रजस्वलाप्रति कहिलेसम्म अनुदार ?

लीला लुइटेल

पूर्वीय संस्कार एवं जीवनशैली शारीरिक–मानसिक स्वास्थ्यका लागि अति विशिष्ट हुनाका साथै जीवनोपयोगी छन् । यस्तो जीवनशैलीमा अभ्यस्त भइसकेका हामीले समयको कुनै क्षणमा आइपुग्दा मानवीयताका दृष्टिले ठूलै कलङ्क पनि सिर्जना गरेका छौँ । त्यो हो— नारीलाई हेर्ने दृष्टिकोण र दैनिक जीवनमा गरिने व्यवहार ।

रजस्वला भएकी महिलालाई बहिष्कार गर्ने प्रचलन त्यस्तै एउटा कलङ्क हो । एक्काइसौँ शताब्दीको विद्युतीय सञ्चारको युगमा आइपुगिसक्दा पनि हाम्रा चेलीहरू रजस्वला भएका बेला बहिष्करणकै स्थितिमा ज्यान गुमाउन बाध्य हुनु समय एवं मानवीय विवेकका दृष्टिले ठूलो कलङ्क हो । यसलाई कहिलेसम्म आत्मसात् गरिरहने ? यसलाई परम्परागत जीवनशैलीकै रूपमा व्याख्या गर्ने हाम्रा लागि परम्परागत कतिपय चालचलनमै देखिएका विचलन सर्वस्वीकार्य हुने तर यसप्रति अनुदार कहिलेसम्म भइरहने ?


पहिलो कुरा, तागाधारीहरूले बिहानै उठेर नुवाइ–धुवाइ गरी गायत्री मन्त्र जप्नुका साथै शालिग्रामको पूजा गर्नुपर्ने अनि भोजन गर्दा सफा सेतो धोती पहिरिनुपर्ने, बोल्न नहुने प्रचलन हामीले नै देखेभोगेको हो । अहिले हामीमध्ये कतिपयका छोराछोरीले गायत्री, शालिग्राम, जनै, धोती भन्ने शब्द नै सुनेका छैनन् । यो स्थितिको सिर्जना कतिपयका लागि बाध्यात्मक हुनसक्छ भने कतिपयका लागि आधुनिक र प्रगतिशील हुने रहरले पनि भूमिका खेलेको देखिन्छ । अझ यसमा वर्तमान पुस्तामा देखा परेको आलस्यपन नै बढी शक्तिशाली भएको पाइन्छ । जुनसुकै बहानामा भए पनि यस्ता स्थितिलाई स्वीकार गर्नसक्ने हामी रजस्वला भएकी चेलीलाई चाहिँ बहिष्करणै गर्नुपर्ने मनस्थितिमा किन छौँ ?


अहिले हुने व्रतबन्ध पार्टीलाई नै हेरौं । व्रतबन्ध गरिएको बटुकले भोजन गर्दा बोल्न नहुने, ६ महिनासम्म माछामासु र लसुन–प्याजजस्ता गरिष्ठ एवं तामसी भोजन गर्न नहुने भन्ने व्यावहारिक अभ्यास हाम्रै समाजमा थियो । यसबारे शास्त्रीय मर्यादा त अझ कडा हुनुपर्छ । तर अहिले व्रतबन्धका पार्टीमा बार्बिक्यु गर्नु अनि बिजुलीपानीको खोलो बगाउनु अनिवार्यजस्तै भइसकेको छ । एउटा बटुकको कर्म चलाउने कुरामा हाम्रो व्यवहार संस्कृृति एवं परम्पराविरोधी भएको स्थितिले हाम्रो संस्कृतिको संरक्षण गर्‍यो कि विकृति बढायो ? यस्ता परम्पराविरोधी प्रचलनलाई सहजतापूर्वक स्वीकार गर्ने समाज रजस्वला भएकी चेलीप्रति किन यति कठोर हुन्छ ?


हाम्रो समाजमा केक संस्कृतिले पनि व्यापकता पाएको छ । अरू त अरू, गुरुपूर्णिमा जस्ता नितान्त वैदिक प्रचलनमा समेत केक अनिवार्य गर्न थालिएको छ । अझ जिन्दगीभर माछामासु, अन्डा, लसुन–प्याजको संसर्गै नगरेका हजुरआमा–हजुरबा समेतलाई अन्डायुक्त केक कोच्याउँदा हामी आधुनिक भएर रमिता हेरिरहेका छौँ । यस्ता क्रियाकलापले हामी कस्तो संस्कृति भित्र्याउँदै छौँ ? यिनमा रमाई–रमाई भाग लिने सामाजिक ठेकेदारहरूले प्राकृतिक वरदानस्वरूप चेलीहरूलाई प्राप्त शारीरिक अवस्थालाई सहज ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न खोज्दा किन विकृतिको पहाडै खसेको देख्छन् ?


अहिले बाबुआमाको किरिया बस्ने दिन घटाउनुपर्ने सन्दर्भमा बेलाबेला विवाद र विचार–विमर्श भइरहेको पाइन्छ । सृष्टिकर्ता एवं हाम्रा लागि निःस्वार्थ जीवन समर्पित गर्ने बाबुआमालाई तेह्र दिन समर्पण गर्न कठिन भएको भनी यसलाई रूढिसँग गाँसेर अनेक कारण देखाउँदै यसको अवधि घटाउने कसरत गरिँदै छ । शास्त्रीय मर्यादाविरोधी विचार उरालेर किरियाकर्म घटाउनका लागि नयाँ शास्त्र एवं विधिसमेत सिर्जना गर्न पछि नपर्ने समाजसुधारकको दृष्टि एउटी महिलाको प्राकृतिक अवस्थाप्रति किन यति अनुदार देखिएको ? बाबुआमाको किरिया बस्दा कोही–कोही बिरामी भएको निहुँमा यत्रो हल्ला मच्चाएर किरियाकर्मको दिन घटाउन बबन्डर गर्ने बहादुरहरूले छाउगोठमा लगातार चेलीहरूको अवसान हुँदा किन आवाज नउठाएको ?


कतिपय बुज्रुकले रजस्वलाका बेला महिलाको शरीर कमजोर हुन्छ भनेर आरामका लागि बार्ने व्यवस्था गरिएको तर्क गर्छन् । यसो भन्नेकै घरमा रजस्वला भएकी महिलालाई चुलाचौकाबाट वञ्चित गरेर घाँस, दाउरा, खनजोत, मेलापात जस्ता झन् शारीरिक दृष्टिले थेग्नै नसक्ने काम गर्न बाध्य पारिएको हुन्छ । मानवताहीन, विवेकहीन यस्ता क्रियाकलापलाई कहिलेसम्म मूकदर्शक भएर हेरिरहने ? अझ कतिपय परिवारमा त त्यस्ती महिलाले काटेर ल्याएको घाँस गाईवस्तुलाई खुवाउन हुने, भकारो सोहोर्न हुने, तर उसलाई दही–दूध दिइयो भने गाईवस्तु बिग्रिन्छन् भन्ने अमानवीय व्यवहारको कहिलेसम्म साक्षी बसिरहने ?


आधुनिकता एवं प्रगतिशीलताका नाममा हामीले मौन स्वीकृतिका साथ पाखा लगाएका अति उन्नत, सभ्य, प्रगतिशील, परिष्कृत एवं जीवनोपयोगी परम्पराका केही उदाहरण मात्र हुन् यी । यस्ता अनेक चलनलाई स्थान, समय, परिस्थितिका नाममा पाखा लगाउनुलाई सहज रूपमा लिने हाम्रो समाज महिलाको प्राकृतिक विशिष्टतामा यति क्रूर हुनुपर्ने के कारण छ ?


