विखण्डित हुँदै मूल्य–मान्यता

वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — समाज हेर्दा स्थिर देखिए पनि गतिशील नै हुन्छ । धर्म, संस्कृति, राजनीति, परम्परा लगायत यसका अवयवहरू स्थिर होऊन् भन्नेमा वर्गविशेष सदैव सचेत रहे पनि प्राकृतिक रूपमा त्यस्तो हुँदैन । समाजका ती अवयव आफै गतिशील भएका कारण समाज पनि स्थिर नरहने गरेको हो ।

यस्तो गतिशीलता समाजविशेषको आफ्नै मूल्य–मान्यताको दायराभित्र हुन्छ । अन्य मूल्य–मान्यताको स्थापना भन्नु एउटा पहिचान छाडेर अर्कोमा संक्रमण हुनु हो । व्यक्ति, परिवार, सम्बन्ध तथा अन्य कुरा यथावत् रहे पनि मूल्य–मान्यतामा परिवर्तन आए पहिचान परिवर्तन हुँदै जान्छ र त्यस्तै समाजलाई पतनोन्मुख भनिन्छ । पतनको तात्पर्य परिवर्तन वा विकास नभई उक्त समाजले बोक्दै आएको निश्चित मूल्य–मान्यतासहितको दर्शनको परित्याग हो । भूगोल, व्यक्ति, परिवार तथा अन्य कुरा यथावत् रहे पनि त्यसलाई एउटा समाजको पतन र अर्को समाजको उत्थान भनेर बुझ्न सकिन्छ ।

बाह्य सम्पर्कमा रहेको समाज तुलनात्मक रूपमा अन्यभन्दा गतिशील हुन्छ । ज्ञानविज्ञान तथा सूचना प्रविधिले पनि समाजलाई बढी मात्रामा बाह्य सम्पर्क गराउने र गतिशील पार्ने गर्छ । यस सन्दर्भमा विश्व नै तीव्र रूपमा गतिशील भइरहेको छ, जसलाई ‘ग्लोबलाइजेसन’ भनिएको छ ।

‘ग्लोबलाइजेसन’ का क्रममा कतिपय समाजको विकास वा परिवर्तन हुन्छ भने कतिपयको पतन र नयाँ उद्भव पनि साथै हुन्छ । कुनै पनि समाजको पतनलाई लामो समयदेखि विकास हुँदै आएको जीवन दर्शनको समाप्ति वा क्षति पनि भन्न सकिन्छ । समाज विज्ञानको अध्ययनमा यो गम्भीर कुरा हो, जसको सूक्ष्म अध्ययन अपेक्षित हुन्छ ।

समाजको पतन कसरी हुन्छ भन्ने सन्दर्भमा थुप्रै उदाहरण दिन सकिन्छ । तथापि सहजताका लागि नेपालको एउटा प्रमुख समुदायका रूपमा रहेको नेवार समाजलाई भर्खरै सकिएको तिहारको परिप्रेक्ष्यमा हेरौं । तिहारको एउटा पक्ष भाइटीका हो । नेवार समाजमा यसैलाई किजापूजा भनिन्छ । अन्य समुदायमा भन्दा बेग्लै विधिविधानले यो पूजा सम्पन्न गरिन्छ । किजापूजालगत्तै सामाजिक सञ्जालमा छाएका तस्बिरमध्ये भाइले दुई दिदीका खुट्टा ढोगिरहेको दृश्य यो लेखको मुख्य विषयवस्तु हो ।

आदरसत्कारमा खुट्टा ढोग्ने चलन नेवार लगायत अन्य नेपाली समुदायमा पनि पाइन्छ । कुन सन्दर्भमा कसले कसलाई ढोग्ने, त्यो निश्चित हुन्छ । नेवार समाजमा किजापूजाको दिन दिदीले भाइलाई ढोग्ने हो । यही दसैंका बेला एउटा यस्तै तस्बिरले धेरै चर्चा पाएको थियो । टीका लगाउने बेला अन्य समाजमा छोरीलाई बाबुले ढोग्ने चलन छ । उक्त तस्बिरमा टीका लगाइदिने बाबु बिरामी परेर ओछ्यानमा पल्टिरहेका हुँदा छोरीले खुट्टा उचालेर बाबुको निधारमा छुवाइदिएकी थिइन् ।

