निर्विकल्प इतिहासको फरक व्याख्या

नेपाल एकीकरण कुनै नश्ल वा रंग विशेषविरुद्धको अभियान थिएन । प्रविधि र शिल्पप्रति सेचत पृथ्वीनारायणकाे ध्यान आधुनिक काठमाडौंको बनावटले तानिएकाे थियाे ।
राम गुरुङ

बर्सेनि पुस २७ गतेको अघिपछि, नेपाल निर्माता पृथ्वीनारायण शाहमाथि विविध बहस हुन्छन् । राष्ट्र र राष्ट्रियतामाथि औंला सोझिन्छन् । उनको योगदानको पक्ष–विपक्षमा हुने बहसका आ–आफ्नै विशेषता छन् । कोही अति प्रशंसा त कोही निर्मम आलोचना । तर अति प्रशंसा र आलोचना दुवैले ऐतिहासिक घटनाको तथ्य र परिवेशलाई बुझ्न सघाउँदैन ।

स्वतन्त्र वस्तुगत विश्लेषण पाखा लाग्न पुग्छन् । विश्लेषण पूर्वाग्रही हुन्छ । यसर्थ इतिहाससँग हिसाब–किताब खोज्ने कठिन काम हो । जसको यथोचित उत्तर अहिले भेटिन्न । देन हुँदाहुँदै पनि मानिस इतिहासको भारीले थिचिन्छ । र, यसकै पुच्छर समातेर भविष्य सकार्ने प्रयास गलत र असफल हुन्छ । जसले भविष्यलाई अलमल्याउँछ । अर्थात् इतिहास भविष्यको सन्दर्भ वा मानक दुवैबाट चल्दैन । यसका लागि इतिहासभन्दा वर्तमानको समीक्षा र उपयोगले बढी अर्थ राख्छ ।


विश्व अर्थराजनीति नबुझी पृथ्वीनारायण र उनको एकीकरण अभियान ठम्याउन गाह्रो हुन्छ । पृथ्वीनारायण यस्तो समयमा गोरखाका राजा भए, जतिखेर एकातिर युरोपियन उद्योगीहरू इष्ट इन्डिया कम्पनीमार्फत संसारभर आफ्नो उद्योगका लागि चाहिने कच्चा पदार्थ जोहो गर्न लागिपरेका थिए । सँगै उत्पादित वस्तुको बजार खोज्दै भारतसम्म आइपुगेका थिए । अर्कातिर काठमाडौंले निर्यात व्यापारलाई तिब्बत र हिन्दुस्तानसम्म विस्तार गरेको थियो । व्यापारिक कानुन र प्रतिस्पर्धा नभएकाले व्यापार अत्यधिक नाफामा चल्दै थिए । जसलाई इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग सन् १७९२ मा भएको सम्झौताले खारेज गर्‍यो । हिन्दुस्तानी शासक, इष्ट इन्डिया कम्पनी र गोर्खासमेत काठमाडौंले तानिएका थिए । सबै काठमाडौंसँग जोडिन चाहन्थे । पृथ्वीनारायण र काठमाडौंलाई जोडेको नै व्यापारिक आकांक्षा र स्वार्थले हो । बाँकी परिघटना परिस्थितिजन्य सिलसिलाका परिणाम थिए ।


गोर्खाको भौगोलिक परिवेश, सामाजिक सम्बन्ध र आर्थिक यथार्थ जसले गोर्खाली राजा पृथ्वीनारायणको आर्थिक र सैन्य विस्तारको अभिष्टलाई ब्युँतायो । यसबाट सैन्य संगठनमा चुस्त र राजनीतिक दाउपेचमा परिपक्व पनि भए । छिमेकी राज्यसँगको आर्थिक रणनीति र वरपरका भौगोलिक बनावटले काठमाडौंलाई इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग जोगाइराखेको भए पनि गोर्खा वरपरका राज्यहरूको आपसी साँठगाँठ, धन–सम्पत्तिको चुरिफुरी, गोर्खाको शासकीय क्षमता र आर्थिक हैसियतमाथि प्रश्न उठ्ने खालका थिए । लमजुङ, भिरकोट, पाल्पा, मालेवन र पिउठान आदि छिमेकी राज्यले आपसी सुरक्षाका लागि गठबन्धन गर्दासमेत गोर्खालाई सोधेन । जसले पृथ्वीनारायणलाई काठमाडौं पस्न थप उत्प्रेरित गर्‍यो ।


