विद्युत्‌मा फेरिएको चुनौती

सम्पादकीय

तीन वर्षअघिसम्म तिहार अन्धकारमै हुन्थ्यो । २०७३ सालमा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले लक्ष्मीपूजाको दिनदेखि काठमाडौं उपत्यकालाई लोडसेडिङ मुक्त घोषणा गर्‍यो । गत वैशाखदेखि त सबै क्षेत्रमा लोडसेडिङ अन्त्य भएको घोषणा गरेको छ । विद्युत् अभावमा अन्धकारमा बस्नुपर्ने वा बत्ती कति खेर आउला भनेर कुरिरहनुपर्ने नेपालीको दैनिकी फेरिएको छ, हरपल ढुक्कसँग बिजुली उपभोग गर्न पाएका छन् । चाडबाडलाई झिलिमिली बनाएका छन् । नेपाल विद्युत्‌मा आत्मनिर्भर बन्ने बाटोमा हिँडेको छ ।

विद्युत्‌को माग र व्यवस्थापनका लागि तिहार चुनौतीपूर्ण मानिन्थ्यो । तर, प्राधिकरणले यो वर्षको तिहारमा भारतबाट नगण्य विद्युत् आयात गरी माग धानेको छ । लक्ष्मीपूजाको दिन देशभर विद्युत्‌को उच्चतम माग एक हजार ८९ मेगावाट पुग्यो, जुन प्राधिकरणले अनुमान गरेको भन्दा कम हो । प्राधिकरणले यसवर्ष लक्ष्मीपूजाको दिन १ हजार १ सय ९० मेगावाटसम्म पुग्ने अनुमान गरेको थियो ।

सोचेभन्दा कम विद्युत् माग भएपछि उच्चतम विद्युत् माग हुने दिन पनि भारतबाट निकै कम विद्युत् आयात गर्नुपर्‍यो । लक्ष्मीपूजाको दिन साँझ साढे ६ बजे भारतबाट जम्मा १ सय ७ दशमलव ३ मेगावाट आयात गर्नुपरेको थियो । यो भनेको कुल मागको करिब १० प्रतिशत मात्रै हो । प्राधिकरणको अनुमान अनुसार आगामी वर्षदेखि तिहारको समयमा भारतबाट विद्युत् आयात गर्नु पर्दैन । पुसदेखि चैतसम्मको अवधिबाहेक अन्य बेला भारतबाट विद्युत् ल्याउनु पर्दैन, आन्तरिक उत्पादन नै बढी हुन्छ ।

हाल निर्माणाधीन विद्युत् आयोजनाको सूची र त्यसको निर्माण सम्पन्न हुने लक्ष्य हेर्दा यो वर्ष मात्रै राष्ट्रिय प्रणालीमा करिब १ हजार मेगावाट विद्युत् थपिनेछ । यो भनेको करिब एक सय वर्षको अवधिमा नेपालले उत्पादन गरेको कुल विद्युत् परिमाण बराबर एकै वर्षमा थपिनु हो । यस हिसाबले हेर्दा विद्युत् क्षेत्रका लागि यो वर्ष निकै उत्साहजनक छ ।

सरकारले गत वर्ष बजेटमार्फत १० वर्षमा १५ हजार मेगावाट उत्पादन गर्ने महत्त्वाकांक्षी योजना अघि सारेर सोही अनुसार नीतिगत प्रक्रिया अघि बढाएको छ । उत्पादित विद्युत् कहाँ र कसरी बिक्री गर्ने वा आन्तरिक खपत बढाउनेतर्फ भने कम प्राथमिकता परेको देखिन्छ ।

नेपालमा प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत वार्षिक २ सय ४५ किलोवाट छ, जुन एसियाली मुलुकको तुलनामा पनि निकै कम हो । जल तथा ऊर्जा आयोगको एक अध्ययनअनुसार पनि नेपालमा ऊर्जा खपत सोचेअनुसार बढ्न सकेको छैन । आयोगले केही वर्षअघि वार्षिक आर्थिक वृद्धिदर ४ दशमलव ५ प्रतिशत रहने सामान्य अवस्थामा पनि सन् २०१५ मा विद्युत् माग १ हजार ७ सय २१ मेगावाट र २०२० मा २ हजार २ सय ८४ मेगावाट पुग्ने प्रक्षेपण गरेको थियो । तर, केही वर्षयता देशको आर्थिक वृद्धिदर ६ प्रतिशतभन्दा माथि रहँदा पनि वार्षिक विद्युत्‌को उच्चतम माग १२ सय मेगावाट हाराहारीमा मात्रै छ ।