यो दृश्य सम्बन्धित समुदायका लागि स्वाभाविक होला, तर सोही समुदायले यसलाई अतिरञ्जित प्रस्तुतिका रूपमा लिएको पनि पाइयो । एउटा अमुक नगरपालिकामा उपमेयर रहेकी ती छोरीको तस्बिर चर्चित मात्रै नभएर आलोचित पनि भयो । सम्भवतः दसैंको त्यही तस्बिरबाट प्रभावित हो किजापूजामा दुई दिदीले भाइलाई खुट्टा ढोगाइरहेको तस्बिर । नेवार समाजमा हुँदै नभएको चलन भनेर प्रतिक्रिया आए पनि सम्बन्धित एक व्यक्तिले त्यसको बचाउ गर्दै महिलाप्रति सम्मान गरेको तर्क राखे ।

एक समय आफूलाई परिवर्तनशील र क्रान्तिकारीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने राजनीतिक विचार बोक्नेपार्टी सम्बद्ध व्यक्तिको उक्त तर्क सांस्कृतिक दृष्टिबाट निकै फितलो मात्रै नभएर आपत्तिजनकपनि रह्यो । आफ्नो बचाउका लागि उनले ‘यो मेरो परम्परा नै हो’ भन्नसम्म भ्याए । व्यक्तिगत वा पारिवारिक भएको भए चासोको घेरा सीमित हुन्थ्यो, तर यसैलाई ‘परम्परा’ भनेपछि सामाजिक रूपमा यो गम्भीर चासोको विषय बन्यो नै । किनभने नेवार समाजका मूल्य–मान्यतातथा सांस्कृतिक दर्शनसँग त्यसले कुनैसामञ्जस्य राख्दैन ।

कुनै देवमूर्तिको पूजा गर्दा होओस् वा व्यक्तिको, पूजितलाई बडो आदरसत्कारका साथ ढोग्ने चलन हुन्छ । नेवार समाजमा कन्यापूजा भनेर बालिकाहरूको पूजा गरिन्छ । यसमा हजुरबुबा उमेरकाले पूजा गरेका भए पनि ती बालिकालाई विधिपूर्वक ढोग्छन् नै । किजापूजामा विशुद्ध रूपमा भाइको पूजा हुने भएकाले स्वभावतः भाइलाई नै ढोग्ने हो । ढोग्न भनेर भाइको खुट्टामा निधार छुवाउनैपर्छ भन्नेचाहिँ छैन, हातैले खुट्टा छोए पनि पर्याप्त मानिन्छ । उनै भाइले अर्को सन्दर्भमा भने दिदीलाई नै ढोग्नुपर्छ । सामान्यतः प्रसादका रूपमा टीका लगाइदिंँदा ठूला उमेरकाले सानालाई टाउको मात्रै निहुर्‍याएर भए पनि ढोगेको भाव प्रकट गर्ने चलन छ ।

नेवार समाजमा म्हपूजा होओस् वा किजापूजा, मण्डल बनाएर गर्ने चलन छ । लक्ष्मीपूजा गर्दा पनि लक्ष्मीको तस्बिर वा मूर्तिअघि मण्डल तयार पारिन्छ । मण्डल पुजिने व्यक्तिको प्रतीक पनि हो । यही भएर सम्बन्धित व्यक्तिको अनुपस्थितमा पनि म्हपूजा र किजापूजा सम्पन्न गर्न सकिन्छ । मण्डल लेख्ने स्थानमा सबैभन्दा पहिला पानीले चोख्याउने गरिन्छ र पानीले चोख्याएपछि उक्त स्थानलाई कुल्चन त के, नाघ्नु पनि नहुने मान्यता छ । मण्डल बनाएपछि पूजा नसकिउन्जेल त्यहाँ आध्यात्मिक भाव प्रबल रूपमा प्रकट भइसकेको हुन्छ । दुई दिदीले खुट्टा उचालेर भाइलाई ढोगाइरहेको भाइरल तस्बिरमा मण्डलमाथि खुट्टा परेका छन्, जुन सांस्कृतिक रूपमा ठूलो गल्ती हो । र समाजलाई पाच्य भएन ।

