पितृसत्ताचाहिँ सच्चिनु पर्दैन ?

नारायणी देवकोटा

लगातार दुई घण्टा पढाएपछि कार्यालयमा उभिएरै तातोपानी पिउँदै थिएँ, चिनीको बट्टा देखेपछि ‘चियापत्ती पनि छ कि ?’ भनेर सोधेँ । मेरो बोली भुइँमा नखस्दै एक सरले भन्नुभयो, ‘हामीलाई चिया खुवाउनुहुन्छ ?’ मैले ‘यहाँ तपाईंलाई चिया पकाएर खुवाउन मलाई नियुक्त गरिएको होइन होला’ भनेर जवाफ दिएँ । 

ZenTravel

xxx
त्रिविमा समाजशास्त्र विभागले एमएको परीक्षापत्र कसरी जाँच्ने भन्नेबारे एमए पढाउने समाजशास्त्रका लेक्चररहरूबीच छलफल चलाएको थियो । छलफलबाट निस्कँदै गर्दा एक सरले सिनियर मेडमलाई सोधे, ‘तपाईंको ब्यागमा केही खाने कुरा छैन ?’ मेडमले दिक्क मान्दै प्रतिप्रश्न गर्नुभयो, ‘तपाईंले राख्न दिनुभएको थियो र ?’ अनि केही बेरपछि मलाई भन्नुभयो, ‘केटाहरू किन त्यसरी तिम्रो ब्यागमा के खाने कुरा छ भनेर सोध्छन् ?’

Meroghar

xxx
यस्ता घटना उल्लेख गर्दै गए सूची लामै बन्छ । वन मन्त्रालयका महिला कर्मचारीलाई ‘बहिनी’ र पुरुषलाई ‘सर’ भन्ने गरिएको समाचार आएको पनि दुई वर्ष पुग्न लाग्यो । सर र बहिनीको सम्बोधन वन मन्त्रालयमा मात्रै सीमित छैन । आमरूपमा सामान्य लाग्ने यस्ता घटनाले कार्यक्षेत्रमा महिलाहरूलाई दिक्क बनाइरहेका हुन्छन् । अनि आफूभन्दा पुरानासँग रातो मुख लगाएर बाझ्ने वा अँध्यारो मुख लगाएर हिँड्ने अवस्था आउँछ । यस्तो मानसिक अवस्थामा आफ्नो पेसा–व्यवसायबारे छलफल वा कुरा हुँदैन । यस्तै भयो सागमा पनि । सागमा विजय र त्यसमा महिला खेलाडीको अभूतपूर्व सफलताका कथा कुनै पनि नेपाली मन उज्यालो बनाउनलाई पर्याप्त छन् । तर अब्बल महिला खेलाडीहरूलाई केही सञ्चार माध्यमले ‘चेली’ सम्बोधन गरेपछि ‘त्यस्तो सम्बोधन नगरौं न’ भन्ने महिलाहरूको सामान्य अनुरोधमाथि विषवमन गरियो, गरिँदै छ ।

यसरी विषवमन गर्ने बेला जब सामाजिक नैतिकताका न्यायाधीशको भूमिकाको ठेक्का आफूले लिएको सम्झने पितृसत्ताले तर्कले जित्न सक्दैन, तब महिलामाथि सदाबहार आरोप लगाउने गरिएको छ— ‘डलरमा बिकेकाहरू’, ‘डलरको खेती गर्नेहरू’, ‘काम नभएकाहरू’, ‘क्षमता नभएकाहरू’ वा यस्तै, जसको कुनै आधार दिएर पुष्टि गर्नु उनीहरूका लागि बाध्यकारी छैन । अनि महिलाका विषयमा कलम चलाउनेलाई ‘अरू केही नजानेर लेखेको’ भन्ने खालका बहस भइरहन्छन् ।

मैले जागिरे जीवनको सुरुआत राजनीतिक बिट हेर्ने पत्रकारिताबाट गरेँ । एमएको थेसिस विपत्का पीडाहरूलाई पचाउने नेपालीको सामाजिक खुबीमाथि गरेंँ । एमएको थेसिस सक्दै गर्दा लाग्यो— महिलाको पाटो नबुझी समाज बुझिँदैन । अनि मैले महिला अधिकारवादीसँग बसेर दुई वर्ष काम गरेँ । एमफिल सकेर एमएका विद्यार्थीलाई पढाइरहेकी म नेपाली आख्यान, इतिहास, वर्तमान राजनीति र पत्रकारितालाई नजिकबाट नियालिरहेकी पनि छु । सहरीकरण, विपत् र समाजशास्त्रका सिद्धान्तमा एक हदसम्मको दखल राख्छु भन्ने ठान्छु । मेरै अगाडि कसैले मेरो जत्तिको पेसागत ढंग नभएकोलाई ‘तपाईं’ र ‘सर’ भन्दै मलाई ‘तिमी’, ‘बहिनी’ वा ‘चेली’ भन्छ, मलाई रिस उठ्छ । यस्तो धेरै महिलालाई हुन्छ र हामी ‘हामीलाई यस्ता सम्बोधन नगरिदेऊ’ भनी अनुरोध गरिरहन्छौं, कहिले लेखमार्फत, कहिले सामाजिक सञ्जालमा त कहिले प्रत्यक्ष रूपमा ।

आफैले वा आफ्नो समूहले भयंकर ज्ञानी भनिदिएका धेरैलाई लाग्छ— ‘महिला लेखकहरू वा अधिकारकर्मी वा प्राध्यापक महिलाको विषयबाहेक केही पनि जान्दैनन्’ वा ‘महिलाको विषयमा महिलाले नै लेख्नुपर्छ वा बोल्नु वा पढाउनुपर्छ’ । यस्तो धारणाको अन्तर्य हुन्छ— ‘महिलाको विषयमा लेख्न वा बोल्न वा पढाउन कुनै क्षमताको आवश्यकता पर्दैन, जसले पनि लेख्न बोल्न र पढाउन सक्छन्’ अनि ‘महिलाको मुद्दा खास मुद्दै होइन’ ।

मानव सभ्यताको यो चरणमा महिला कसैका दासी, सम्पत्ति वा इज्जत मात्रै होइनन्, उनीहरू आफ्नै खुट्टामा उभिएका सार्वभौम व्यक्ति पनि हुन् । आफ्नो पेसा वा व्यवसायमा आफ्ना प्रतिस्पर्धी सहकर्मीहरूकै हैसियतका मान्छे हुन् । कसैले गरेको सम्बोधन, हाउभाउ वा व्यवहारले आफूलाई दिक्क पारेको, रिस उठाएको वा पीडा पुर्‍याएकोमा यसो नगर भन्ने मात्रै होइन, कानुनी लडाइँ लड्न पनि उनीहरू स्वतन्त्र छन् । तर यो कुरा स्विकार्न आमरूपमा पितृसत्ता तयार छैन । किनभने महिला पनि पुरुष बराबर हुन सक्छन्, उनीहरू दिनभर कार्यालयको काम सकी घर पुगेर घरको काम सकीवरी पितृसत्ताविरुद्ध बाझिरहन सक्छन् भन्ने ऊ कल्पना पनि गर्दैन ।

तर कसैले कल्पना गर्दैमा वा नगर्दैमा परिवर्तनको यो सिलसिला रोकिँदैन कि अझै गहिरिँदै जानेवाला छ । महिलालाई कार्यक्षेत्रमा आरक्षणसहित भर्ना गर्नुपर्ने बाध्यतामा एकातिर सरकार छ भने, समाजको आवश्यकता महिलालाई घरबाहिर निस्केर काममा अब्बल दरिनुपर्ने पनि छ । यसले गर्दा आगामी दिनमा कार्यक्षेत्रमा बिस्तारै महिला पुरुषको हाराहारीमा वा पुरुषभन्दा माथिल्लो पदमा हुने सत्यलाई कसैले रोक्न सक्ने अवस्था पनि छैन । महिलालाई अप्ठेरोमा पार्दैमा वा दिक्क बनाउँदैमा कसैले केही पाउने पनि त होइन होला, गालीको सट्टा गाली, अपमानको बदला अपमानबाहेक ? अनि के पितृसत्ताले आफूलाई सच्याउनचाहिँ मिल्दैन ? हामीले ‘असहज भयो’ भन्दा ‘माफ गर्नुस्’ भन्न सकिँदैन ?

प्रकाशित : मंसिर २५, २०७६ ०८:५६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पर्वतमा परिवर्तन

उत्तमबाबु श्रेष्ठ

१७९९ जून ५ मा ३२ वर्षीय जर्मन अन्वेषक, भूगोलवेत्ता, वातावरणविद् अलेक्जन्डर फोन हम्बल्ट ल्याटिन अमेरिकाको यात्रामा निस्किए । भेनेजुयला अनि क्युबा हुँदै १८०२ जनवरी ६ मा उनी झन्डै भूमध्यरेखामा अवस्थित इक्वेडरको राजधानी कितो पुगे, जहाँबाट उनको एन्डिज पर्वत शृंखलामा पर्ने चिमबोराजो पर्वतको आरोहण सुरु भयो ।

१८४१ मा जर्ज एभरेस्टले सगरमाथा पत्ता लगाउनुअघिसम्म ६,२६८ मिटर अग्लो चिमबोराजोलाई संसारकै उच्च हिमशिखर मानिन्थ्यो । त्यसैले चिमबोराजोको ५,८७८ मिटर उचाइमा पुगेका हम्बल्ट त्यसपछिका ४० वर्षसम्म उच्च शिखर पुग्ने संसारकै पहिलो आरोही बनिरहे । यद्यपि उनको पर्वतारोहणको उद्देश्य कीर्तिमान कायम गर्ने नभई पर्वतीय अध्ययन–अनुसन्धानको प्रारम्भ गर्नु थियो । एकैसाथ भूमध्यरेखादेखि हिमरेखासम्म छिचोलेका हम्बल्टले चिमबोराजोको वातावरणीय चित्रणमा लेखे— जीवन्त, विविधतापूर्ण, परस्पर जालोझैं जेलिएको परिवर्तनशील पर्वत ।

चिमबोराजोबारे हम्बल्टको चित्रण यताको सगरमाथासम्म पनि मिल्छ । युरोपको आल्प्स्देखि एसियाको हिमालय र ल्याटिन अमेरिकाको एन्डिजसम्मका पर्वतहरूमा एकरूपता पाइन्छ । अध्ययनहरूले पुष्टि गरेका छन्— पर्वतमा जति जैविक र सांस्कृतिक विविधता पृथ्वीको कुनै पनि भूभागमा पाइँदैन ।

जैविक विविधताको केन्द्र
पर्वतहरू जैविक विविधताका केन्द्र हुन् । एउटा पर्वतीय ढलानमा फरक हावापानी पाइने र त्यहाँको उबडखाबडले स्थानीय छुटै वासस्थान (निस) बनाइदिने भएकाले पर्वतहरूमा विविधतापूर्ण जीवन सम्भव हुन्छ । पर्वतले २५ प्रतिशत भूभाग मात्रै ओगटे पनि पृथ्वीमा पाइने ८७ प्रतिशतभन्दा बढी उभयचर, चराचुरुंगी र स्तनधारी जीवजन्तु पर्वतीय क्षेत्रमा पाइन्छन् । पर्वतीय क्षेत्रमा पाइने धेरैजसो वनस्पति र जीवजन्तुहरू रैथाने अर्थात् अन्यत्र नभेटिने छन् । रैथाने प्रजातिको प्रचुरता र अतुलनीय विविधताका कारण पर्वतलाई वैज्ञानिकहरू पृथ्वीको जैविक विविधताको केन्द्र (हटस्पट) भन्छन् । पर्वतीय क्षेत्र जैविक विविधतासँगै खाद्य विविधतामा पनि धनी छ । मानवजातिले अहिलेसम्म घरेलुकरण गरेका २० महत्त्वपूर्ण खाद्य बालीमध्ये मकै, गहुँ, जौ, आलु, स्याउ, गोलभेँडा आदिको उत्पत्तिस्थल नै पर्वत हो । पर्वतीय क्षेत्रमा पाइने जैविक र खाद्य विविधताले विविधतापूर्ण संस्कृति निर्माणलाई सहज तुल्यायो र पर्वतीय क्षेत्र सांस्कृतिक विविधताको केन्द्र पनि बन्न पुग्यो । उदाहरणका लागि, सांस्कृतिक विविधताको एउटा सूचकांक भाषिक विविधतामा पर्वतीय क्षेत्रहरू संसारमै अग्रणी छन् ।

हाल विश्वका करिब १२ प्रतिशत मानिस पर्वतीय क्षेत्रभित्र बसोबास गरे पनि विश्वको आधाजति जनसंख्यालाई पर्वतले विभिन्न वातावरणीय सेवा–सुविधा दिएको छ । पर्वतले मानवीय आवश्यकताका पिउने पानी, खाद्यान्न, वन पैदावार, जैविक विविधता, खनिज पदार्थ, जलविद्युतीय ऊर्जा र सुन्दरता जस्ता अनेक सेवा–सुविधा प्रदान गर्छ । विश्वका अन्य पर्वत शृंखलाका तुलनामा हिमालय क्षेत्रमा यस्ता सेवा–सुविधा लिने जनसंख्या सबैभन्दा उच्च छ । हिमालय क्षेत्र एसियाका १० प्रमुख नदीको उद्गमथलो हो । विश्वभरमा सबैभन्दा धेरै जलविद्युत् बाँधको घनत्व यसै क्षेत्रमा छ । यहाँ विश्वका ३३० वटा महत्त्वपूर्ण चराका वासस्थल र चार जैविक विविधता केन्द्र छन् । साथै यो क्षेत्र भाषिक, सांस्कृतिक, धार्मिक विविधताको संगमस्थल पनि हो । तर यतिखेर हिमालय लगायतका विश्वभरका पर्वतीय क्षेत्रहरूमा वातावरणीय, सामाजिक र आर्थिक परिवर्तनको लहर देख्न सकिन्छ । पृथ्वीकै कान्छो पर्वत शृंखला भएकाले पनि हिमालको बनोट अन्य पर्वतीय क्षेत्रहरूको भन्दा नाजुक छ । भौगोलिक हिसाबले बाढी–पहिरो र भूकम्पीय जोखिम बढी छ । त्यस कारण हिमालय क्षेत्रमा जलवायु लगायतका परिवर्तनहरूको प्रभाव अन्यत्रभन्दा गहिरो छ ।

पर्वतमा जलवायु परिवर्तन
यतिखेर जलवायु परिवर्तनको असर सबैभन्दा बढी परेको कुनै क्षेत्र पृथ्वीमा छ भने त्यो पर्वतीय क्षेत्र नै हो । आल्प्स्देखि एन्डिजसम्म, हिमालयदेखि रक्की पर्वतसम्मका विश्वभरका पर्वतहरू, त्यहाँको पर्यावरण र त्यसवरपर बस्ने समुदायहरू जलवायु परिवर्तनको चपेटामा छन् । जलवायु परिवर्तनको अन्तरदेशीय निकाय आईपीसीसीले भर्खरै सार्वजनिक गरेको ‘सामुद्रिक र हिउँले पुरिएका क्षेत्रहरूको विशेष प्रतिवेदन’ अनुसार, विश्वका पर्वतीय क्षेत्रहरूमा तापमान बढ्ने क्रम पृथ्वीको तापमान वृद्घिदरभन्दा ३३ प्रतिशतले उच्च छ । विश्वका पर्वतीय क्षेत्रहरू प्रतिदशक ०.३ डिग्री सेल्सियसका दरले तात्दै छन् । पर्वतीय क्षेत्रहरूमा वर्षात र हिउँ पर्ने समय, अवधि र तीव्रतामा पनि फेरबदल भइरहेको छ । बढ्दो तापमानका कारण जमिनलाई हिउँले छोप्ने अवधि छोट्टिएको छ र हिउँको मात्रा घट्दो छ । पछिल्ला केही दशकयता हिमनदी र स्थायी–तुषार (पर्माफ्रोस्ट) क्षेत्रको पग्लने क्रममा तीव्रता आएको छ ।

जलवायु परिवर्तनसँग हिउँ पर्ने समय, जम्ने अवधि र हिउँले ओगटेको क्षेत्रमा आएका यस्ता परिवर्तनहरूले बाढी–पहिरो र हिमपहिरोको जोखिम बढाएका छन् । यस क्षेत्रमा बढिरहेको जनसंख्या, पर्यटन र पूर्वाधारको विकासले प्रकोपसँगको मानवीय सामीप्य झनै बढाएको छ । तापक्रम र वर्षात चक्रमा आएको फेरबदलका कारण नदीहरूको बहाव बदलिएको छ, जसले गर्दा पानीको आपूर्ति र कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न थालेको छ । हिमालय क्षेत्रमा कृषि उत्पादनमा ह्रास आउन थालेको छ । जलवायु परिवर्तनका कारण जलविद्युत्, पर्यटन र सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा समेत नकारात्मक असर परिरहेको छ भने, पानीको संकटका कारण बसाइँ सर्ने क्रम पनि देखिन थालेको छ । यद्यपि हाल नेपालका पहाडी भूभागमा देखिएको पानीको मूल सुक्ने समस्यामा भने जलवायु परिवर्तनभन्दा पनि स्थानीय भू–उपयोगमा आएको फेरबदल र पानीको कमजोर व्यवस्थापन बढी जिम्मेवार छन् ।

वर्तमानमा मात्रै होइन, भविष्यमा पनि सबै पर्वतीय क्षेत्रहरू, विशेष गरी हिमालयमा जलवायु परिवर्तनको असर र जोखिम झनै बढ्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । इसिमोडले यसै वर्ष प्रकाशित गरेको एउटा अध्ययन अनुसार, पृथ्वीको तापमान वृद्घि भविष्यमा १.५ डिग्री सेल्सियसमै सीमित भए पनि हिमालय क्षेत्रको तापमान १.८ डिग्रीले वृद्घि हुनेछ । पृथ्वीको तापमान वृद्घिलाई १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित राख्ने सहमति पेरिस सम्झौता अन्तर्गत गरिएको हो । सबै कुरा पेरिस सम्झौता अनुरूप भए पनि सन् २१०० सम्ममा हिमालय क्षेत्रका ३६ प्रतिशत हिमनदी मासिने उल्लेख उक्त प्रतिवेदनमा छ । यद्यपि अमेरिकाले पेरिस सम्झौताबाट हात झिकेकाले र विश्वमा जलवायु परिवर्तनको कारक हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा खासै कमी नआएकाले पेरिस सम्झौताले निर्दिष्ट गरेको लक्ष्यभन्दा धेरै तापमान बढ्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

कार्बन उत्सर्जनको सबैभन्दा खराब परिदृश्यमा हिमालय क्षेत्रको तापमान ४.२ देखि ६.५ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्ने अनुमान गरिएको छ । त्यस्तो अवस्था आए हिमालय क्षेत्रका ६४ प्रतिशत हिमनदी सन् २१०० सम्म नासिने कुरा इसिमोडको प्रतिवेदनमा जनाइएको छ । भविष्यमा हिमाली क्षेत्रमा, विशेष गरी मनसुनको समयमा ठूला वर्षातको परिमाण बढ्नेछ, जसले गर्दा बाढी–पहिरो, हिमपहिरो र त्योसँगै आउने अन्य प्रकोप बढ्न सक्नेछन् । वर्तमान र भविष्यमा हुने मौसम परिवर्तनले यहाँका वनस्पति, जीवजन्तुका आनीबानी, फूल फुल्ने समयदेखि वासस्थानमा समेत व्यापक फेरबदल ल्याउनेछन् । हावापानी, जलप्रवाह, पर्यावरण, कृषि र प्रकोपमा एकपछि अर्को फेरबदलले हिमालय लगायतका संसारभरका पर्वतीय क्षेत्रहरूको सुन्दरता, जैविक विविधता, जलचक्र र सांस्कृतिक पक्षमा उतारचढाव आउनेछ, किनभने ती सबै एकअर्कामा निर्भर छन् र जालोझैं जोडिएका छन् ।