भारतमा दिन–प्रतिदिन बलियो हुँदै गरेको इष्ट इन्डिया कम्पनी, गोर्खा राज्य वरपरका सम्पन्न रजौटा र तिनको राजनीतिक गठबन्धन, काठमाडौं उपत्यकाको आर्थिक एवं सांस्कृतिक वैभवता र राजनीतिक असन्तुलन तथा काठमाडौं–तिब्बत व्यापार र यसले पृथ्वीनारायणमा पारेको आर्थिक र राजनीतिक प्रभावलाई नजोडी पृथ्वीनारायणको नेपाल एकीकरण अभियानको वस्तुगत बुझाइ आउँदैन । जुन नेपाल निर्माणलाई पुष्ट्याउने महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक आर्थिक एवं राजनीतिक पक्ष हुन् । जसले अति प्रशंसा वा आलोचनालाई अस्वीकार गर्छ ।


तत्कालीन क्षेत्रीय अर्थराजनीतिले पृथ्वीनारायण शाहको जन्म गराएको हो । उनीभन्दा अघिका धेरै शाह राजा, राजामात्र भएर अस्ताए । तर उनी बडामहाराजा भएर उदाए । यदि पृथ्वीनारायण जन्मिएका थिएनन् भने अर्को पृथ्वीनारायणले तत्कालीन अवस्थाको फाइदा उठाउने पक्का थियो । अर्को पृथ्वीनारायण सायद नेपाल बाहिरका पनि हुन सक्थ्यो । उनीभन्दा झन्डै पाँच सय वर्षअघि अर्थात् बाह्रौं शताब्दीतिरै हिन्दुस्तानी नजर काठमाडौंमा परिसकेको थियो । दिल्लीका राजा मुहम्मादेनको आक्रमणले काठमाडौंमात्र होइन, यस वरपरलाई समेत पिरोलेकाले उदयपुरको राजपुत वंश पाल्पा पुगे । नरभूपाल शाहको (नृभुपाल: कर्कप्याट्रिक) पहिलो रानी, पाल्पाली राजाकी छोरीले गोर्खा र पाल्पाको नातेदारी गाँसियो । पाल्पाली शासकले आफ्ना नातेदार पृथ्वीनारायणलाई तत्कालीन अर्थराजनीतिक उथल–पुथलबारे बताएनन् भन्न सकिन्न । जसले एकातर्फ सदैव पृथ्वीनारायणलाई इष्ट इन्डिया कम्पनीसँगसजग गरायो भने अर्कोतर्फ काठमाडौंको आर्थिक र राजनीतिक महत्त्वबारे बुझायो ।


पृथ्वीनारायण शाहमात्र होइन, उनीभन्दा पहिल्यै, इसाको सत्रौं शताब्दीको सुरुतिरै इष्ट इन्डिया कम्पनी, काठमाडौंको आर्थिक वैभवताबारे जानकार थिए । त्यतिबेलासम्म पृथ्वीनारायणले गोर्खाको शासन सम्हालेको २० वर्षभन्दा बढी भइसकेको थियो । चरम आर्थिक संकट झेलिरहेका र लामो शासकीय अनुभवले निखारिएका निडर र एकोहोरो स्वभावका उनले तत्कालीन भूराजनीतिलाई नबुझ्ने कुरै भएन । काठमाडौं एउटा राज्यमात्र नभई महत्त्वपूर्ण व्यापारिक नाका हो भन्ने उनलाई थाहा थियो । तर हिन्दुस्तानीलाई भने काठमाडौं, व्यापारिक नाकाभन्दा पनि ठूलो सुनखानी भएको उपत्यका हो भन्ने भ्रम थियो । काठमाडौंले विहार र कलकत्तालाई सुन, तामा र फलामजस्ता धातुमात्र बेचेर वर्षको १५–१८ लाखसम्म आम्दानी गरिरहेको कारण खोतल्ने चेष्टा इष्ट इन्डिया कम्पनीले नगरेको होइन । तर काठमाडौंको निषेधित व्यवहारले त्यो सम्भव भएन । यतिबेलासम्म नेपाल–तिब्बत व्यापारको यकिन हिसाब र फाइदाबारे कम्पनीलाई कमै जानकारी थियो । यससँग पृथ्वीनारायण भने पुरै जानकार थिए । (कर्कप्याट्रिक, २००७ । पृ. १७४–१७६)


नेपाल एकीकरण कुनै नश्ल वा रंग विशेष वा विरुद्धको अभियान थिएन । प्रविधि र शील्पप्रति सचेत पृथ्वीनारायणको ध्यान आधुनिक काठमाडौंको बनावटले तानिएको थियो । काठमाडौंको घर, मन्दिर र खानेपानीको व्यवस्थापन आदिमा उपयोग भएका उन्नत स्थपित ‘इन्जिनियरिङ’ तिब्बतसँग भइरहेको अत्यधिक नाफाको व्यापार, समथर तथा उब्जाउशील भौगोलिक बनावट नै काठमाडौंको पराजयको कारण हो । नेमुनि ऋषिको नामबाट नेपाल बनेको काठमाडौंको वैभवता नै युद्ध र पराजयको गर्भ थियो । सुनखानीबारे भ्रम पालेका हिन्दुस्तानी कस्सिम खानले त काठमाडौं हडप्ने असफल प्रयास नै गरेका थिए । जब उनले काठमाडौंबाट विहार र कलकत्तातिर गइरहेको सुन तिब्बतबाट आइरहेको कुरा थाहा पाए, तबमात्र उनी पछि हटेका थिए । जसले हिन्दुस्तानी हुँदै इष्ट इन्डिया कम्पनीको ध्यान त खिचियो नै । यो वैभवताले उपत्यकाका शासकलाई आपसमा मिल्नसमेत दिएन ।


गोर्खा राज्यको भौगोलिक अर्थतन्त्र अन्य राज्यको भन्दा कमसल र व्यापारसँग अमिल्दा थिए । क्षत्री तथा मगर लडाका र ब्राह्मणको खेतीले गोर्खाको अर्थतन्त्र धान्न मुस्किल थियो । यसभित्र न कुनै फलाम, तामा र सुनजस्ता धातुका खानी नै थिए । न त बेच्न मिल्ने कुनै उत्पादन नै हुन्थे । यसले गोर्खा राज्यलाई गरिब बनाएको थियो । पृथ्वीनारायणले गुज्रँदो परिस्थिति र व्यापारको महत्त्वलाई राम्ररी बुझेका थिए । बेच्ने कुरा नभएकाले गोरखा राज्य गरिब भयो भन्ने ज्ञान उनलाई भयो । यसैले युवावस्थामा नै उनी व्यापार जमाउन, पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको मद्दतमा बनारस पुगे । तर वाणिज्य कार्यालयका चौकीसँग (कारिन्दा) भएको झगडामा उनको कुटाइबाट चौकीवालाको मृत्यु भयो । वैरागीको मद्दतले गोर्खा फर्केका उनी त्यतिखेरै गोर्खाको वैभवता ल्याउन दत्तचित्त लागे । जुन नेपाल एकीकरणको परियोजना बनेर देखापर्‍यो । हतियार बन्दोबस्तदेखि व्यापारको चाँजोपाँजोमा निर्भर बन्ने कोसिस गरे । बनारसबाट बारुद आदि ल्याएर आफैंले फायरलक बनाए । यसबाट युरोपियनसमेत इर्ष्यालु बनेका थिए । इर्ष्यालु युरोपियनलाई राम्ररी बुझेका उनले आफ्ना भाइभारदारलाई युरोपियनसँग सजक रहन प्रेरित गरे । (बुकानन, २००७ । पृ. १७५–१८०)


काठमाडौंले आर्थिक समृद्धिको बलमा अन्य राज्यसँग सम्बन्ध गाँस्ने जाँगर देखाएन । व्यापार र सत्तामा अल्मलिएका यसका शासक नै काठमाडौंको सत्ता भत्किनुका कारण भए । बाहिरसँगको अन्तरराज्य व्यापार तथा सुरक्षा नीति सत्ता जोगाउन अपुग थियो । काठमाडौं हिन्दुस्तानसँग व्यापारले ज्यादा जोडिएको थियो । अन्य सम्बन्ध कमजोर थियो । यसले पृथ्वीनारायणलाई पटक–पटक हारेर पनि जित्ने ऐतिहासिक मौका दियो । काठमाडौं वा कीर्तिपुर, उपत्यकाका सबै राज्य एकै पटकको प्रयासमा हात लागेका राज्य होइनन् । आर्थिक वैभवता बाहेक सुरक्षाको मामलामा कमजोर, आपसी राजनीतिक गठबन्धनको विभाजन नै पृथ्वीनारायणका लागि जितको आधार बने ।


काठमाडौं उपत्यकाले पाल्पा, लमजुङ, मकवानपुर तथा विजयपुर जस्ता महत्त्वपूर्ण राज्यसँग राम्रो सम्बन्ध बनाउन नसक्दाको मूल्य पृथ्वीनारायणको जितमार्फत चुकायो । काठमाडौंसम्मको भूगोल र बाटोबारे राम्रो जानकारीसमेत नभएका इष्ट इन्डिया कम्पनी कमाण्डर किन्लकको भरोसा गर्नु नै कीर्तिपुर लगायत काठमाडौंमा तेह्र पुस्तासम्म चलेको ४४४ वर्ष लामो मल्ल शासन सकिने कारण बन्यो । किन्लकले पाटन काउन्सिलको अनुरोधमा काठमाडौं आउन, क्रमशः सन् १७६७, १७६९ र १७८१ मा गरेको प्रयास वाग्मती नदी र मकवानपुरको औलोले तुहाइदियो । यसले गोर्खाली अभियानलाई बल पुग्यो भने काठमाडौंलाई

निरीह बनाइदियो ।


काठमाडौंबासी, खासगरी कीर्तिपुरबासीको कमजोर संगठनात्मक बल, पृथ्वीनारायणले शासकीय वैधानिकता हत्याउने अर्को कारण बन्यो । बोल्ट डेभिड र वल्ड फिल्डका अनुसार २०० जनाब्राह्मण प्रयोग गरी फैलाइएको धार्मिक अफवाहलाई पर्गेल्नेतर्फ कीर्तिपुरबासीले सोच्न पनि भ्याएनन् । नुवाकोट दरबारमा बसेर दिएको निर्देशनले कीर्तिपुरमा शासन स्थापित गर्न सफल भए । निरन्तर सात वर्षसम्म पृथ्वीनारायणको सत्तालाई प्रतिरोध गरे पनि आपसी राजनीतिक खिचातानी र वैमनश्यताको परिणाम काठमाडौं उपत्यकाका नेवारले भोग्नुपर्‍यो। प्रकाशित : पुस २८, २०७६ ०९:२१

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सिद्धान्तविमुख विश्वविद्यालय

राम गुरुङ

समाजशास्त्री म्याथ्यु डेसमन्डले सन् २०१७ लाई अमेरिकी समाजशास्त्रको इतिहासमा विशेष वर्ष बनाइदिए । कारण थियो— उनको बहुचर्चित पुस्तक ‘एभिक्टेड’ (निकाला) । पुस्तकले ठूला सिद्धान्त प्रतिपादन वा घटनाको खोज गरेर चर्चा कमाएको भने होइन । समयमा घरभाडा तिर्न नसक्दा दु:ख भोगिरहेका गरिब अफ्रिकी–अमेरिकी र समयमा घरभाडा नपाउँदा कष्ट झेलिरहेका अफ्रिकी–अमेरिकी, मध्यमवर्गीय घरधनीको समस्यालाई उनले इथ्नोग्राफिक (जनजातीय) अध्ययनमार्फत पेस गरे ।

हाल हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा प्राध्यापनरत उनको यो प्रयोगलाई नयाँ पुस्ताका समाजशास्त्रीले विशेष मन पराए । २००८–९ सम्म दुई वर्षको अनवरत नवीन खोजको परिणाम समेटिएको पुस्तकलाई अमेरिकी पाठक र प्राज्ञिक वर्गले पनि खुबै रुचाइदिए । फलस्वरूप पुस्तक न्युयोर्क टाइम्स बेस्ट सेलर बन्योÙ पुलित्जर पुरस्कार पायो । यो सँगै पुस्तकले हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा समाजशास्त्रको औपचारिक अध्ययनमा पनि प्रवेश पायो ।

