बालबालिकालाई बुझौं- विचार - कान्तिपुर समाचार

बालबालिकालाई बुझौं

रश्मिला कासुला

बाल्यकालमा सुखको मात्रै होइन, दुःख र संकटको पनि अनुभूति हुन्छ । माया, ममता, सुरक्षा र 
सद्‌भावको बदला हस्तक्षेप तथा दबाब मात्र पाए बालबालिका दुःखी र असन्तोषी हुन्छन् । यस्तोमा कोही प्रतिकारमा उत्रिन्छन् र चिच्याउँछन् ।

कोही भने घरबाट भाग्ने गर्छन् । कसैलाई चाहिँ चिन्ता र उदासीले छोप्छ । कोही–कोही त असामान्य रूपले रोइरहने, खान मन नगर्ने, तर्सिने, बेहोस हुने र ओछ्यानमा पिसाब गर्ने हुन्छन् । यस्तो व्यवहार महिनौंसम्म देखिइरहे बालबालिका मानसिक रोगी भएको बुझ्नुपर्छ ।


मनोविज्ञान अनुसार, दुई वर्षको उमेरदेखि किशोरावस्थासम्म एन्जाइटी डिसअर्डर, डिप्रेसन, कन्डक्ट डिसअर्डर र एटेन्सन डिफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर जस्ता मानसिक रोगले आक्रान्त पार्न सक्छन्, जसलाई हाम्रोजस्तो अन्धविश्वासप्रिय समाजमा रुन्चे लागेको, भूतप्रेत या बोक्सी लागेको भन्ने गरिन्छ, अनि त्यस्ता बालबालिकालाई अस्पतालको साटो झारफुकका लागि धामीझाँक्री, वैद्य र माताकहाँ लैजाने गरिन्छ । कुनै–कुनै अभिभावकले त यस्तो समस्यामा परेका बालबलिकालाई गाली र कुटपिट गर्ने पनि गर्छन् । यसबाट तिनलाई झन् बढी मानसिक आघात पर्दै जान्छ ।


मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायडका अनुसार, ३–७ वर्ष उमेरका बालकमा ‘बोडिपस’ र बालिकामा ‘इलेक्ट्रा’ नामक ग्रन्थिको विकास हुन्छ । यस्तै ग्रन्थिका कारण छोरा आमाप्रति र छोरी बाबुप्रति बढी नजिक हुने गर्छन् । बुबाआमासँग बस्न पाउँदा पाइने भावनात्मक सामीप्यले छोराछोरीलाई खुसी बनाउने गर्छ । बाबुआमासँग बस्न नपाएका बालबालिकामा कुनै न कुनै मानसिक समस्याको सम्भावना हुनुको कारण यही हो ।


मनोवैज्ञानिक इरिक एच. इरिक्सनका अनुसार, १३–१४ वर्षका बालबालिका आफ्नो पहिचानबारे, जीवनबारे केही चिन्तन–मनन गर्न थाल्छन् । परिवार वा स्कुलमा आफ्नो अस्तित्व रहोस् भनी अलि बढी सचेत रहने, अलि बढी मिहेनत गर्ने हुन्छन् । यो नबुझी बुबाआमाले खालि दबाब दिने गरिरहे उनीहरू मनोवैज्ञानिक संकटमा पर्दै जान्छन्, हीनभावना र आत्मग्लानिका कारण अन्योलमा पर्दै जान्छन् । त्यो उमेरमा संयम कम हुने भएकाले अनि मानसिक विचलन सुरु हुन्छ ।


बालबालिकाको मनोभावना र अभिभावक घरपरिवारमा यथोचित माया–ममता नपाउँदा डिप्रेसनमा गएका बालबालिकाले आत्महत्या गरेका घटना समय–समयमा सार्वजनिक भइरहेका छन् । मानसिक रूपमा विचलित भएकाहरूले जघन्य अपराध पनि गरेका छन् । २०७२ सालमा सिन्धुपाल्चोक जिल्ला अदालतबाट कर्तव्य ज्यान मुद्दामा दोषी ठहर्‍याई हाल सानोठिमीको बाल सुधार गृहमा रहेका १४ वर्षे किशोरको कथा यस्तै छ । उनको घरमा बुबाआमाबीच कलह भइरहन्थ्यो । अपेक्षित लालनपालन हुन नसकेपछि उनमा मानसिक विचलन बढ्न थाल्यो । यस्तै बेला उनले बुबाको ज्यानै लिए ।


२०७४ सालमा प्युठान जिल्ला अदालतले गौवध तथा कर्तव्य ज्यान मुद्दामा दोषी ठहर्‍याएका १३ वर्षे बालक सानै हुँदा आमा बितेकी थिइन् । सौतेनी आमा र बुबाबाट पर्याप्त माया नपाउँदा उनको मनस्थिति विकृत हुँदै गयो । गाउँमा झगडा गर्ने, चोर्ने, आगो लगाउने, कुकुर तथा अन्य जनावरलाई झम्टिने गर्न थाले । एकदिन गोठमा बाँधेको गाईलाई चक्कुले घोपेर मारे । त्यतिबेला गोठमै पुगेकी पाँच वर्षकी सौतेनी बहिनीको पनि ज्यान लिए । सानोठिमीमै राखिएका ती किशोरलाई पाटनको मानसिक अस्पतालमा जँचाउँदा ‘कन्डक्ट डिसअर्डर’ रहेको पत्तो लाग्यो । औषधि–उपचार र मनोवैज्ञानिक काउन्सिलिङ, साइको थेरापीपछि तिनको अवस्था सुध्रिँदै गएको छ । उनलाई अहिले परिवारमै पठाइसकिएको छ । उनी पूर्णतः समस्यामुक्त भने भइसकेका छैनन् । पर्याप्त मात्रामा सकारात्मक वातावरण र संरक्षण नपाए उनको पुनः मानसिक असन्तुलन हुने सम्भावना रहन्छ ।

२०५८ जेठ १९ मा भएको राजदरबार हत्याकाण्डमा युवराज दीपेन्द्र दोषी रहेको स्पष्टजस्तै छ । यद्यपि अधिकांश नेपालीले यसमा विश्वास गर्नसकेका छैनन् । राजा वीरेन्द्रका प्रमुख शाही पार्श्ववर्ती (अंगरक्षक) रहेका सुन्दरप्रताप रानाको किताब ‘दरबारको दुःखान्त’ मा दीपेन्द्रबारे एउटा अध्याय नै छ । ‘हार्न नजान्ने राजकुमार’ शीर्षक त्यो अध्यायमा राजपरिवारमा बालबच्चाको लालन–पालनबारे केही उल्लेख छ । बालापनका स्वाभाविक जिज्ञासा, उत्सुकता, चकचकले दरबारमा ठाउँ नपाउने रहेछन् ।


किताबमा लेखिएको छ— ‘द्वारे नानी सुसारे त खासमा दरबारका कर्मचारी मात्र थिए । उनीहरूले राजपरिवारका स–साना सदस्यहरूलाई रेखदेख त गर्न सक्थे, तर नियन्त्रण र नियमन गर्न सक्दैनथे । आमाले शिशुलाई काखमा राख्नु र परिचारिकाले बोक्नुमा जति अन्तर हुन्छ, त्यत्ति नै अन्तर युवराजलाई महारानीले हुर्काउनु र जमुना द्वारे आमाले हुर्काउनुमा पर्नगएको थियो । प्राकृतिक रूपमै बच्चाले आमाबाट जति ममता र पोषण पाउन सक्छ, अरूबाट त्यसको पूर्ति सम्भव छैन । सानैदेखि ममता नपाएका दीपेन्द्रमा चकचकेपन र जिद्दीपना विकसित हुनगयो । उपद्रवी बालकलाई आमाको स्नेहपूर्ण एक घुर्की वा हल्का लपेटाले जसरी सुधार्ने खुबी राख्छ, त्यस्तो काम अरू कसैको हप्काइ वा फकाइले गर्न सक्दैन ।’


बालापनको बुझाइ

‘म खेलूँ कहाँ ? म उफ्रूँ कहाँ ? म गाऊँ कहाँ ? म बोलूँ कहाँ ? कुरा गर्छु, आमालाई झर्को लाग्छ । खेल्न थाल्छु त बुबालाई झ्वाँक चल्छ । उफ्रन्छु त बस् भन्छन्, गाउँछु त चुपलाग् भन्छन् । अब तपाईं नै भन्नुस्, म कहाँ जाऊँ ? के गरूँ ?’ गिजुभाइ लिखित ‘दिवास्वप्न’मा रहेका यी बालप्रश्नले बाल्यकालको असह्य पीडा र मनोभावनात्मक संकट बुझाउँछन् । बालबच्चा हुर्काउनु जटिल तथा निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।


बालबालिकाको मनोभावना बुझेर त्यही अनुरूप व्यवहार गर्न सकियो भने तिनमा सकारात्मक भावनाको विकास हुँदै जान्छ । बालबच्चालाई तिनको विचार र भावना व्यक्त गर्ने अवसर दिनुपर्छ । तिनका पीडा र असन्तोष सुनिदिनुपर्छ, अनि सही र गलत छुट्याइदिनुपर्छ । गलत गरेमा गल्ती महसुस गराउनुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७६ ०८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तनहुँमा तेस्रो पटक ठेक्का गरिँदै, इटालियन बैंकको अन्तरिम आदेश कायमै

सन् २०२५ जुनभित्र आयोजना निर्माण सक्ने लक्ष्य रहे पनि अब २०२५ को डिसेम्बरसम्म धकेलिन सक्ने 
विजय तिमल्सिना

काठमाडौँ — दोस्रो पटक गरिएको ठेक्का प्रक्रियामा सहभागी कम्पनीहरू प्राविधिक रूपमा अयोग्य भएको भन्दै तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाले पहिलो प्याकेजअन्तर्गतको संरचना निर्माणका लागि तेस्रो पटक टेन्डर गर्ने भएको छ ।


१४० मेगावाटको आयोजनाको हेडवर्क्स संरचनाका लागि पहिलो पटक गरिएको ठेक्का पाएको इटालियन कम्पनी सीएमसीले भनेको समयमा काम नथालेपछि ठेक्का सम्झौता रद्द हुँदा वैशाखमा दोस्रो पटक ठेक्का आह्वान गरिएको थियो ।

दोस्रो पटक गरिएको ठेक्कामा सहभागीहरूको सूची तनहुँ जलविद्युत् आयोजना कार्यालयले दातृ निकाय एसियाली विकास बैंक (एडीबी) मा पठाएको थियो । आयोजनाको बाँधसहितको संरचना (हेडवर्क्स) निर्माणका लागि चार कम्पनीले बोलपत्र पेस गरेका थिए । चीनको चाइना गेजुवा ग्रुप अफ कम्पनी लिमिटेड, सिनो हाइड्रो कर्पोरेसन लिमिटेड, चाइना नेसनल इलेक्ट्रिक इन्जिनियरिङ कर्पोरेसन लिमिटेड, सोङ डा कर्पोरेसन भियतनाम र कालिका कन्ट्रक्सन नेपाल जेभीले बोलपत्र पेस गरेका थिए । एडीबीको खरिद निर्देशिकाअनुसार एकै चरणमा प्राविधिक एवं आर्थिक प्रस्ताव पेस गर्ने गरी बोलपत्र मागिएको थियो ।

यी कम्पनीहरूको सूची एडीबीमा पठाइएको र कुनै पनि कम्पनी प्राविधिक रूपमा आयोजना निर्माणका लागि सक्षम नदेखिएपछि पुन: ठेक्का आह्वान गर्ने निर्णय भएको आयोजना प्रमुख प्रदीपकुमार थिकेले जानकारी दिए । तीन साताभित्र आयोजनाले पुन: ठेक्का सूचना प्रकाशित गर्ने उनले बताए । यसअघि कम्पनीले कात्तिक दोस्रो साताभित्र ठेक्का सम्झौता गरी पुसबाट आयोजनास्थलमा निर्माण व्यवसायी कम्पनी परिचालन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो । तेस्रो पटक ठेक्का सूचना निकाल्नुपर्ने भएपछि आयोजना निर्माणमा ढिलाइ हुने भएको छ ।

