण्डमा समाज कस्तो थियो ?, प्रथा र परम्परा कस्ता थिए ?, किन हाम्रा सांस्कृतिक प्रथा परम्परा कुप्रथामा परिणत भए ? लगायतका धेरै प्रश्नको उत्तर पाउन सकिन्छ यस महाकाव्यमा ।

डडेलधुरामा रहेको धार्मिकस्थल भागेश्वर धुरानजिकै चुल्ल गाउँमा उनी जन्मिएका हुन् । ३ वर्षको उमेरमै आमा गुमाएका पाण्डेयले पहिलो पटक ११ वर्षको उमेरमा असिग्राम माध्यमिक विद्यालय रुपालमा डेउडा गाएपछि तत्कालीन प्रधानाध्यापक हिक्मत ठकुराठीले उनलाई उच्च शिक्षासम्म निःशुल्क पढाउने घोषणा गरेका थिए । डेउडीया पाण्डेयले भने, ‘पहिलो पटक गाएर प्रथम भएपछि सबैले हौसला दिए । तर घरमा बुवाले हप्काउनुभयो ।’ बाहुनको छोराले भाँणले जस्तै गाउँदै हिँड्ने भन्न थालेको उनले बताए । ‘बुवाले हप्काएपछि मेरो मनमा जातीय विभेदप्रति गहिरो चोट लाग्यो,’ पाण्डेय भन्छन्, ‘संयोग यस्तो जुट्यो कि डेउडा गाउने प्रेरणाका पात्र बने जगी लुहार ।’ बुबा दामोदर पाण्डेय कट्टर सनातनी ब्राह्मण । त्यसैमा रुढिवादी कुप्रथाले गाँजिएको तत्कालीन सुदूरको समाजमा जगी लुहारहरूसँग डेउडा गाउँदागाउँदै धेरै कुरा जान्ने सुन्ने भएपछि यसैलाई आफ्नो जीवनको लक्ष्य बनाएको उनले सम्झिए ।

डेउडा डेढ पाइलाको खेल मात्र होइन । न त यो मनोरञ्जनको उच्छृंखल माध्यम हो । पाण्डेयले भने, ‘डेउडा सिंगो संस्कृति हो । जसले कर्णालीदेखि सुदूरपश्चिम हुँदै भारतको कुमाउ गडवाल र हिमाञ्चलसम्मलाई सांस्कृतिक रूपमा जोड्ने गर्छ ।’ प्राचीन डोटी राज्यको इतिहास, संस्कृति र सभ्यताको संगम हो डेउडा । उनले भने, ‘स्मार्ट सभ्यता सुरु भएदेखिको मौखिक लोककाव्य पनि हो डेउडा ।’ दुधेभाषा अमर हुन्छ, जसले मानव सभ्यताको पहिचान गराउँछ । डेउडा पनि सभ्यताको परिचय गराउने माध्यम हो । मौखिक रूपमा इतिहास जीवन्त राख्ने लोक इतिहास हो डेउडा । पुर्खाको ज्ञान र सीप बाँड्ने सजिलो माध्यम पनि हो डेउडा । पाण्डेय भन्छन्, ‘पछिल्लो पुस्ताले यसलाई विकृत बनाउँदै उच्छृंखल मनोरञ्जनको साधनका रूपमा विकसित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।’

‘पछिल्लो पुस्ताबीच पाण्डेयले डेउडाको परिभाषा नै परिवर्तन गर्न थालेका छन्,’ वरिष्ठ डेउडा गायक शालीभान पाल भन्छन्, ‘धेरैले मनोरञ्जन र पेसागत रूपमा गाए । तर कलिलो उमेरमै पाण्डेयले भने डेउडालाई परिवर्तनको माध्यम बनाएर देखाए ।’ डडेलधुरा मात्र होइन सुदूरका हरेक जिल्लामा हुने जात्रा र पर्वमा उनी पुग्छन् । परिवर्तनका लागि गाउँछन् । वरिष्ठ गायक शालीभानले भने, ‘मैले ७२ वर्षसम्म डेउडा गाएर पनि सन्तुष्ट हुन सकिनँ । तर पाण्डेयले गाउने डेउडाले धेरै पटक मुग्ध भएको छु, तृप्त भएको छु ।’

डेउडा गायनका नायक शालीभान मात्र होइन । पाण्डेयका डेउडा सुन्ने र पढ्ने धेरै उनको क्षमता अनि तुरुन्तै गीत रचेर गाउने कला देखेर मुग्ध हुन्छन् । डडेलधुरा, बैतडी, दार्चुला, बाजुरादेखि डोटी अछामसम्मका धेरै मेला जात्रामा उनले गाएका परिवर्तनका डेउडा गाइने गरिन्छ । सामाजिक विकृति र विसंगतिका विरुद्ध हुने हरेक कार्यक्रममा उनले रचेका डेउडा सुन्न सकिन्छ ।

सुदूरका जुनसुकै जिल्लामा हुने ठूला–साना सांस्कृतिक कार्यक्रम, जात्रा र मेलाका प्रमुख आकर्षण हुन्छन् उनी । आधुनिकताका नाममा आफ्नो संस्कृति र सभ्यतालाई बिर्संदै गएको युवा पुस्ताकामाझ आफ्नो संस्कृति र सभ्यता संरक्षणमा आफ्नै मौलिकता बोकेर पनि चर्चित हुन सकिन्छ भन्ने प्रेरणाका पात्र पनि बनेका छन् डेउडीया पाण्डेय । कुराकानी सक्ने क्रममा उनले गाए–

‘दुई बिसी तीनका फेर अव मेरी हिटाइ
हौस र रंगका दिन बाइगे कति छटाइ’

प्रकाशित : माघ १०, २०७६ ०७:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×