नेपालका उल्लेखनीय जातीय समुदायमध्ये जनसंख्याका दृष्टिले सानै आकारको भए पनि इतिहास, संस्कृति, कला, साहित्य, संस्कृति तथा व्यापार–वाणिज्यका दृष्टिले नेवार पनि अगाडि नै पर्छ । नेवार समाज आफ्नै मूल्य–मान्यताका आधारमा यस्तै बाह्य प्रभावहरूलाई पचाउँदै यो स्थितिसम्म विकसित भएको हो ।

बाह्य कुराले प्रभावित हुने र अनेक अभ्यासका नाममाआफ्ना मूल्य–मान्यताविपरीत विषयलाई पनि समेट्दै जाँदा भूगोल, व्यक्ति र सम्बन्धहरू यथावत् रहे पनि समाज अर्कै बनिसक्ने खतरा प्रबल हुन्छ । भूगोल नै परिवर्तन भइसकेको अवस्थामा पनि समाजका मूल्य–मान्यतालाई जोगाइराख्न सक्यो भने समाजले आफूअनुकूल कुराहरू पचाएर विकासको गति लिइरहेकै हुन्छ ।

यो लेखमा उदाहरणका लागि नेवार समाजमा आएको एउटा भ्रम वा विकृतिलाई मात्रै उल्लेख गरिएको हो, यस्ता विसंगति अन्य समाजमा पनि छन् । यस्तो अभ्यासलाई पतनोन्मुख समाजको पहिलो चरण भन्न सकिन्छ र यसको उपचार हो— आफ्ना सामाजिक मूल्य–मान्यतालाई पर्गेल्नु र सचेत हुनु ।

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७६ ०८:२७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भ्रष्टाचार रोक्ने बुद्ध–सूत्र

वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल (टीआई) नेपालले दुई साताअघि सार्वजनिक गरेको भ्रष्टाचारसम्बन्धी विश्वव्यापी सूचकांक २०१८ अनुसार नेपालमा विगतका भन्दा भ्रष्टाचार घट्न सकेको छैन । भ्रष्टाचार हुने १ सय ८० देशमध्ये नेपाल १ सय २४ औं स्थानमा छ ।

सूचकांकअनुसार ५० अंकभन्दा कम नम्बर ल्याउने देश भ्रष्टाचारी मानिन्छन् । सय अंकको सदाचार पूर्णांकमा नेपालले ३१ अंकमात्रै पाएको छ ।

सरकार सञ्चालनको अवस्थालाई आधार मानेर भ्रष्टाचार मापन गर्दा सार्वजनिक क्षेत्र, राजनीतिमा भ्रष्टाचार, व्यापार व्यवसायमा घूस, सार्वजनिक पदमा अधिकार दुरुपयोग, अनुगमन र कारबाहीको कमी हुँदा भ्रष्टाचार बढेको देखिएको हो । नागरिकको सूचनाको पहुँचमा कमी हुनुजस्ता दीर्घकालीन समस्यासमेत देखिएका छन् ।

एक वर्षयता विश्व बैंक, वल्र्ड इकोनोमिक फोरम, ग्लोबल इनसाइट, बर्टेल्सम्यान फाउन्डेसन, वल्र्ड जस्टिस प्रोजेक्ट र भीडीईएमसमेत गरी ६ संस्थाले गरेका सर्वेक्षणअनुसार नेपालले गत वर्ष जत्तिकै अंक पाएको छ ।नेपालमा बुद्ध र बौद्ध धर्मका बारे निकै चर्चा हुन्छ ।

बुद्धको जन्मस्थल भएकाले यसो हुनु स्वाभाविक पनि हो । पर्यटन उद्योग प्रवद्र्धनलगायतमा राज्यले केही कार्यक्रम ल्याए पनि बौद्ध शिक्षामा गरेको लगानी खासै प्रभावपूर्ण देखिन्न । बरु त्यही लगानीमा पनि भ्रष्टाचार हुने गरेको पाइन्छ । जबकि भ्रष्टाचार घटाउन बौद्ध दर्शनको प्रत्यक्ष योगदानहुन सक्छ ।

बौद्ध धर्मले सदाचारलाई प्रमुख रूपमा जोड दिन्छ । यसको प्रमुख आधार नै शील, समाधि र प्रज्ञा हो । शीलले सम्पन्न नहुन्जेल समाधिको विकास हुँदैन । बिनासमाधि प्रज्ञा प्राप्ति हुँदैन । बिनाशील बौद्ध दर्शनको कुरा गर्नु वाणी विलास मात्रै हुन्छ । शीलहरू विभिन्न पक्षसँग सम्बन्धित छन् । त्यसमा ‘अदिन्ना दाना’ को सेवन नगर्नु पनि एउटा हो ।

सामान्यत: यसलाई चोरी नगर्नु भन्ने अर्थ लगाइएको पाइन्छ । तर यसको खास तात्पर्य कुनै पनि प्रकारले आर्थिक लेनदेनमा भ्रष्ट आचरण नगर्नु भन्ने नै हो । भ्रष्टाचार भनेको नियमपूर्वक वा हार्दिकताका साथ अर्थ लाभ नगर्नु हो ।

परिश्रमबाट वृत्ति विकास गर्नु र आवश्यक परेकालाई सहयोगी हुनु आदर्श बौद्ध जीवन हो । अझ दान दिने कार्यमा सरिक भई आफूमा भएको तृष्णा क्षय गर्दै जान सक्नु बौद्ध अभ्यास हो । यसको तात्पर्य धन सम्पत्ति थुपार्ने मात्र नभएर त्यसको परिचालन गर्दै उद्योग व्यवसायको विकास गरी अन्यलाई रोजगारी दिनु तथा राष्ट्रलाई कर तिरेर समृद्ध पार्नु बौद्ध आदर्शभित्र नै पर्दछ । तलब वितरण तथा राज्य करहरू दाखिला भएर बाँकी रहेका कमाइमध्ये केही भाग आफ्नो दैनिक जीवन गुजार्न, केही भाग व्यापार व्यवसाय बढाउन र केही दान गर्न लगाउनुपर्छ ।

दान लिनु र दिनु तृष्णासँग सम्बन्धित कुरा हो । दान कर्ममा विरक्त मान्छे प्राय: तृष्णायुक्त हुन्छ । तर मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो शत्रु नै तृष्णा हो । तृष्णा क्षय गर्ने राम्रो माध्यम दान नै हो । बौद्ध धर्मअनुसार दान गर्नाले पुण्य कमाइन्छ । यही पुण्य बलले अन्य राम्रा कामहरू गर्न सकिने हुन्छ । मान्छेमा अहं पनि रहेको हुन्छ । अहं मान्छेको शत्रु हो । दान लिँदा पनि अहं क्षय हुन जान्छ । घरबार छाडी बौद्ध विहारमा बसी बौद्ध धर्म दर्शनको अध्ययन अभ्यास गर्ने साधकलाई भिक्षु भनिन्छ । उनीहरूले सर्वसाधारणजस्तै
वृत्ति विकासमा नलागी दान प्राप्तिबाट जीवन चलाउनुपर्ने नियम छ ।