जेलिएको सम्बन्ध
२२० वर्षपहिले चिमबोराजो पर्वतको अध्ययनपछि अलेक्जेन्डर फोन हम्बल्टले पर्वत, हावापानी र वानस्पतिक संरचनाको सम्बन्धलाई जटिल जालोजस्तै जेलिएको बताएका थिए । उनका अनुसार, पर्वतमा पाइने सानो झ्याउदेखि किरासम्मको अस्तित्व अलग्गै सम्भव छैन । त्यस जीवन्त प्रणालीभित्रको एउटा अवयवलाई हटाइदिने हो भने त्यसले अर्कोलाई असर गर्छ । हम्बल्टले महसुस गरेजस्तो सम्बद्धता (कनेक्टेडनेस) हिमालय क्षेत्रमा पनि पाइन्छ । हिमालय नहुँदो हो त दक्षिण एसियाको धेरै भूभाग मरुभूमि हुन सक्थ्यो । हिमालले हावामा भएको आर्द्रतालाई चिस्याएर हिउँ र वर्षामा रूपान्तरण गरिदिनाले यहाँको जलचक्र र जीवन चलेको छ । हिमालले नै हिउँदमा पनि तल्ला तटीय क्षेत्रहरूमा पानी आपूर्ति गराएको छ । जलचक्रले विविध वानस्पतिक संरचना र जैविक विविधताको उत्पत्ति सम्भव तुल्याएको छ । तर ती सम्बन्धहरूमा यतिखेर जलवायु परिवर्तन र मानवीय अतिक्रमणका कारण बदलाव आइरहेको छ । जस्तै— तापक्रम बढ्दा हिमालमा पाइने वानस्पतिक क्षेत्रहरूको संकुचन हुन्छ । हिउँ पग्लिएपछि जंगल नासिन्छ र पानी आपूर्ति गर्ने प्राकृतिक क्षमता कमजोर बन्दै जान्छ ।

यस्तो जटिल रूपमा जेलिएको सम्बन्धको नासिने जोखिम पनि बढी नै हुन्छ । त्यसैले यतिखेर जलवायु परिवर्तन र मानवीय अतिक्रमणको चपेटामा परेका संसारभरका पर्वतहरूको चुनौती पर्वतजस्तै अग्लो छ । नेपालमा पनि आफै पहिरो र भूकम्पीयको जोखिम भएको पर्वतीय क्षेत्रमाथि जथाभावी डोजर चलाउनाले र जंगलको फँडानी गर्नाले पहिरो र माटोको क्षयीकरण बढेको छ । नदीमा जथाभावी बालुवा र ढुंगाखानीको सञ्चालनले बाढीको प्रभावलाई झनै विस्तार गरेको छ । तर पर्वतका यस्ता मौलिक संरचनागत जटिलता र यसका बहुआयामिक सम्बन्धहरू बुझ्ने क्रममा भने हामीमा यतिखेर अनौठो एकाकीपन देखा परिरहेको छ । वर्तमानमा हामी पूर्वाधारको कुरा गर्दा वातावरण बिर्सन्छौं । पानीको कुरा गर्दा जंगल भुल्छौं । जंगलको कुरा गर्दा कृषि छोड्छौं । कृषिको कुरा गर्दा माटो बेवास्ता गर्छौं र माटोको कुरा गर्दा कीटपतङ्गलाई अलग राख्छौं । तर वास्तविक संसारमा, अझ हाम्रोजस्तो पर्वतीय क्षेत्रमा हम्बल्टले भनेजस्तै ती सबै अवयव आपसमा कपडा बुनेजस्तै जेलिएर रहेका हुन्छन् । त्यस्तो सम्बन्धलाई नबुझ्नु भनेको थप जोखिम निम्त्याउनु हो ।

अन्त्यमा, सन् २००३ यता संयुक्त राष्ट्रसंघले डिसेम्बर ११ लाई विश्व पर्वतीय दिवसका रूपमा मनाउँदै आइरहेको छ । यसको मुख्य उद्देश्य दिगो पर्वतीय विकासका लागि जनचेतना जगाउनु हो । पर्वतीय क्षेत्रको दिगो विकासका लागि पर्वत र जीवनको अन्तर्निहित सम्बन्ध बुझ्न आवश्यक छ । हम्बल्टले भनेजस्तै पर्वतसँग हावापानी, जैविक विविधता र मानव जीवन जालोझैं जेलिएको हुन्छ । पर्वतीय क्षेत्रमा बसेका हाम्रो विकासको सोच र कर्ममा त्यो जालोजस्तै जेलिएको सम्बन्ध उजागर हुन जरुरी छ ।

प्रकाशित : मंसिर २५, २०७६ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×