यसअघि आयोजना सन् २०२५ जुनभित्र सक्ने लक्ष्य रहेको भए पनि अब २०२५ को डिसेम्बरसम्म धकेलिन सक्ने आयोजना प्रमुख थिकेको भनाइ छ । ‘कति समय धकेलिन्छ भन्ने तय हुन बाँकी छ,’ उनले भने, ‘नयाँ ठेक्का गर्ने बेला यी सबै पक्ष अध्ययन गर्छौं ।’ सुरुमा यो आयोजना सन् २०२३ मा सक्ने लक्ष्य थियो । तर एकपछि अर्को ठेक्का असफल भएपछि आयोजनाको निर्माण पछि धकेलिएको हो ।

आयोजनाले पहिलो पटक गरेको टेन्डरमा इटालियन कम्पनी सीएमसीले ठेक्का पाएको थियो । आयोजना र उक्त कम्पनीबीच ०७५ असोज १५ मा ठेक्का सम्झौता भएको थियो । ठेक्का सम्झौताको सर्तअनुसार सीएमसी ठेक्का भएको २८ दिनभित्र आयोजनास्थलमा खटिनुपर्ने थियो । तर इटाली अदालतमा कम्पनी टाट पल्टिने प्रक्रिया सुरु गरेको उक्त कम्पनीले सर्तअनुसार काम नगरेपछि आयोजनाले गत वर्ष फागुन २३ मा एकतर्फी रूपमा ठेक्का सम्झौता रद्द गरेको हो ।

सीएमसीसँग भएको ठेक्का सम्झौता रद्द गरिएपछि आयोजनाले वैशाखमा १२ गते पुन: अन्तर्राष्ट्रिय टेन्डर आह्वान गरेको थियो । सुरुमा बोलपत्र पेस गर्ने अन्तिम दिन २६ जेठ तोकिएकामा बोलपत्र पेस गर्न इच्छुक कम्पनीले समय थप गर्न माग गरेपछि २८ दिन थपिएको थियो ।

ठेक्का तोडेलगत्तै सीएमसीसले नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंकमा राखेको बैंक ग्यारेन्टीबापतको करिब २ अर्ब रकम आयोजनाले लिइसकेको छ । इन्भेस्टमेन्ट बैंकले इटालीको इन्टेसा सान पाओलो बैंकको ग्यारेन्टीमा सीएमसीका लागि बैंक ग्यारेन्टी जारी गरेको थियो । आयोजनाले आफूसँग छलपूर्ण तरिकाले ठेक्का तोडेको भन्दै सीएमसीले बैंक ग्यारेन्टी रोक्का गर्न इटालीको अदालतमा मुद्दा दायर गरेको छ । सोही मुद्दाका कारण इन्भेस्टमेन्ट बैंकले इटालियन बैंकबाट पाउनुपर्ने रकम प्राप्त गर्न सकेको छैन । इटालियन कम्पनी मेलम्ची निर्माणको अन्तिम अवस्थामा काम छाडेर गत वर्ष भागेको थियो ।

पहिलो चरणको संरचनाअन्तर्गत आयोजनाको १४० मिटर अग्लो कंक्रिट बाँध, नदी फर्काउने दुई वटा सुरुङ, अस्थायी बाँधलगायत संरचना निर्माण गर्नुपर्नेछ । पहिलो प्याकेजको संरचना निर्माणका लागि दातृ निकाय एडीबी र युरोपेली लगानी बैंक (ईआईबी) को सहुलितपूर्ण ऋण परिचालन हुने आयोजनाले जनाएको छ ।

आयोजनाको सुरुङ, विद्युत्गृह निर्माण र हाइड्रो मेकानिकल तथा इलेक्ट्रो मेकानिकल उपकरण आपूर्ति, जडान तथा सञ्चालनलगायत दोस्रो प्याकेजका काम गर्न चिनियाँ कम्पनी सिनो हाइड्रो कर्पोरेसन लिमिटेडले आयोजनस्थलमा काम गरिरहेको छ । सिनो हाइड्रोले अहिले आयोजनास्थलमा कार्यालय भवन, श्रमिक आवास गृहलगायत संरचना निर्माण, आयोजनाको प्रवेशमार्ग र अन्य संरचनाको सर्वेक्षण, डिजाइन र निर्माण गरिरहेको छ ।

आयोजनाको तेस्रो प्याकेजअन्तर्गत दमौलीबाट चितवनको भरतपुरसम्म २२० केभीको डबल सर्किट प्रसारण लाइन निर्माणका लागि भारतीय कम्पनी केईसी इन्टरनेसनलसँग ठेक्का सम्झौता भइसकेको छ । कम्पनी आयोजनास्थलमा परिचालन भई प्रसारण लाइनको सर्भे गरिरहेको छ ।

आयोजनाको लागत ५० करोड ५० लाख अमेरिकी डलर अनुमान गरिएको छ । यसमध्ये एडीबीले १५ करोड, जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) ले १८ करोड ४० लाख, ईआईबीले ८ करोड ५० लाख र नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले ८ करोड ७० लाख अमेरिकी डलर बेर्होने गरी वित्तीय व्यवस्थापन गरिएको छ ।


इटालियन बैंकको अन्तरिम आदेश कायमै
तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाको बैंक ग्यारेन्टीका विषयमा इटालियन बैंकले सीएमसीको पक्षमा अन्तरिम आदेशलाई निरन्तरता दिएको छ । दुई साताअघि इटालीको बैंक ट्रिब्युनल डी बोलोग्नाले अन्तरिम आदेशलाई निरन्तरता दिने फैसला गरेको बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत ज्योति पाण्डेले बताए ।

‘बैंकको आदेशविरुद्ध हामीले अपिल गरेका छौं,’ उनले भने, ‘४५ दिनभित्र अदालतले आफ्नो निर्णय सुनाउँछ ।’ उक्त अदालतले आफूहरूको पक्षमा फैसला नगरे पनि त्योभन्दा माथिल्लो अदालतमा जाने विकल्प रहने पाण्डेको भनाइ छ ।

तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाको हेडवर्क्स संरचना निर्माणका लागि ठेक्का पाएको सीएमसीले आयोजनालाई इन्भेस्टमेन्ट बैंकको बैंक ग्यारेन्टी बुझाएको थियो । इटालीको इन्टेसा सानपाओलो बैंकको आदेशमा इन्भेस्टमेन्ट बैंकले बैंक ग्यारेन्टी दिएको थियो ।

१ सय ४० मेगावाट क्षमताको तनहुँ जलविद्युत् आयोजनाको हेडवर्क्स (नदी फर्काउने र बाँधसहितका संरचना) निर्माण गर्न सीएमसीले २० अर्ब ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँको ठेक्का पाएको थियो । गत वर्ष १५ असोजमा गरिएको ठेक्का सम्झौताअनुसार काम सुरु नगरेको भन्दै आयोजनाले फागुन २३ मा सीएमसीसँग सम्झौता तोडेको थियो । ठेक्काका लागि सीएमसीले नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंकबाट ८५ करोड १४ लाख १६ हजार रुपैयाँ र ८७ लाख ४९ हजार युरोको कार्य सम्पादन जमानत जारी गराएको थियो । सीएमसीसँग ठेक्का तोडेलगत्तै इन्भेस्टमेन्ट बैंकबाट तनहुँ हाइड्रोपावरले बैंक ग्यारेन्टी रकम लिइसकेको छ । ठेक्का सम्झौताको १० प्रतिशत रकम ठेकेदारले बैंक ग्यारेन्टीबापत राख्नुपर्छ । बैंक ग्यारेन्टीबापतको रकम आयोजनालाई दिएर इन्भेस्टमेन्टले इटालीको बैंकसँग रकम मागेको थियो ।

सीएमसीले दायर गरेको मुद्दाको सुनुवाइ गर्दै इटालीको बैंक ट्रिब्युनल डी बोलोग्नालेले यसअघि इटालीको बैंक इन्टेसा सानपाओलोलाई बैंक ग्यारेन्टी भुक्तानी रोक्का गर्न आदेश दिँदै तनहुँ हाइड्रो पावरले अवैध तरिकाले बैंक ग्यारेन्टी लिएको हो कि होइन भन्ने विषयमा पनि छानबिन गर्न भनेको थियो । दुई साताअघि मुद्दाको पुन: सुनुवाइ गर्दै इटालीको अदालतले अघिल्लो आदेशलाई नै निरन्तरता दिएको हो । एकल न्यायाधीशको इजलासले सो आदेश दिएको थियो । इन्भेस्टमेन्ट बैंकले गरेको अपिलमा भने अब तीन जना न्यायाधीशको इजलासले सुनुवाइ गर्नेछ ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७६ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×