बत्ती बाल्नका लागि मात्रै विद्युत्को प्रयोग हुनु, विद्युत्‌को गुणस्तरीयता र मूल्यमा प्रश्न उठाउँदै औद्योगिक क्षेत्र बिजुलीको बढी प्रयोगमा अनिच्छुक रहनु, सबै क्षेत्रमा विद्युतीकरण नहुनुजस्ता कारणले विद्युत्को माग बढ्न नसकेको अनुमान गर्न सकिन्छ । त्यसैले केही वर्षअघिसम्म विद्युत् अभावले पिरोलिने प्राधिकरणलाई अब अर्को चुनौती छ— देशभित्र उत्पादित विद्युत् कसरी खपत गर्ने ?

यसका लागि ऊर्जा मन्त्रालय र विद्युत् प्राधिकरणले क्षेत्रीय बजार खोज्ने काम सुरु गरिसकेका छन्, यस कामलाई थप तीव्रता दिन जरुरी छ । नेपालमा उत्पादित विद्युत् भारत र बंगलादेशमा बिक्री गर्ने नेपाली योजना अहिले प्रारम्भिक चरणमा छ । यसलाई तीव्रता नदिए आगामी दिनमा उत्पादित विद्युत् खेर जाने अवस्था आउन सक्छ । स्वदेशमा उत्पादित विद्युत् केही घण्टा पनि खेर जाने अवस्था आउनु बिक्री गरेर आम्दानी गर्ने अवसर त गुमाउनु हो नै लगानीकर्ताले चर्को व्याजमा ऋण लिएर आयोजनामा गरेको लगानीलाई सरकारले उपेक्षा गर्नु पनि हो ।

उत्पादित विद्युत् खेर जान्छ भन्ने अनुमानका आधारमा मात्रै नभई नेपालको तुलनात्मक लाभको यस क्षेत्रबाट बढीभन्दा बढी फाइदा लिन पनि सरकारले विद्युत्‌को खपत र प्रयोगलाई बढाउन जरुरी छ । विद्युत्को क्षेत्रीय बजार खोज्दै गर्दा सरकारले आन्तरिक रूपमा पनि खपत बढाउनेतर्फ कदम चाल्नुपर्छ । त्यसका लागि डिजेल/पेट्रोल र ग्यास आयातलाई प्रतिस्थापन गर्दै विद्युतीय सवारी र विद्युतीय चुल्हो प्रयोगका लागि प्रोत्साहित गर्नु सरकारकोदायित्व हो । जसले गर्दा बर्सेनि २४ अर्बभन्दा बढीको पेट्रोलियम आयातलाई कम गराउन र बढ्दो व्यापार घाटाको घाउमा मल्हम लगाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १४, २०७६ ०८:१५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

उज्यालो पर्वको शुभकामना

सम्पादकीय

काठमाडौँ — आफ्नो र परिवारको जीवनस्तर उकास्न सहरमा दौडधुप गरिरहेका मानिसहरूलाई चाडबाडले समाजसँग जोड्ने मौका दिन्छ । व्यस्त दैनिकीलाई थाती राखी टोल–छिमेक तथा टाढा रहेका आफन्तसँग घुलमिल गर्ने समय दिने भएकाले चाडबाडको धार्मिक र पौराणिक मात्र होइन, व्यावहारिक महत्त्व पनि छ ।

वर्षभरिको शारीरिक श्रमपछि अन्नबाली भित्र्याएर आराम गर्ने तथा खुसियाली मनाउने उत्सवका रूपमा पनि दसैं–तिहारजस्ता चाडको महत्त्व रहँदै आएको छ । मानवशास्त्रीहरूका भनाइमा, १०–१२ हजार वर्षअघि कृषि युगमा प्रवेश गरेसँगै मानव समाजले यस किसिमका उत्सव तथा चाडहरू मनाउँदै आएको छ ।

पौराणिक कथा र श्रुतिहरूमा यिनको धार्मिक महत्त्वका बारेमा उल्लेख भएको पाइन्छ । बहुजाति र संस्कृतिको देशनेपालमा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय हिसाबले मनाइने अनगिन्ती चाडपर्व छन् । यसबाट पनि नेपाली समाजको अन्तरघुलन रसद्भाव प्रस्टिन्छ ।

तिहारको महत्त्व भने उज्यालोको पर्वका रूपमा विशेष रहँदै आएको छ । ‘अप्प दिपो भव’ (आफैं प्रज्वलित होऊ) भन्ने बुद्ध धर्म र ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ (अँध्यारोबाट उज्यालोतिर) भन्ने हिन्दु धर्मले बोकेका दर्शनलाई पनि तिहारले स्मरण गराइदिन्छ । साथै यसले समाज र व्यक्तिलाई पनि उज्यालाको खोजीमा लाग्न प्रेरित गर्छ । उज्यालाको अर्थ सत्य र प्रगति भन्ने हो ।

तिहार आपसी सम्बन्धको पनि चाड हो । दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई उत्सवका रूपमा मनाउन यसले सिकाउँछ । एकले अर्कालाई टीका लगाउने र पूजा गर्ने परम्परा अरू धेरै समाजमा पाइँदैन । एउटै घरमा बाल्यकाल बिताएर छुट्टिएका दाजुभाइ– दिदीबहिनीका लागि यो समयमा स्मृतिका पुराना दिनमा पुग्ने बहाना पनि बनिदिन्छ । एउटै मुहानबाट निस्केर बेग्लै भूगोलमा बग्दै गएका खोलाहरू पुनः भेटिएजस्तो, समय परिस्थितिले टाढा टाढा पुगेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीको भेट आफैंमा विशेष अवसरझैं हुन जान्छ । संयुक्त परिवारबाट टुक्रिएर एकल परिवारमा गइरहेको नेपाली समाजका लागि यसको महत्त्व झन् बढी छ ।

आजसम्मको मान्छेको कथा भनेकै मान्छेले गरेका संघर्षका कथा हुन् । हरेक मान्छेको जीवन कथा फरक होला । भूगोल, राजनीति र समयले ती कथामा फेर पारिरहेका हुन्छन् । समग्रमा मानव जातिको कथा भने, उसले उजागर गरेको सत्य र भोगेको यथार्थ नै हो । वर्षौंका यस्ता अनुभव र कथाहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने मौका पनि चाडपर्वले नै दिन्छन् ।

केही वर्षअघिसम्म पनि नेपाली जनताले खेप्नुपरेको १८ घण्टासम्मको विद्युतीय ‘लोडसेडिङ’ ले दीपावलीलाई ‘अँध्यारोमा मनाइने उज्यालोको पर्व’ जस्तै बनाइदिएको थियो । पछिल्ला वर्षमा लोडसेडिङ हटेपछि भने तिहारमा उज्यालोको रौनक साँच्चै देखिन थालेको छ ।

पहिले–पहिले केराका सुप्लामा कपासको दियो बालेर गरिने दीपावलीलाई अहिले थरीथरीका रंगीचंगी बिजुली बत्तीले विस्थापित गरिरहेको छ । यसैले पनि तिहार सबभन्दा बढी विद्युत् खपत हुने समय पनि हो । तिहारमा सहर झिलिमिली बनाउन सक्ने गरी स्वदेशमै विद्युत् उत्पादन हुन थालेको छ ।

यो आत्मनिर्भरता आफैंमा सकारात्मक छ, तर तिहारमा खपत हुने अन्य सामग्रीमा भने हामी झन्झन् परनिर्भर बन्दै गएका छौं । भाइ मसलामा मात्र होइन, मुलुकमै उत्पादन हुने सयपत्री फूल र मालामा समेत हामी बाहिरबाट हुने आयातमै निर्भर भइरहेका छौं । हरेक वर्ष चाडबाड मनाउँदा ठूलो रकम विदेशिनु भनेको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रका लागि दुःखद कुरा हो ।

बाली सप्रिएर उत्सव मनाउने समयका रूपमा सुरु भएको चाड मनाउन विदेशबाट सामान आयात गर्नुपर्ने अवस्था देखिनु भनेको हाम्रो आफ्नो उत्पादन शक्तिमाथि व्यंग्यसरह हो । यसतर्फ उत्पादक, व्यवसायी, सरकारी निकायलगायत सम्बन्धित सबैको ध्यान जानु जरुरी छ ।

उज्यालो र भाइचाराको चाड तिहारको उपलक्ष्यमा हाम्रा समस्त पाठकहरूमा कान्तिपुर परिवारका तर्फबाट धेरै–धेरै शुभकामना ।

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७६ ०९:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT