कम घाटाको दिगोपना

सम्पादकीय

काठमाडौँ — उच्च आयात, निराशाजनक निर्यात र बढ्दो व्यापार घाटा बेहोरिरहेको पृष्ठभूमिमा यस आर्थिक वर्षको तीनमहिने व्यापारमा सकारात्मक संकेत मिलेको छ । साउन–असोज महिनामा निरन्तर आयात कम, निर्यात बढी र व्यापार घाटा घटेको छ । निर्यात वृद्धिदर विगतकै वर्षहरूमा जस्तै १५ प्रतिशत हाराहारीमा छ ।

कञ्चनपुर भन्सार कार्यालयमा भारतबाट साइकलमा आयात भएको खाद्यान्न तथा अन्य सामान । तस्बिर : भवानी /कान्तिपुर

गत वर्ष ४३ प्रतिशतले वृद्धि भएको आयात यसपटक साढे १० प्रतिशतले ऋणात्मक छ । गत वर्ष ४६ प्रतिशतले बढेको व्यापार घाटा यसपटकको तीन महिनामा १२ प्रतिशत घटेको छ । यसले अर्थतन्त्रका महत्त्वपूर्ण सूचकहरू भुक्तानी सन्तुलन, शोधनान्तर घाटा, चालु खाता घाटामा हुने हुँदा मुलुकका लागि सुखद विषय हो । तर घाटा कम हुनुका बहुकारणहरू छन् । ती सबै कारणले आगामी महिनामा पनि साथ दिइरहने सम्भावना कम हुँदा व्यापार घाटाको दिगोपना कायमै राख्ने चुनौती मुलुकसामु छ ।

साथै आयात कमको असर सरकार सञ्चालनको प्रमुख स्रोत राजस्व संकलनमा धक्का लागिसकेको छ । तीन महिनामै सरकारले लक्ष्य निर्धारण गरेभन्दा २२ प्रतिशत कमले राजस्व संकलन भएको छ । आयात कम र व्यापार घाटा यही गतिमा घट्ने भइरहेमा सरकारी कोषमा अर्कोतिरबाट सकस पर्नेछ ।

आयात घट्नुमा केही हदसम्म सरकारी नीतिगत हस्तक्षेपको प्रभाव परेको छ । विलासिता भनिने केही सामग्रीहरू अत्यधिक आयात नहोस् भनेर भन्सार महसुल बढी लगाइएको छ । सिमेन्ट तथा अन्य केही उत्पादनमूलक उद्योगहरू आत्मनिर्भरको बाटोमा रहेको भन्दै चौतर्फी रूपमा आयातलाई निरुत्साहन गरिएको छ । ज्ञान आर्जनमा प्रयोग हुने पुस्तक आयातमा समेत १५ प्रतिशत भन्सार महसुल लगाइएको छ ।

खसी, बोका, राँगालगायत मासुजन्य पशुपक्षीको आयातमा क्वारेन्टाइन ऐन लगाई गुणस्तरमा कडाइ गरिएको छ । जंक फुड तथा सफ्ट ड्रिङ्सलगायत केही सामग्रीहरूको आयातमा पूर्ण बन्देज छ । तर यतिमात्रै कारणले सधैं व्यापार घाटा कम भइरहने निश्चित छैन । विकास निर्माणका कामले तीव्रता लिने र उद्योगधन्दा खुल्ने क्रम बढ्ने हो भने फेरि घाटा बढ्नेछ । घाटा बढ्छ, राजस्व कम हुन्छ भनेर विकास निर्माणका काम र औद्योगिकीकरणलाई रोक्ने भन्ने हैन ।

व्यापार घाटा पनि कम गरिरहने र राजस्व संकलन पनि बढाइरहने उपाय भनेको निर्यात प्रवर्द्धन, औद्योगिक उत्पादनलाई बढावा, अनौपचारिक अर्थतन्त्रमाथि थप कडाइ गर्नु नै हो । मुख्यगरी उद्योगधन्दाको विस्तार, त्यसमा पनि कम लागतमा सामग्रीहरूको उत्पादन र नेपालबाट निर्यात हुने सामग्रीहरूलाई विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धी योग्य बनाउनुपर्‍यो । आजको दिनसम्म यो आधारशीला तयार भइसकेको देखिँदैन ।

विद्युत्, कच्चापदार्थ, श्रमिक, प्रशासनिक समय, लागतजस्ता कारणले नेपाली उत्पादन महँगो छ । मूल्य र अन्य कारणले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी हुन सकिरहेका छैनन् । नियमनको अभाव र निश्चित सुविधाको फाइदा उठाउँदै यसपटक त नेपालमा उत्पादन नै नहुने पाम आयल यहाँबाट निर्यात हुने प्रमुख सामग्रीका रूपमा देखापरेको छ । यो तेल भारतमा अन्य मुलुकहरूले निर्यात गर्दा भन्सार महसुल लाग्छ ।