पञ्चशील पालनाको कुरा पनि भ्रष्टाचार गर्न नहुने कुरासितै सम्बधित छ । पञ्चशीललाई अझ विस्तृत रूपमा बुझ्ने हो भने अष्टाङ्गिक मार्गबारे मनन गर्न सकिन्छ । पञ्चशील जस्तै महत्त्वपूर्ण जीवन पद्धति हो अष्टाङ्गिक मार्ग । बुद्धले जीवन मृत्युको चक्रमा पिल्सिरहनु वा भवचक्रमा अल्झी रहनुलाई नै दु:खका रूपमा परिभाषित गरेका छन् । पहिलो सत्यका रूपमा यसैलाई मानिन्छन् ।

दु:ख छ, दु:खको कारण छ, दु:खको अन्त्य गर्न सकिन्छ र अष्टाङ्गिक मार्गमा हिँड्दा दु:खको अन्त्य हुन्छ भन्ने ४ सत्य नै गौतम बुद्धको मौलिक खोज हो । यसलाई ‘चार आर्यसत्य’ का रूपमा चिनिन्छ । अष्टाङ्गिक मार्ग अर्थात् सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधिमा सम्यक् आजीविकामा के कस्तो काम गर्ने वा नगर्ने भन्ने मार्गनिर्देश भएको छ ।

यसअनुसार जीवन वृत्तिमा चोरी नगर्नु मात्र नभएर ठगी नगर्नु पनि पर्न आउँछ । कसैको सम्पत्तिमाथि बलात् कब्जा जमाउनु, झूटो बोलेर सामान बिकाउनु, नापतौलमा बदमासी गर्नु, विषको व्यापार, हातहतियारको व्यापार, पशुपक्षी तथा माछामासुको व्यापार आदि कर्मबाट कमाएको आजीविकालाई सम्यक् आजीविका भनिँदैन ।

घूस लिनु र दिनु पनि सम्यक् आजीविकाअन्तर्गत पर्दैन । यदि कोही बौद्ध जीवन पद्धतिअनुसार जीवनयापन गरिरहेको छ भने उसले सम्यक् आजीविकाको भावनालाई आत्मसात् गरेको हुनै पर्छ । यसको अभावमा अन्य कुराहरू प्रभावित हुन पुग्छन् । र, बुद्धले निर्दिष्ट गरेको सम्यक् आजीविकामा आर्थिकलगायत कुनै पनि प्रकारको भ्रष्टाचारको अलिकति पनि ठाउँ हुँदैन ।

बुद्धले निर्दिष्ट गरेका सम्यक् आजीवन बौद्धहरूका लागि मात्र हो र अन्यले पालना गर्नुपर्दैन भन्ने होइन । यो सारा मानवका लागि हो । बुद्धका अन्य उपदेश जस्तै सम्यक् आजीविकासम्बन्धी निर्देशन कुनै धर्मविशेषको व्यक्तिलाई मात्र नभई सबैमा लागू हुन्छ । यसलाई आत्मसात् गर्न नसक्नु बौद्ध जीवन पद्धतिबाट च्यूत हुनु त हुँदै हो, मानव जाति नै आ–आफ्ना आदर्शहरूबाट विमुख हुनु हो । किनभने कुनै पनि धर्म दर्शनले चोरी गर्नु, ठगी गर्नु, कानुन तोड्नु, अपराधी बन्नु भनेर सिकाएको हुँदैन ।

बौद्ध दर्शनलाई दैनिक जीवनमा कसरी लागू गर्ने र जीवनलाई राम्रो बनाउने भन्ने सम्बन्धमा विश्वमा धेरै अध्ययन अनुसन्धान भइरहेका छन् । छिमेकी मुलुक भुटानमा बौद्ध दर्शनमा आधारित अर्थ व्यवस्थाले जनतामा सकारात्मक परिवर्तन तथा राष्ट्रिय आम्दानीमा पनि सुधार आएको बताइन्छ ।

रमाइलो कुरा त के हो भने यसले भ्रष्टाचारसम्बन्धी विश्वव्यापी सूचकांक २०१८ मा ६८ अंक ल्याएर २५ औं स्थानमा परेको छ । अर्थात् दक्षिण एसियाली देशमध्ये यो पहिलो सदाचारी मुलुक हो । भुटान बौद्ध राष्ट्रका रूपमा छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ४, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT