बालबालिकालाई बुझौं

रश्मिला कासुला

बाल्यकालमा सुखको मात्रै होइन, दुःख र संकटको पनि अनुभूति हुन्छ । माया, ममता, सुरक्षा र सद्‌भावको बदला हस्तक्षेप तथा दबाब मात्र पाए बालबालिका दुःखी र असन्तोषी हुन्छन् । यस्तोमा कोही प्रतिकारमा उत्रिन्छन् र चिच्याउँछन् ।

कोही भने घरबाट भाग्ने गर्छन् । कसैलाई चाहिँ चिन्ता र उदासीले छोप्छ । कोही–कोही त असामान्य रूपले रोइरहने, खान मन नगर्ने, तर्सिने, बेहोस हुने र ओछ्यानमा पिसाब गर्ने हुन्छन् । यस्तो व्यवहार महिनौंसम्म देखिइरहे बालबालिका मानसिक रोगी भएको बुझ्नुपर्छ ।

मनोविज्ञान अनुसार, दुई वर्षको उमेरदेखि किशोरावस्थासम्म एन्जाइटी डिसअर्डर, डिप्रेसन, कन्डक्ट डिसअर्डर र एटेन्सन डिफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर जस्ता मानसिक रोगले आक्रान्त पार्न सक्छन्, जसलाई हाम्रोजस्तो अन्धविश्वासप्रिय समाजमा रुन्चे लागेको, भूतप्रेत या बोक्सी लागेको भन्ने गरिन्छ, अनि त्यस्ता बालबालिकालाई अस्पतालको साटो झारफुकका लागि धामीझाँक्री, वैद्य र माताकहाँ लैजाने गरिन्छ । कुनै–कुनै अभिभावकले त यस्तो समस्यामा परेका बालबलिकालाई गाली र कुटपिट गर्ने पनि गर्छन् । यसबाट तिनलाई झन् बढी मानसिक आघात पर्दै जान्छ ।

मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायडका अनुसार, ३–७ वर्ष उमेरका बालकमा ‘बोडिपस’ र बालिकामा ‘इलेक्ट्रा’ नामक ग्रन्थिको विकास हुन्छ । यस्तै ग्रन्थिका कारण छोरा आमाप्रति र छोरी बाबुप्रति बढी नजिक हुने गर्छन् । बुबाआमासँग बस्न पाउँदा पाइने भावनात्मक सामीप्यले छोराछोरीलाई खुसी बनाउने गर्छ । बाबुआमासँग बस्न नपाएका बालबालिकामा कुनै न कुनै मानसिक समस्याको सम्भावना हुनुको कारण यही हो ।

मनोवैज्ञानिक इरिक एच. इरिक्सनका अनुसार, १३–१४ वर्षका बालबालिका आफ्नो पहिचानबारे, जीवनबारे केही चिन्तन–मनन गर्न थाल्छन् । परिवार वा स्कुलमा आफ्नो अस्तित्व रहोस् भनी अलि बढी सचेत रहने, अलि बढी मिहेनत गर्ने हुन्छन् । यो नबुझी बुबाआमाले खालि दबाब दिने गरिरहे उनीहरू मनोवैज्ञानिक संकटमापर्दै जान्छन्, हीनभावना र आत्मग्लानिकाकारण अन्योलमा पर्दै जान्छन् । त्यो उमेरमा संयम कम हुने भएकाले अनि मानसिक विचलन सुरु हुन्छ ।

बालबालिकाको मनोभावना र अभिभावक घरपरिवारमा यथोचित माया–ममता नपाउँदा डिप्रेसनमा गएका बालबालिकाले आत्महत्या गरेका घटना समय–समयमा सार्वजनिक भइरहेका छन् । मानसिक रूपमा विचलित भएकाहरूले जघन्य अपराध पनि गरेका छन् । २०७२ सालमा सिन्धुपाल्चोक जिल्ला अदालतबाट कर्तव्य ज्यान मुद्दामा दोषी ठहर्‍याई हाल सानोठिमीको बाल सुधार गृहमा रहेका १४ वर्षे किशोरको कथा यस्तै छ । उनको घरमा बुबाआमाबीच कलह भइरहन्थ्यो । अपेक्षित लालनपालन हुन नसकेपछि उनमा मानसिक विचलन बढ्न थाल्यो । यस्तै बेला उनले बुबाको ज्यानै लिए ।

२०७४ सालमा प्युठान जिल्ला अदालतले गौवध तथा कर्तव्य ज्यान मुद्दामा दोषी ठहर्‍याएका १३ वर्षे बालक सानै हुँदा आमा बितेकी थिइन् । सौतेनी आमा र बुबाबाट पर्याप्त माया नपाउँदा उनको मनस्थिति विकृत हुँदै गयो । गाउँमा झगडा गर्ने, चोर्ने, आगो लगाउने, कुकुर तथा अन्य जनावरलाई झम्टिने गर्न थाले । एकदिन गोठमा बाँधेको गाईलाई चक्कुले घोपेर मारे । त्यतिबेला गोठमै पुगेकी पाँच वर्षकी सौतेनी बहिनीको पनि ज्यान लिए । सानोठिमीमै राखिएका ती किशोरलाई पाटनको मानसिक अस्पतालमा जँचाउँदा ‘कन्डक्ट डिसअर्डर’ रहेको पत्तो लाग्यो । औषधि–उपचार र मनोवैज्ञानिक काउन्सिलिङ, साइको थेरापीपछि तिनको अवस्था सुध्रिँदै गएको छ । उनलाई अहिले परिवारमै पठाइसकिएको छ । उनी पूर्णतः समस्यामुक्त भने भइसकेका छैनन् । पर्याप्त मात्रामा सकारात्मक वातावरण र संरक्षण नपाए उनको पुनः मानसिक असन्तुलन हुने सम्भावना रहन्छ ।
२०५८ जेठ १९ मा भएको राजदरबार हत्याकाण्डमा युवराज दीपेन्द्र दोषी रहेको स्पष्टजस्तै छ । यद्यपि अधिकांश नेपालीले यसमा विश्वास गर्नसकेका छैनन् । राजा वीरेन्द्रका प्रमुख शाही पार्श्ववर्ती (अंगरक्षक) रहेका सुन्दरप्रताप रानाको किताब ‘दरबारको दुःखान्त’ मा दीपेन्द्रबारे एउटा अध्याय नै छ । ‘हार्न नजान्ने राजकुमार’ शीर्षक त्यो अध्यायमा राजपरिवारमा बालबच्चाको लालन–पालनबारे केही उल्लेख छ । बालापनका स्वाभाविक जिज्ञासा, उत्सुकता, चकचकले दरबारमा ठाउँ नपाउने रहेछन् ।

किताबमा लेखिएको छ— ‘द्वारे नानी सुसारे त खासमा दरबारका कर्मचारी मात्र थिए । उनीहरूले राजपरिवारका स–साना सदस्यहरूलाई रेखदेख त गर्न सक्थे, तर नियन्त्रण र नियमन गर्न सक्दैनथे । आमाले शिशुलाई काखमा राख्नु र परिचारिकाले बोक्नुमा जति अन्तर हुन्छ, त्यत्ति नै अन्तर युवराजलाई महारानीले हुर्काउनु र जमुना द्वारे आमाले हुर्काउनुमा पर्नगएको थियो । प्राकृतिक रूपमै बच्चाले आमाबाट जति ममता र पोषण पाउन सक्छ, अरूबाट त्यसको पूर्ति सम्भव छैन । सानैदेखि ममता नपाएका दीपेन्द्रमा चकचकेपन र जिद्दीपना विकसित हुनगयो । उपद्रवी बालकलाई आमाको स्नेहपूर्ण एक घुर्की वा हल्का लपेटाले जसरी सुधार्ने खुबी राख्छ, त्यस्तो काम अरू कसैको हप्काइ वा फकाइले गर्न सक्दैन ।’

बालापनको बुझाइ
‘म खेलूँ कहाँ ? म उफ्रूँ कहाँ ? म गाऊँ कहाँ ? म बोलूँ कहाँ ? कुरा गर्छु, आमालाई झर्को लाग्छ । खेल्न थाल्छु त बुबालाई झ्वाँक चल्छ । उफ्रन्छु त बस् भन्छन्, गाउँछु त चुपलाग् भन्छन् । अब तपाईं नै भन्नुस्, म कहाँ जाऊँ ? के गरूँ ?’ गिजुभाइ लिखित ‘दिवास्वप्न’मा रहेका यी बालप्रश्नले बाल्यकालको असह्य पीडा र मनोभावनात्मक संकट बुझाउँछन् । बालबच्चा हुर्काउनु जटिल तथा निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।

बालबालिकाको मनोभावना बुझेर त्यही अनुरूप व्यवहार गर्न सकियो भने तिनमा सकारात्मक भावनाको विकास हुँदै जान्छ । बालबच्चालाई तिनको विचार र भावना व्यक्त गर्ने अवसर दिनुपर्छ । तिनका पीडा र असन्तोष सुनिदिनुपर्छ, अनि सही र गलत छुट्याइदिनुपर्छ । गलत गरेमा गल्ती महसुस गराउनुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७६ ०८:२०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बाल दिवस र बाल अधिकार

रश्मिला कासुला

नेपालमा बाल दिवस मनाउन २०३१ भदौ ४ देखि थालिएको हो । तत्कालीन मुमा बडामहारानी रत्नराज्य लक्ष्मीदेवी शाहको जन्मदिन पारेर यसको सुरुआत गरिएको थियो तर गणतन्त्र स्थापनासँगै दिन पनि फेरियो । अचेल भदौ २९ मा यो दिवस मनाउने गरिन्छ । २०४७ भदौ २९ मै नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि, १९८९ लाई अनुमोदन गरेको थियो । 

जन्मपूर्व र जन्मिसकेपछि बालबालिकाको आधारभूत आवश्यकता एवं मौलिक हकको व्यवस्था हुनु नै बालअधिकार हो । ती अधिकार परिपूर्ति गर्ने दायित्व अभिभावक र वयस्क नागरिकको हो । त्यसका लागि आवश्यक कानुन बनाउने र वातावरण तयार गर्ने उत्तरदायित्व राज्यको हो ।

बालबालिका ऐन, २०७५ अनुसार १८ वर्षमुनिका मानव बालबालिका हुन् । ती कलिला, अपरिपक्व, निर्दोष, अबोध एवं वयस्कप्रति परनिर्भर हुन्छ । तिनको शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक अवस्था वयस्कको भन्दा फरक हुन्छ । तिनको मन पर्ने कुरा, व्यवहारको शैली र संवेग कच्चा हुन्छ, जसलाई हामी बालापन भन्छौं । बालापनको अवस्था र क्षमताको पहिचान एवं सम्मान गर्नु बालअधिकारको विशिष्ट अवधारणा हो ।

बालबालिकालाई बिनाभेदभाव समान व्यवहार गर्नुपर्छ । तिनका निम्ति गरिने प्रत्येक कार्यमा तिनैको सर्वोत्तम हितलाई ख्याल गर्नुपर्छ । तिनलाई स्वतन्त्र रूपले उमेरअनुसारको विचार अभिव्यक्त गर्न दिनुपर्छ ।

हाम्रा रीतिरिवाजमा बाल अधिकारकोअभ्यास पाइन्छ । उदाहरणका लागि, महाभारतमा उल्लिखित कृष्ण लीलालाई लिन सकिन्छ । बाल्यकालमा दही चोर्नु र गाउँभरि उपद्रव मच्चाउनुलाई कृष्णको अबोधपनाका रूपमा लिइन्छ । माटो खाएका कृष्णले मुख खोलेर हेर्दा त्यहाँ ब्रह्माण्ड देखिनुलाई बालबालिकाले प्रकृतिसँग अर्थात् ढुंगा, माटो, घाम, पानीमा खेल्न पाउनुपर्छ भनी अर्थ्याउन सकिन्छ ।

हाम्रो समाजमा गर्भवती महिलालाई दहीचिउरा खुवाउने वा भर्खरै भित्रिएको बेबी सावर, तराईतिर व्याप्त गोद भराइको चलनलाई बालबालिका जन्मपूर्वको सम्मानका रूपमा लिन सकिन्छ । त्यस्तै, न्वारन, पास्नी, क्षेवर, व्रतबन्ध, गुन्युचोलो, बेलविवाह, कुमार तथा कुमारी पूजाजस्ता प्रथालाई बालबालिकाप्रति सद्भाव र पहिचानको अधिकार प्रत्यायोजनका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