तर नेपालबाट यो र यस्तै प्रकृतिको तेल निर्यात हुँदा भन्सार नलाग्ने सुविधा भारतले दिएको छ । यो सुविधाको दुरुपयोग गर्दै निश्चित प्रतिशत फाइदाका लागि तेस्रो मुलुकबाट आयात गरी व्यापारीहरूले यो वर्षको तीन महिनामा ५ अर्ब ७५ करोड रुपैयाँको तेल निर्यात गरिसके । तीनमहिने व्यापार तथ्यांकले निर्यात वृद्धि भएको देखिए पनि यसभित्र गैरनेपाली सामग्रीसमेत परेकाले खुसी हुने बेला भएको छैन ।

यो प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्दै नेपालकै सामग्री निर्यात प्रवर्द्धनको उपायहरूको खोजी गर्नुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अनुभव हासिल गरिरहेका केही बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले पनि नेपालमै उत्पादन गरिरहेका छन् । तिनका उत्पादनलाई सरकारले मद्दत गरेर निर्यातलाई बढावा दिन सक्छ । सरकारी खर्च सञ्चालनका लागि आवश्यक राजस्व संकलन गर्न पनि स्वदेशी उत्पादन बढाउन आवश्यक छ ।

नेपालमा धेरै खपत हुने पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउँदैवैकल्पिक ऊर्जा प्रयोगलाई बढावा, आयात निरुत्साहित र निर्यात प्रवर्द्धनको नीतिगत हस्तक्षेप कायमै राखी मुलुकलाई औद्योगिकीकरणमा लैजानु नै व्यापार घाटा कम गर्ने दिगो उपाय हो । आन्तरिकआर्थिक गतिविधि विस्तार हुने सर्तमा सरकारले भन्सार राजस्वको मोह त्याग गर्नुपर्छ । भन्सार महसुल संकलन कम होस्, तर जनताले पर्याप्त वस्तु तथा सेवा उपभोग गर्न पाइरहेका छन् भने त्यसलाई उपलब्धि मान्नुपर्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७६ ०९:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साग तयारीमा चाहिएको अग्रसरता

सम्पादकीय

दक्षिण एसियाको ओलम्पिक मानिने दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) को १३ औं संस्करण सुरु हुन एक महिना पनि बाँकी छैन । तर समय जति घर्किंदै छ, त्यहीअनुसार आयोजक राष्ट्र नेपालले तयारीका कामहरू गर्न सकेको देखिँदैन । मुख्य खेलस्थल दशरथ रंगशाला नै पूर्ण रूपमा बनिसकेको छैन ।

यसअघि गत फागुन २५ देखि चैत ४ गतेसम्मका लागि काठमाडौं र पोखरामा हुने तय भएको साग तयारी नपुगेकैले आउँदो मंसिर २५–२४ का लागि तोकिएको हो । यस पटक पनि तयारी नपुगे हाम्रो राष्ट्रिय कार्यक्षमतामै प्रश्न उठ्नेछ । त्यही भएर, जसरी पनि तोकिएकै समयमा भव्यताका साथ खेल आयोजना गर्नुपर्ने दायित्व आयोजक राष्ट्रसित छ ।

दक्षिण एसियाली खेलकुदसित नेपालको ऐतिहासिक साइनो र राष्ट्रिय सान जोडिएको छ । यस उपमहाद्वीप स्तरीय खेलकुद आयोजना गर्ने सोच र पहलको श्रेय नेपाललाई नै जान्छ । पहिलो संस्करणको दक्षिण एसियाली खेलकुद सन् १९८४ मा नेपालमै भएको थियो । अहिले पनि नेपालले आयोजना गर्न सक्ने सबभन्दा ठूलो खेल महोत्सव यही हो । नेपाली खेलाडीले बलियो चुनौती पेस गर्न सक्ने ठूलो प्रतियोगिता पनि यही हो । आजपर्यन्त प्रत्येक नेपाली खेलाडीको सपना उही हुन्छ– देशका लागि यो प्रतियोगिता खेल्ने र पदक जित्ने ।

