मायाको नाममा मन खिस्रिक्क- विचार - कान्तिपुर समाचार

मायाको नाममा मन खिस्रिक्क

अरुणा उप्रेती

पछिल्ला दुई महिनामा मलाई पाँच वटा निजी स्कुलका शिक्षकशिक्षिकाले बालपोषणबारे अभिभावकलाई कसरी बुझाउने भनेर छलफल गरिदिन आग्रह गर्नुभयो । शिक्षकशिक्षिकाले बालबालिकालाई स्कुलमै खाजा दिने कुरा सुनाउँदा म छक्क पनि परें र दुःखी पनि भएँ । 

मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले उपलब्ध गराएको रकमले ज्वालादेवी प्राविका विद्यार्थी स्कुलमा खाजा खाँदै । तस्बिर : प्रताप/कान्तिपुर 

एउटा स्कुलकी शिक्षिकाले भन्नुभयो, ‘मेरो स्कुलमा ६ वर्षको एउटा बच्चा छ । उसले चपाउनै जान्दैन । उसलाई दालभात सबै मिसाएर पिसेर दिनुपर्छ । बच्चाका आमाबाबुले उसलाई ख्वाउन गाह्रो हुने भनेर सबै कुरा मिक्सरमा पिसेर खान दिने गर्दा रहेछन् । बच्चाको दाँतको पनि राम्रो विकास भएको छैन ।’ यो सुनेर मेरो मन खिस्रिक्क भयो ।

बिचरा बच्चाले आमाबाबुको ‘विषालु प्रेम’ को फल भोगिरहनुपरेको छ । मैले भनें, ‘बच्चाका मातापितालाई भनिदिनुस्, यसरी बच्चालाई सबै कुरा पिसेर दिइयो भने उसको दाँत बिग्रन्छ । उसको पाचनशक्ति पनि कमजोर हुन्छ । दाँतले चपाउँदा अनुहारका मांसपेशीहरू पनि बलिया हुन्छन् । चपाएर खान नजाने बच्चालाई शारीरिक–मानसिक

असर पर्छ ।’


अर्की शिक्षिकाले पनि भन्नुभयो, ‘मेरो पनि ४ वर्षको बच्चालाई सबै कुरा लेदो नै बनाएर दिनुपर्छ । भिडियोमा बालगीत र नृत्य नदेखाई खानै खाँदैन उसले । खुवाउन साह्रै गाह्रो छ ।’ यस्ता कुरा सुनेपछि मलाई लाग्यो, अभिभावकले मायाको नाममा बालबालिकालाई ‘अस्वस्थ’ बनाउँदै छन् ।


अहिले त बच्चा ६ महिना नहुँदै मोबाइल हेर्न थाल्छ । यसले बच्चालाई समस्या पर्छ भन्ने स्पष्ट नै छ । सहरमा मात्र होइन, गाउँघरमा पनि मोबाइल चलाउने बालबालिकाको जमात बढ्दो छ । ‘स्मार्ट मोबाइल’ अहिले ‘स्टाटस’ को प्रतीक भएको छ । यो ‘स्टाटस’ ले भविष्यमा पार्ने समस्याबारे, मोबाइल र फेसबुक लतबारे बल्ल केही छलफल सुरु भएको छ । तर प्रायः मातापिता के सोच्छन् भने, मेरो बच्चाले ४ वर्ष पुग्दासम्म मोबाइल चलाउन जानेन भने लाजमर्दो हुन्छ । यस्तो गलत विचारले बच्चाको मस्तिष्कमा विष भरिन्छ भन्ने कुरा बालरोग र मनोरोग विशेषज्ञहरूले भनिदिनुपर्छ । बच्चाले आमाबाबुले बोलेको, हाउभाउ गरेकोबाट धेरै कुरा सिक्छ । उसलाई मोबाइल मात्र दिँदा त्यो सिकाइबाट वञ्चित हुन्छ ।


कतिपय स्कुलमा गएर अभिभावकहरूसँग छलफल गर्दा मैले बच्चाले चिउरा र मकै चपाउन नसक्ने हुनाले दूधमा कर्न फ्लेक्स र मुसेली हालेर खान दिने गरेको कुरा पनि सुनें । यसबाट मैले बुझें, कर्न फ्लेक्स दिँदा बच्चालाई बढी पौष्टिक तत्त्व भएको खाना दिइएको भन्ने आमाबाबुले ठान्दा रहेछन् । कर्न फ्लेक्स मकैबाटै बन्छ भन्ने उनीहरूलाई ज्ञान रहेनछ । मकैमा बाहिरबाट रेसादार पदार्थ मिसाउनै पर्दैन, लौह तत्त्व पनि केही मात्रामा मकैमा हुन्छ । मकै, भटमास खाँदा र मोही पिउँदा पर्याप्त लौह तत्त्व पाइन्छ भन्ने जानकारी पनि नभएर मकै अपहेलित, तर कर्न फ्लेक्स राम्रो मानिन थालेको होला !


एक वर्षअघि सुदूर पश्चिम पुगेका बेला त्यहाँकी एक महिला स्वयंसेविकाले भनेको कुरा मलाई याद आउँछ । तिनले भनेकी थिइन्, ‘हामीलाई बालबालिकालाई पौष्टिक खाना पम्पकिनको खीर बनाउन सिकाउने मानिसहरू काठमाडौंबाट आए । हामी पनि खुसी नै भयौं, नयाँ कुरा सिकिन्छ भनेर । तालिम दिनेहरूले हामीलाई पौष्टिकताले भरिपूर्ण पम्पकिन देखाउँदा पो थाहा भयो, यो त हाम्रै बारीमा फल्ने फर्सी पो रहेछ !’


त्यसै गरी अर्की महिलाले भनेकी थिइन्, ‘बच्चालाई हामीले भात–खाजा दिँदा खानै मान्दैनन् । तर एक जनाले बाहिरबाट ल्याएको राइस फ्लेक्स दिँदा मजासँग खान्छन् ।’ यो सुनेर हाँसो उठे पनि मैले नहाँसिकनै भनेकी थिएँ, ‘राइस फ्लेक्स र च्युरामा उस्तै पौष्टिक तत्त्व हुन्छ । तपाईंले राइस फ्लेक्स नपाए च्युरा नै ख्वाए पनि हुन्छ ।’ उनी दंग परिन् । मलाई चाहिँ दुवै एउटै हुन् नभनेकामा नमज्जा लाग्यो ।


‘मोलासेस’ पौष्टिक खाना हो र यसमा पर्याप्त मात्रामा क्याल्सियम र लौह तत्त्व पाइन्छ भन्ने कुरा मैले अमेरिका जाँदा थाहा पाएँ । लौ त्यो वस्तु किनेर नेपालमा पनि लैजानुपर्‍यो भनेर एक परिचितलाई भनेँ । मोलासेस उनकै घरमा रहेछ । खाँदा थाहा भयो, यो त नेपालमा सजिलै पाइने ‘चाकु पो रहेछ । यसमा भएको पौष्टिकताका कारण नै माघे संक्रान्तिमा खाने चलन चलाएका रहेछन्, पुर्खाहरूले । सहरबजारका हाम्रा अभिभावकलाई ‘चाकु बालबालिकालाई दिने गर्नू’ भन्दा ‘त्यस्तो जाबो चाकुले पनि बालबालिकालाई के फाइदा गर्ला र’ पो भन्ने हुन् कि ?


बालबालिकालाई सहजै बनाउन र खुवाउन आमाबाबुले अलिकता ध्यान दिए पुग्छ । पैसा खर्च गरीगरी पत्रु खाना किनेर खवाउँदा एक दिनका लागि त सजिलो होला, तर बच्चालाई मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपन भयो भने जीवनभर परिवारलाई नै दुःख हुन्छ । पत्रु खाना खुवाएर बच्चालाई एक छिन खुसी पार्नुभन्दा रैथाने खाना नै खुवाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस १५, २०७६ ०८:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घरकै खान्कीले घटाउँछ रक्तअल्पता

अरुणा उप्रेती

करिब ३२ वर्षअघि एक रात म प्रसूति गृहमा इमर्जेन्सीमा थिएँ । भोलिपल्ट बिहान छ बजेतिर वीरगन्जकी एक महिला आइपुगिन् । उनको सुत्केरी व्यथा थियो, पहेँली देखिन्थिन् । उनको रगतको कमी कति रहेछ भनी जाँचियो । लगत्तै उनलाई बेसरी पेट दुख्यो र इमर्जेन्सी कक्षामै बच्चा जन्माइन् । बच्चा सानो भए पनि ठूलो स्वरले रोयो ।

तर, आमाको रक्तअल्पताको परिणाम थाहा पाएपछि हामी सबै स्वास्थ्यकर्मी अचम्मित भयौं । विज्ञानको नियम अनुसार त उनको मृत्यु भइसक्नुपर्ने थियो । स्वस्थ व्यक्तिको हेमोग्लोबिनको स्तर १२–१५ हुनुपर्नेमा उनको २ मात्र थियो ! उनी आफू मात्रै बाँचिरहेकी थिइनन्, भर्खर सानो भए पनि स्वस्थ बच्चा जन्माएकी थिइन् ।

कसरी यस्तो हुन सक्छ भनेर मैले सिनियर स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. हीरा डंगोललाई सोधें । उहाँले भन्नुभयो, ‘उनको शरीरमा रगतको काम बिस्तारै हुँदै गयो, शरीरले आफै सन्तुलन मिलायो । सुत्केरी हुँदा धेरै रगत बगेको भए उनलाई बचाउन गाह्रो पर्थ्यो । प्रकृतिमा कहिलेकाहीं अचम्म पनि हुन्छ । हाम्रो ज्ञानले सायद बुझ्दैन ।’ अस्पतालमै राखेर छ दिन रगत चढाएपछि ती महिलाको हेमोग्लोबिन ८ पुग्यो अनि उनलाई घर पठाइयो । परिवारले उचित खानपिनको व्यवस्था गरिदिएको भए उनी यस्तो कमजोर हुने थिइनन् । उनले छोरो पाउँदाचाहिँ सबै हर्षित थिए । उनले छोरी पाएकी भए गर्भावस्थामा झैं घरका मान्छेले सायद वास्तै गर्दैनथे ।

कतिपय ग्रामीण समुदायमा घरपरिवारले गर्भवतीको स्वास्थ्यको उति वास्ता गर्दैनन् । ‘वंशको रक्षा गर्ने गरी छोरा जन्माइन्’ भने मात्रै उनको हेरविचार हुन्छ । यस्तै कारणले गर्दा धेरै महिला रक्तअल्पताको सिकार हुन्छन् । तर, जुनसुकै महिला रक्तअल्पताको सिकार हुनुको अर्थ हो— शरीरमा लौहतत्त्वको मात्र होइन, प्रोटिनको पनि कमी हुनु । त्यस्ता गर्भवतीलाई भिटामिन, क्याल्सियम र अन्य पोषक तत्त्वको पनि कमी हुन्छ, किनभने उनले घरमा भएका स्वस्थकर खानेकुरा पनि पेटभरि खान पाएकी हुन्नन् । उनको चिन्ता र वेदनाले गर्दा खाएको कुरा पनि राम्रोसँग आन्द्रामा सोसिन पाउँदैन । पोषण भनेको भोजन मात्र होइन ।

शिशुहरूलाई आमाको दूधबाटै लौहतत्त्व प्राप्त हुन्छ । तर आमाले पनि प्रोटिनयुक्त र लौहतत्त्व पर्याप्त खाएको हुनुपर्‍यो । शिशुले खाने लिटो फलामको भाँडामा पकाउँदा पनि शरीरले लौहतत्त्व प्राप्त गर्न सक्छ । दूध उत्तम भोजन हो, तर यसमा लौहतत्त्व हुँदैन । त्यसैले गाई, भैंसी वा डेरीको दूध बच्चालाई फलामको भाँडामा तताएर दिनाले केही लौहतत्त्व प्राप्त हुन्छ ।

बच्चाहरूलाई लौहतत्त्व र अन्य पौष्टिक तत्त्व राम्रोसँग मिलोस् भन्न विभिन्न फलफूल, जुन सस्तो हुनुका साथै सहजै पाइन्छन्, खानु उचित हुन्छ । आफ्नै करेसाबारीमा पाइने आरु, आरुबखडा, अम्बा, अमला, नासपातीबाटै उपयुक्त पौष्टिक तत्त्व पाइने भएकाले महँंगा स्याउमा पैसा खर्च गर्नुपर्दैन, बट्टाका महँगा खाना नै दिनुपर्छ ।

खाद्यपदार्थका कतिपय विज्ञापनमा ‘घरमा भएका खानेकुराले बच्चालाई र गर्भवतीलाई पोषण पुग्दैन, त्यसैले बाहिरको पोषण किनेर क्याल्सियम र आइरन तत्त्व तिनको पोषण पुर्‍याउनुपर्छ’ भनिएको हुन्छ । यस्ता गलत विज्ञापनले मानिसहरूमा भ्रम छरिरहेका छन्, किनभने यिनलाई स्वास्थ्यकर्मीले पनि गलत भन्ने गरेका हुन्नन् । प्याकेटका खानेकुरा किन्दा पैसाको दुरुपयोग मात्रै हुन्छ ।

बकुला, सिमी, बोडी जस्ता तरकारीमा पर्याप्त प्रोटिन त पाइन्छ नै, क्याल्सियम र लौहतत्त्व पनि धेरै हुन्छ । तिनको मूल्य बजारिया वा विदेशी संस्थाहरूले दिने खानेकुराभन्दा निकै कम हुन्छ, पोषण चाहिँ बढी हुन्छ ।

एक–दुई वर्षको शिशुलाई परिवारका अन्य सदस्य नै खाने साग, गेडागुडी नै खुवाउन सकिन्छ । खानेकुरामा रहेको लौहतत्त्वलाई शरीरमा सोसाउन सजिलो उपाय छ । दाल भात तरकारी कागतीको रस वा गोलभेंडाको अचारसँग खाइयो भने यसमा रहेको भिटामिन सीले लौहतत्त्व सोसिन निकै मद्दत गर्छ । लट्टेको सागमा भिटामिन ए र लौहतत्त्व दुइटै प्रशस्त पाइन्छ । भटमासमा फोलिक एसिड, आइरन र प्रोटिन पर्याप्त हुन्छ ।

गेडागुडीलाई उमारेर पकाउनाले यसमा पौष्टिक तत्त्वको मात्रा बढ्छ । पाकिसकेपछि अलिकता कागतीको अमिलो वा गोलभेंडा हालिदिनाले भिटामिन सीले यिनमा रहेको लौहतत्त्व राम्ररी सोसिन पाउँछ । त्यसैले होला, पहिले–पहिले दालभात, साग, अमिलो मोही खाने चलन थियो ।

स्वास्थ्य मन्त्रालय चाहिँ गर्भवतीलाई आइरन चक्की दिएर नै रक्तअल्पता कम हुन्छ भनी जताततै आइरन चक्की बाँड्छ । कति महिलालाई त्यसले वाकवाकी लाग्छ, अनि खान छोड्छन् । अहिले त कतिपय प्रदेशमा किशोरीलाई समेत आइरन चाहियो भन्दै फोलिक एसिड बाँड्ने कार्यक्रम चलाउने रे ! मानव पोषणलाई टुक्रा–टुक्रामा विचार गरेर, टुक्रे–टुक्रे कार्यक्रम गरेर महिला र किशोरीको स्वास्थ्य राम्रो हुने वा रक्तअल्पता कम हुने हुँदैन ।

हाम्रो ‘स्वास्थ्य’ कि ‘रोग’ मन्त्रालयले धेरै पैसाले आइरन चक्की र फोलिक एसिड किन्छ, तर त्यसले महिलाको रक्तअल्पता घटाउन सकेको छैन । सन् २००६ मा ३६ प्रतिशत गर्भवती महिलामा रक्तअल्पता थियो भने २०१६ को सरकारी तथ्यांक अनुसार यो ४१ प्रतिशत पुगेको थियो । यति धेरै फोलिक एसिड, आइरन चक्की बोक्दा पनि रक्तअल्पता कम भएन । रक्तअल्पता सामाजिक समस्या हो र आइरन चक्की बाँडेर समाधान हुँदैन भनी यो मन्त्रालयले कहिले बुझ्ने होला ?

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७६ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×