बिहानै उठेर नुवाइ–धुवाइ गरी ध्यान गर्ने, बासी र फोहोर नखाने, भान्छामा परचक्री एवं फोहोर गर्ने बालबच्चालाई जान नदिने जस्ता जीवनोपयोगी संस्कारलाई चाहिँ प्रगतिशील हुने मोहमा त्यागिदिने अनि महिलालाई मात्र छुवाछूत गरी हेय दृष्टि लगाउने मानसिक सङ्कीर्णता किन ? हामी आफूलाई संस्कृति र परम्पराको रक्षक ठान्छौँ भने माथि उल्लेख गरिए लगायतका सम्पूर्ण विधि–व्यवहारलाई आत्मसात् गरौँ । हैन भने महिलाको विशिष्ट अवस्थालाई वर्जित गरेर ऊमाथि मात्र अन्याय नथोपरौँ ।


सामाजिक एवं पारम्परिक संस्कारकै कुरा गर्ने हो भने पनि, महिलाकै लागि व्यवस्था भएका ‘अष्ट वर्षा भवेत् गौरी नववर्षा च रोहिणी’ भन्ने भनाइ र सती प्रथालाई कानुनी रूपमै पाखा लगाइसकेका छौँ । अझ रजस्वला हुनुपूर्व नै कन्यादान गर्ने प्रचलन मेरै पुस्ताले देखेभोगेकै हो । देशका विभिन्न भागमा बडो उत्साहसाथ विधवालाई रातो रङ्गको प्रयोगमा स्वीकृति दिएको पनि हाम्रै पालामा हो । यसबाट थोत्रा सामाजिक मूल्य–मान्यता तथा कुसंस्कारहरू धराशायी हुँदै छन् भन्ने शुभसङ्केत चाहिँ देखा पर्न थालेको छ । विधवाले रातो रङ्ग स्वीकृत पाउनु मात्र महिलाविरुद्ध हुने अन्यायको अन्त्य होइन, तर महिला उत्पीडनविरुद्ध उठेका पाइलाहरू अग्रगमनतर्फ बढेको चाहिँ अवश्य हो । हाल प्रशासनिक क्षेत्रमा पोसाकको विकल्पलाई पनि महिला अग्रगमनका लागि सकारात्मक पाइला मान्नुपर्छ ।


संस्कृति भनेकै कुनै वस्तुलाई परिमार्जन गरेर वा सुसंस्कृत रूप दिएर चम्किलो तुल्याउने काम हो । कुनै स्थान वा जातिविशेषको संस्कृति अर्को स्थान वा जातिविशेषका लागि अनौठो र अग्राह्य हुनसक्ने स्थिति पनि यस संसारमा नभएको होइन । यति हुँदाहुँदै पनि सत्य, अहिंसा, परोपकार, त्याग, बलिदान, मानवतावादी भावनाजस्ता पक्षहरू वहन गर्नसक्ने संस्कृतिचाहिँ सर्वपक्षीय, सर्वजातीय, सर्वराष्ट्रिय, सार्वभौम र सार्वकालिक हुन्छ । मानवतावादी आदर्श बोकेको संस्कृति सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, दीर्घजीवी र शाश्वत हुन्छ । समाजमा देखा परेका यस्ता बिब्ल्याँटा र विवेकहीन क्रियाकलापको अन्त्य गर्दै अघि बढ्ने जिम्मेवारी समयले अबका चेलीको मात्र नभई समकक्षी युवक पुस्ताको काँधमा पनि राखिदिएको छ ।


हाम्रो समाजको विकासक्रम हेर्दा, पुरुष वर्गका लागि कुनै कठिनाइ नबेहोरी सहजतापूर्वक सम्पन्न गर्न सकिने प्रचलन पनि क्रमशः त्यागिँदै लगियो र उसलाई फुक्काफाल भएर हिँड्न समाजले सहज वातावरणको सिर्जना गरिदियो । तर महिलाप्रति भएका कठोर एवं विवेकहीन अन्यायलाई सच्याउन कसैले आवश्यक देखेनन् । परम्परा र संस्कृतिका नाममा महिलामाथि थोपरिने अन्याय कायमै राख्नचाहिँ समाजले अहिले पनि सक्दो बल लगाइरहेको छ । अब पनि यथास्थितिमै रहेर रजस्वला भएकी महिलालाई अछूतको व्यवहार गर्न खोज्नु ठूलो भूल हुनेछ । प्रकाशित : पुस २९, २०७६ ०८:२६

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आफ्नै खेलाडीसँग प्रशिक्षक थापाको आक्रोश

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — कतार एयरवेज सहिद स्मारक ‘ए’ डिभिजन लिगमा सोमबार एनआरटीसँग १–० ले पराजित भएपछि पूर्व च्याम्पियन नेपाल पुलिस क्लबका प्रशिक्षक अनन्त थापा निकै आक्रोशित थिए । उनको आक्रोश अरुसँग होइन, आफ्नै खेलाडीसँग थियो । थापाको निष्कर्ष थियो, विपक्षीले राम्रो खेलेर हारेका हैनौं, आफ्नै खेलाडीको खराब प्रदर्शनका कारण ३ अंक गुमेको हो । 

खेलपछि प्रशिक्षक थापाले जारी लिगमा सोमबार आफ्नो टिमले सबैभन्दा खराब खेल खेलेको स्विकारे । ‘आजको खेल कस्तो भयो’ भनेर सोधिएको प्रश्नमा उनले भने, ‘यही प्रश्न म मेरा खेलाडीलाई सोध्न लागिरहेको छु कि आज कस्तो खेल खेलेको ?’

थापाले आफ्नो टिमले क्षमताअनुसार ४० प्रतिशत पनि प्रदर्शन गर्न नसकेको भन्दै दुःख व्यक्त गरे । ‘हामी ३ अंकलाई आएका थियौं र त्यो हाम्रा लागि निकै महत्त्वपूर्ण थियो । तर हामीले अपेक्षा गरेका सिनियर खेलाडीबाटै ठोस प्रदर्शन आउन सकेन,’ निकै असन्तुष्ट देखिएका पूर्व डिफेन्डर थापाले भने, ‘आज एनआरटीले राम्रो खेलेको होइन, हामीले खराब खेलेर हार्नुपरेको हो । हाम्रा खेलाडीले एकरुपको प्रदर्शन गर्न जरुरी छ । आगामी खेललाई गम्भीर समिक्षाको जरुरी भइसकेको छ ।’

यो हारले छैटौं चरणको खेल सकिँदा पुलिस सातौं स्थानमा छ । ६ खेलबाट २ जित, २ हार र २ बराबरीपछि पुलिसको ८ अंक छ । अघिल्लो संस्करणको लिगमा अन्तिममा रहेपछि जरिवाना बेहोरेको २ अंक घटाएर एनआरटीको पनि ८ अंक भएको छ । ६ खेलबाट टोलीको ३ जित, २ हार र १ बराबरीको नतिजा निकालेको छ ।

‘हामीले च्याम्पियन बन्ने लक्ष्यसाथ लिग सुरु गरेका थियौं । आजको जस्तो खेलले त रेलिगेसन टार्न पनि कठिन हुने अवस्थामा पुगेका छौं,’ खेलाडी हुँदा पुलिसबाट ‘ए’ डिभिजन लिग जितेका थापाले थपे, ‘यस्तो त पुलिसको खेल नै होइन । पुलिसको आफ्नै ब्रान्ड छ, त्यसअनुसार खेल्न सकिरहेका छैनन् । पास छैन, मुभमेन्ट छैन, तालमेल छैन । यस्तोमा कसरी राम्रो प्रदर्शन आस गर्न सकिन्छ ?’

ठीक विपरीत एनआरटीका प्रशिक्षक राजुकाजी शाक्य भने कमजोर प्रदर्शनका बाबजुद टिमले ३ अंक जोड्न सफल भएकोमा खुसी देखिए । १२ महिना प्रशिक्षण गर्न पाउने विभागीय टोलीलाई माथ दिन सकेकामा आफ्ना खेलाडीप्रति उनी सन्तुष्ट थिए । ‘आज मेरा खेलाडीले सोचेअनुसार खेलेका होइनन् । तर हाम्रा लागि ३ अंक महत्त्वपूर्ण हो । दुई खेलाडी पहेँलो कार्डको प्रतिबन्धमा थिए । उनीहरूलाई प्रतिस्थापन गरेकाले राम्रो प्रदर्शन गरे,’ उनले थपे, ‘प्रशिक्षणका लागि मैदान खोज्दै हिँड्नुपर्ने स्थितिको हाम्रो टिमले वर्षैभर प्रशिक्षण गर्ने टिमलाई हराउन सक्नु, योभन्दा राम्रो नतिजा अरु के हुन्छ ?’

दशरथ रंगशालामा पहिलो हाफ दुवै टोलीले गतिलो आक्रमण बुन्न सकेन् । दोस्रो हाफमा पुलिसले गोलका दुई राम्रो अवसर खेर फालेको थियो । एनआरटीले पाएको एउटै अवसरमा गोल गर्न सक्यो । ४९ औं मिनेटमा तेज तामाङको कर्नरमा अन्जन राईको हेडर एनआरटीका गोलरक्षक अजित प्रजापति बिट भइसकेको अवस्थामा एरिक विष्टले गोललाइनबाट क्लियर गरिदिए । खेलको इन्ज्युरी समयमा तेजकै ब्याकपासमा अन्जनले करिब २५ यार्डबाट गरेको प्रहार बारमा लागेर बाहिरिएको थियो ।

७६ औं मिनेटमा एनआरटीले पाएको गोल अवसरमा दर्शन गुरुङले आकर्षक गोल गरे । राजेश परियारले मध्यक्षेत्रबाट पुलिसका डिफेन्डरलाई नघाएर दिएको लामो पास सदुपयोग गरेका दर्शनले पेनाल्टी एरियाबाट गोल गरेका हुन् ।

एपीएफ र च्यासलको बराबरी
सन्तोष साहुखलले ए डिभिजन लिगमा गोलको शतक पूरा गरे पनि च्यासल युथ क्लबले जारी सिजन अपेक्षाकृत प्रदर्शन गर्न सकिरहेको छैन । टोलीले सोमबार एपीएफसँग गोलरहित बराबरी खेलेको छ । च्यासलको यो लिगमा तेस्रो बराबरी हो । च्यासल टिममा क्षमतावान युवा खेलाडीको नेतृत्व सन्तोषले गरिरहेका छन् । च्यासल खेलमा आधा दर्जनजति अवसरमा चुक्यो ।
दशरथ रंगशालामा सोमबार सहिद स्मारक लिगमा भिड्दै एपीएफ (सेतो) र च्यासलका खेलाडी ।

च्यासलका प्रशिक्षक बालगोपाल साहुखलले पनि नतिजाको हिसाबमा टिमको प्रदर्शन खराब रहेको स्विकारे । ‘आजको खेल हाम्रा लागि जित्नैपर्ने थियो । नतिजाको हिसाबमा यो खराब हो । हाम्रा खेलाडीले आक्रामक भएर खेल्न सकेनन् । रेफ्रीको निर्णय पनि निष्पक्ष देखिएन । लिगको सुरुदेखि नै रेफ्रीको निर्णयमा मैले प्रश्न उठाइरहेको छु,’ उनले थपे, ‘हाम्रो सुरुआत राम्रो थियो । विपक्षीले भन्दा हामीले राम्रो खेलेका हौं । तर पाएका अवसरमा चुक्यौं ।’ प्रशिक्षक साहुखलले सन्तोषलाई सहयोग गर्ने स्ट्राइकरको अभावमा फिनिसिङको समस्या रहेको दोहोर्‍याए ।

एपीएफका प्रशिक्षक राजेन्द्र तामाङले भने रणनीति सफल भएको दाबी गरे । ‘च्यासल हाम्रो तुलनामा निकै बलियो टोली हो । सन्तोषसहित क्षमतावान खेलाडी छन् । खेलमा पनि अधिकांश समय बल उनीहरूकै पक्षमा थियो । आज मैले अनुभवी खेलाडीलाई आराम दिएर युवा खेलाडीमाथि प्रयोग गरें । हामी रणनीतिमा सफल भयौं,’ खेलपछि तामाङले भने ।

प्रशिक्षक तामाङले स्टार खेलाडीहरू नहुँदा आफ्नो टिम कमजोर बनेको स्विकारे । ६ खेलबाट च्यासलको ६ र एपीएफको ५ अंक रहेको छ  ।

प्रकाशित : पुस २९, २०७६ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×