गत वर्ष नै अमेरिकी समाजशास्त्रीहरूको वार्षिक सम्मेलनमा इन्डियाना विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि गरिरहेकी नाइजेरियाली रेवाट कोइवाटाको यस्तै खाले शोधले बेस्ट मेथडोलोजीको ‘वर्ष उपाधि’ हासिल गरेको थियो । यो पंक्तिकारसमेत सम्मिलित उक्त सम्मेलनमा उनले द्वन्द्वोत्तर समाजमा हठात् बदलिएका अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक अभ्यासलाई अपनाउन नाइजेरियाका आदिवासीले गरेको संघर्ष, भोगेका चुनौती र कठिनाइलाई झन्डै डेसमन्डकै विधिमा पेस गरेकी थिइन् । शोधको निष्कर्षले भौतिक द्वन्द्वको अन्त्य भए पनि कसरी त्यसले अर्को भयानक तर अमुक द्वन्द्वलाई विकसित गर्छ भनी चर्चा गरेको छ । उनको शोधले विश्वभरबाट सहभागी झन्डै पाँच हजार विभिन्न शोधपत्रलाई पछि पारेको थियो । समाजशास्त्र विधामा गरिएको नवीन प्रयोग र निष्कर्ष नै यो शोधका बलिया पक्ष हुन् ।

यसको मतलब के हो भने, नवीन खोज र अनुसन्धान विधिले सामाजिक समस्यालाई फरक ढंगबाट खोतल्ने काम त गर्छ नै, हाम्रा शैक्षिक पाठ्यक्रमले अपनाएका बाह्य सैद्धान्तिक मान्यतामा नयाँ मान्यता र सर्त कति आवश्यक छन् भन्ने पनि संकेत गर्छ । यही गतिशील समाज र आर्थिक परिवर्तनलाई दिशानिर्देशक बन्न सक्छ । यी दुइटा प्रतिनिधि घटनाले समाजशास्त्रको इतिहासमा नयाँ मोड दिए र सामाजिक समस्यालाई नवीन दृष्टिकोणबाट पेस गर्दा समाजले लिन सक्ने फाइदातिर पनि औंल्याए ।

उपर्युक्त पुस्तक र शोधले प्रचलित सिद्धान्तको कर्मकाण्डी धार पछ्याएनन् । समाजशास्त्रीय अध्ययनबाहिर मानिएको इथ्नोग्राफिक विधिलाई प्रयोगमा ल्याए । विश्व समाजशास्त्रको दुनियाँमा नयाँ बाटो दिए, जसले ‘द्वन्द्वात्मक सम्बन्धभित्र पनि प्रकार्यात्मक अन्तरसम्बन्ध हुन्छ’ भन्ने फरक विश्लेषणको उपागम दियो ।

यो अभ्यास नेपाली समाजशास्त्रका लागि अनौठै हो । अनौठो कुन अर्थमा भने, अहिलेसम्म नेपाली समाज विज्ञानमा इथ्नोग्राफिक विधिको प्राज्ञिक साधना मानवशास्त्रभित्र मात्र हुँदै आएको छ । चलनचल्तीमा इथ्नोग्राफिक अध्ययन समाजशास्त्रीय अध्ययनभित्र पर्दैनन् । डेसमन्ड वा कोइवाटाले जस्तै समाजशास्त्रीय अध्ययनका लागि शास्त्रीय सिद्धान्तको जगमा हाम्रा आफ्नै मौलिक तरिका र विधिलाई विकास गर्ने समाजशास्त्री नेपालभित्र देखिएका पनि छैनन् ।
समाजशास्त्र र अन्य सामाजिक विज्ञान विषयको अध्ययन सन् १९८० को उत्तरार्धदेखि हुन थालेको हो । यसरी हेर्दा नेपाली समाज विज्ञान अध्ययन–अध्यापनको उमेर ४० वर्षजति हुँदै छ । समाजशास्त्र मात्रमा दीक्षित विद्यार्थीको संख्या हजारौं पुगिसकेको छ । संख्याका हिसाबले समाजशास्त्र सबैभन्दा आकर्षणको विषय हो । तर गत ४० वर्षमा त्रिवि र समाजशास्त्र लगायतका सामाजिक संकायले स्वामित्व ग्रहण गरेको कुनै पनि नयाँ सिद्धान्त (थेसिस/एन्टिथेसिस) प्रतिपादन भएको छैन ।

हाम्रो शैक्षिक पाठ्यक्रम र शिक्षण पद्धतिले विद्यार्थीलाई मौलिक अध्ययन र खोजका लागि जिम्मेवार बनाउन नसक्दाको परिणाम त्यस्ता शोध पुस्तकालयका अभिलेखमा गएर थन्किएका छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) का समाजशास्त्र लगायतका अन्य सामाजिक संकायका विभिन्न तहमा अध्ययन गरेका हजारौं शोधार्थी छन् । तिनले वर्षेनि उत्तिकै संख्यामा आफ्ना शोध सम्बन्धित विभाग र त्रिवि केन्द्रीय पुस्तकालयमा पेस गर्छन् । यीमध्ये ७२ प्रतिशतभन्दा बढी शोधका शीर्षक, खोज तथा अनुसन्धानका मुद्दा र तिनको निष्कर्ष, अनुसन्धान विधि र अध्ययन क्षेत्र झन्डै–झन्डै मिल्छन् । तिनले मौलिकता पहिल्याउन र खोज्नै सकेका छैनन् । पाठ्यक्रममा समावेश सिद्धान्तमाथि पनि न्याय गर्न सकेको देखिँदैन ।

समाजशास्त्रमा विश्वविद्यालय अध्ययन सकेका विद्यार्थीको बजार–खपत संख्या सन्तोषजनक देखिन्न । एउटा अध्ययन अनुसार, त्रिविबाट निस्किएका हरेक सय विद्यार्थीमध्ये १०–१५ जनाले मात्रै विषयजन्य रोजगारी पाएका छन् । बाँकी, अन्य पेसा वा रोजगारीमा छन् । यसका पछाडि पेसा/व्यवसायको रोजाइ र रुचिजस्ता अनेक कारण भए पनि मूल कुरा हाम्रो पाठ्यक्रम र रोजगारी बजार समाज वैज्ञानिक उत्पादन गर्न उत्प्रेरित गर्ने खालको नहुनु नै हो ।

पछिल्ला वर्षमा भर्ना प्रक्रियामा सुधारले समाजशास्त्र लगायत केन्द्रीय विभागमा विद्यार्थी संख्यामा उल्लेख्य कमी आएको छ । तथापि आवेदक र भर्ना संख्याको औसत अनुपात १:४ छ । यो समाजशास्त्र जस्ता विषय अध्ययनप्रतिको विद्यार्थी आकर्षणको तथ्य हो । अद्यापि समाजशास्त्र लगायतलाई खोज–अनुसन्धानका रूपमा भन्दा पनि पेसा/नोकरीमा पेस गरिने ‘डिग्री’ लिने विषयकै रूपमा लिइन्छ । यसले अध्ययनशील विद्यार्थी, नवीन खोज तथा अनुसन्धानमा समर्पित र प्रतिबद्ध विद्यार्थीलाई उत्प्रेरित गर्दैन ।

एउटा रोचक तथ्य छ । समाजशास्त्र लगायतका पाठ्यक्रम सन् १९९० वा २००५–६ जस्ता हरेक ऐतिहासिक राजनीतिक उतार–चढावबाट उल्लेख्य प्रभावित भएका छन् । सिफारिसमा शास्त्रीय सिद्धान्तहरू दोहोरिएका छन् । नेपालभित्र नेपाली समाजशास्त्रीले गरेका नयाँ खोज/विधि, सैद्धान्तिक उपागम प्राथमिकतामा परेका देखिन्नन् । संरचनात्मक प्रकार्यवाद वा मार्क्सवादी दृृष्टिकोण जस्ता प्रभुत्वशाली मानिएका दृष्टिकोण अन्तर्गत नेपाली समाजशास्त्रीले गरेका मौलिक खोज तथा पठन सामग्री १० प्रतिशतभन्दा पनि कम सिफारिसमा परेका छन् ।

नयाँ विधिबाट नयाँ सैद्धान्तिक धार बनाउनु कठिन र जोखिमपूर्ण हुन्छÙ आलोचनात्मक तथा गहन अध्ययनको खाँचो हुन्छ । शोधार्थी एक्लैको साधना र मेहनतले मात्र सम्भव हुने काम होइन यो । यसका लागि सम्बन्धित संकाय/विभाग, शैक्षिक वातावरण तथा शिक्षण पद्धति र विद्यार्थीको सुदूर दृष्टि जिम्मेवार हुन्छन् ।

उल्लिखित दृष्टान्तका आ–आफ्नै आर्थिक–सामाजिक सीमा अवश्य छन् । विद्यार्थीका रुचि र बाध्यता उत्तिकै जिम्मेवार छन् । सम्बन्धित संकाय र विभागका छुट्टै आर्थिक–प्रशासनिक कठिनाइ पनि होलान् । तर महत्त्वपूर्ण प्रश्न, समाजशास्त्र जस्ता विषयलाई जागिरे डिग्री र प्रमाणपत्रको घेराबाट कसरी निकाल्ने भन्ने नै हो । यो जिम्मेवारी मूलत: सम्बन्धित संकाय/विभागकै हो । यसका लागि शिक्षण/अनुसन्धान विधि एवं पद्धतिलाई प्रचलित सिद्धान्तमा भएका खोट केलाउनपट्टि केन्द्रित गर्न आवश्यक छ, जसले नेपाली समाजको अर्थराजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विशिष्टता अनुसार समस्याको पहिचान गर्न सकोस् ।

त्रिविले विद्यावारिधी लगायतका विशिष्ट अध्ययनमा अपनाएको भर्ना विधिको कुरा गरौं । सामान्यत: उल्लिखित तहका लागि आवेदकको तल्ला शैक्षिक तहको प्राप्तांकभन्दा विगतका प्राज्ञिक उपलब्धि महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । आवेदकको खोज–अनुसन्धान, राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशित कृति, भविष्यमा गर्न चाहेको खोज–अनुसन्धानको विषय र सैद्धान्तिक दृष्टि, यसप्रति उसको समर्पणलाई भर्ना हुन योग्य आधार बनाइन्छ । यस्तो अभ्यासले उम्मेदवारको लेखाइ र प्रस्तुति, समस्याको सैद्धान्तिक बुझाइ, नवीनता खोज्ने क्षमता विकास गर्नुका साथै विद्यार्थीलाई भविष्यमा नयाँ सिद्धान्तका लागि चिन्तनशील बनाउँछ । तर, आज पनि समाजशास्त्र लगायतका विभाग/संकायको मूल्यांकन प्रवेश परीक्षाबाट बाहिर निस्कन सकेको छैन ।

समग्र त्रिवि समाजशास्त्र संकाय लगायतका विभागीय शैक्षिक कार्यक्रम पाठ्यक्रम निर्माण र त्यसको कर्मकाण्डीय पठन–पाठनमै खुम्चिएको छ, न त्यो अध्ययन–अध्यापन तथा खोज–अनुसन्धान लक्षित एवं प्रेरित छ । शिक्षक–विद्यार्थी दुवै नीरसप्राय: लाग्छन् । नवीन सिद्धान्तको खोज–अनुसन्धान विधि अपनाई नीरस, कर्मकाण्डी र परीक्षाकेन्द्रित उच्च शिक्षालाई प्राज्ञिक तुल्याउनु आवश्यक छ । यो कसरी सम्भव छ ? यस्तो किन भइरहेको छ ? सम्भवत: यसको एउटै ठोस जवाफ छैन । कारण विविध छन् । हाम्रा आर्थिक व्यवस्था, सामाजिक मान्यता, राज्यको चरित्र, राजनीतिक दलका प्राथमिकता आदि प्राज्ञिक चिन्तन र खोज–अनुसन्धानका लागि जिम्मेवार छन्, जसले समाजशास्त्र जस्ता सामाजिक विज्ञानलाई अद्यापि सामाजिक प्रतिष्ठा र पेसाको विषय मात्रै बनाइदिएका छन् ।

प्रकाशित : मंसिर १३, २०७६ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×