बाल अधिकारको पूर्णतः कार्यान्वयनमा तिनको रुचि, क्षमता र आवश्यकता परिपूर्तिका लागि पर्यावरणीय पक्षलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । घर, विद्यालय, अस्पताल, खेलमैदान, यातायात र प्रशासनिक निकाय सबै क्षेत्र बालमैत्री हुनुपर्ने महासन्धिको अवधारणा छ ।

बाल्यकालमा कल्पनाशक्ति अधिक हुन्छ । बालबालिका वास्तविकभन्दा काल्पनिक संसारका कुरा सोच्न र सुन्न मन पराउँछन् । त्यसैले कपडाका टालाटुलीबाट पुतली अनि माटो र काठका विभिन्न खेल सामग्री बनाइदिनुपर्छ र भाँडाकुटी खेल्न दिनुपर्छ ।

बालमैत्रीका महत्त्वपूर्ण उदाहरण हुन् यी । विभिन्न वैज्ञानिक उपकरणको उपलब्धताले बालमैत्री परिवेश तयार गर्न अचेल अझ सहज भएको छ । विभिन्न डिजाइनका रंगीबिरङ्गी लुगाफाटा, खेलौना अनि खानेकुरा प्रायः जता पनि पाइन्छन् । कार्टुन वा एनिमेसनको विकासले तिनले हाम्रा पालाको दन्त्यकथाको परिकल्पनालाई टीभीमा हेर्नपाएका छन् ।

नेपालमा बाल अधिकारको अभ्यास
बालबालिकासम्बन्धी महासन्धि, १९८९ अनुमोदन गरेपछि नेपालमा बालबालिका ऐन, २०४८ आयो । यो कानुन कार्यान्वयनका क्रममा महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालयको स्थापना भयो ।

अहिले केन्द्रीय बाल कल्याण समन्वय समितिअन्तर्गत प्रत्येक जिल्लामा बालकल्याण समन्वय समितिले बालबालिकाको हितमा नीति तथा कार्यक्रम बनाउने गरेका छन् । कानुन उल्लंघन गर्ने बालबालिकालाई छुट्टै कानुनी प्रक्रियामा ल्याउन बाल न्याय समन्वय समिति गठन, बाल इजलास र बाल सुधार गृहको व्यवस्था अन्य उदाहरणीय काम हुन् ।

हामीकहाँ बालबालिकाको शैक्षिक अधिकारका लागि पनि काम भएको छ । छोराछोरी दुवैका लागि मावि तहसम्म अनिवार्य र निःशुल्क शिक्षा लागू गरिएको छ । शिशु स्याहार केन्द्र, मन्टेसरी, चिल्ड्रेन फनपार्क, बाल संसार, बालबाटिका, बाल पत्रपत्रिका प्रकाशनलगायतले गर्दा तिनको मनोरञ्जन, कलात्मक सिर्जना र सम्प्रेषणको अधिकार प्रत्यायोजन भएको छ तर सडक बालबालिका तथा गरिब एवं दुर्गमका बालबालिका भने आधारभूत अधिकारबाट अझै वञ्चित छन् ।

खेल्नु, कुद्नु, रमाउनु, अनौठा–अनौठा जिज्ञासा राख्नु, चकचक गर्नु, चुलबुले हुनु बालबालिकाका राम्रा विशेषता हुन् । तिनको शारीरिक–मानसिक विकासका लागि यी विशेषता नितान्त आवश्यक छन् । त्यसैले हरेक आमाबुबालेआफ्ना बालबच्चाको मनोभावना बुझ्न तीसँग गुणस्तरीय समय बिताउनुपर्छ ।

माया, ममता, सद्भाव र सुरक्षाको अनुभूति दिलाउनुपर्छ । आमाबुबालाई सामान्य लाग्ने विषयले बालबालिकाको शारीरिक–मानसिक विकासमा उल्लेख्य भूमिका खेल्ने गर्छ ।

लेखक बाल मनोविज्ञानकी सहायक प्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×