अहिलेसम्म कुनै पनि भौतिक पूर्वाधारको तयारी शतप्रतिशत पूरा भएको छैन । अबका दिनमा पनि यही गतिमा काम भइरहने हो भने झारा टार्ने हिसाबले मात्र खेल हुनेमा दुविधा छैन । अन्य व्यवस्थापन पक्षको तयारी पनि फितलो छ । नेपालले आफ्नै विगतको सफलताबाट सिक्नसमेत सकेको देखिएन । यसअघि सन् १९९९ मा नेपालले दोस्रो पटक दक्षिण एसियाली खेलकुदको आठौं संस्करण आयोजना गरेको थियो । त्यतिबेला निकै राम्रो तयारी थियो । धेरै अगाडिदेखि खेलकुदको माहोल थियो । खेलाडीलाई एक वर्षअघिदेखि बन्द प्रशिक्षणमा राखिएको थियो । यस पटक तीन महिना राख्ने भनिए पनि कतिको एक महिनाबाट मात्रै सुरु भएको छ । अहिलेसम्म आधाजसो खेलको मात्रै अन्तिम नामावली सार्वजनिक भएको छ । यसपल्ट त्यतिबेलाको कौशलको पूर्ण अभाव देखिएको छ । आठौं खेलमा नेपाल समग्र पदक तालिकामा दोस्रो स्थानमा थियो । यस पटक पनि राम्रो तयारी गरेको भए यस्तै गौरव दोहोर्‍याउने मौका बढी हुन्थ्यो, खेल व्यवस्थापकहरूले यसतर्फ ध्यान दिएको देखिएन ।

सबै देशहरूबीच पालो प्रणालीमा यो खेल आयोजना हुन्छ । पछिल्लो समय हरेक दुई वर्षमा खेल आयोजना गर्ने अवधारणा छ । तर सन् २०१० मा ११ औं साग बंगलादेशमा आयोजना भएपछि १२ औं संस्करण भारतले सन् २०१६ मा मात्र गर्‍यो । त्यतिबेलै नेपालले १३ औं संस्करण आफूले गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको थियो । यति लामो अवधिमा पनि पर्याप्त तयारी गरिएन । कमनवेल्थ खेल आयोजना गरिसकेको भारतले सागलाई प्राथमिकतामा नराख्नुका आफ्नै कारण होलान् तर नेपालले यस खेलकुद आयोजनालाई कम आँक्न मिल्दैन । तसर्थ, यस पटकको सागमा समावेश २७ वटै खेललाई सानदार ढंगले सम्पन्न गराउन नेपालले कुनै कसर बाँकी राख्नु हुँदैन । अहिले मुलुकसामु एकसाथ दुइटा चुनौती छन्– एउटा साग राम्ररी सम्पन्न गर्ने, अर्को मुलुकले धेरै पदक हासिल गर्ने । यी दुवै तयारीलाई तीव्रतासाथ अघि बढाउनुपर्छ ।

नेपाली खेलकुदमा ठूलो समस्याका रूपमा छ– राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् र नेपाल ओलम्पिक कमिटीबीच खराब सम्बन्ध । साग तयारीको विलम्बमा पनि यही समस्या कारक देखिएको छ । दक्षिण एसियाली खेलकुदको कुम्भ मेला भव्य रूपमा सम्पन्न गरेर राष्ट्रिय गौरव प्रदर्शन गर्नुपर्ने यस बेलामा सबै पक्ष एकजुट भएर काम नगरी धर छैन । अहिले छोटो समयमा धेरैभन्दा धेरै काम गर्नुपर्ने चुनौती छ । केही दिनमा सातै देशका ओलम्पिक कमिटीका प्रतिनिधिले खेल आयोजनास्थल काठमाडौं र पोखरा भ्रमण गर्नेछन् । तिनीहरूले प्रतियोगिताबारे अन्तिम निर्णय लिनेछन् । नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय अठोट लगाएर ती प्रतिनिधिलाई सन्तुष्ट पार्ने आधार प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ ।

प्रतियोगिता सफलतापूर्वक गर्नु खेलकुद क्षेत्रको मात्र नभएर पूरै देशको जिम्मेवारी हो । कदाचित निर्धारित समयमा प्रतियोगिता नभएमा दक्षिण एसियाली खेलकुद वृत्तमा नेपालको आलोचना हुने निश्चितै छ, त्यसले देशकै छविमा आँच आउनेछ । तसर्थ, अब एउटै विकल्प छ– जति समय बाँकी छ, त्यसको अधिकतम प्रयोग गरेर देशको इज्जत बढाउने । त्यसका लागि सरकारले बजेट, जनशक्ति र व्यवस्थापन कौशलका लागि राष्ट्रिय अठोर र शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा आफ्नो व्यवस्थापन दक्षता प्रदर्शन गर्ने र छवि उजिल्याउने यस महत्त्वपूर्ण मौकाको पूर्ण सदुपयोग गर्न नेपाल चुक्नु हुँदैन ।

प्रकाशित : कार्तिक १७, २०७६ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT