उज्यालो पर्वको शुभकामना

सम्पादकीय

काठमाडौँ — आफ्नो र परिवारको जीवनस्तर उकास्न सहरमा दौडधुप गरिरहेका मानिसहरूलाई चाडबाडले समाजसँग जोड्ने मौका दिन्छ । व्यस्त दैनिकीलाई थाती राखी टोल–छिमेक तथा टाढा रहेका आफन्तसँग घुलमिल गर्ने समय दिने भएकाले चाडबाडको धार्मिक र पौराणिक मात्र होइन, व्यावहारिक महत्त्व पनि छ ।

वर्षभरिको शारीरिक श्रमपछि अन्नबाली भित्र्याएर आराम गर्ने तथा खुसियाली मनाउने उत्सवका रूपमा पनि दसैं–तिहारजस्ता चाडको महत्त्व रहँदै आएको छ । मानवशास्त्रीहरूका भनाइमा, १०–१२ हजार वर्षअघि कृषि युगमा प्रवेश गरेसँगै मानव समाजले यस किसिमका उत्सव तथा चाडहरू मनाउँदै आएको छ ।

पौराणिक कथा र श्रुतिहरूमा यिनको धार्मिक महत्त्वका बारेमा उल्लेख भएको पाइन्छ । बहुजाति र संस्कृतिको देशनेपालमा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय हिसाबले मनाइने अनगिन्ती चाडपर्व छन् । यसबाट पनि नेपाली समाजको अन्तरघुलन रसद्भाव प्रस्टिन्छ ।

तिहारको महत्त्व भने उज्यालोको पर्वका रूपमा विशेष रहँदै आएको छ । ‘अप्प दिपो भव’ (आफैं प्रज्वलित होऊ) भन्ने बुद्ध धर्म र ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ (अँध्यारोबाट उज्यालोतिर) भन्ने हिन्दु धर्मले बोकेका दर्शनलाई पनि तिहारले स्मरण गराइदिन्छ । साथै यसले समाज र व्यक्तिलाई पनि उज्यालाको खोजीमा लाग्न प्रेरित गर्छ । उज्यालाको अर्थ सत्य र प्रगति भन्ने हो ।

तिहार आपसी सम्बन्धको पनि चाड हो । दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई उत्सवका रूपमा मनाउन यसले सिकाउँछ । एकले अर्कालाई टीका लगाउने र पूजा गर्ने परम्परा अरू धेरै समाजमा पाइँदैन । एउटै घरमा बाल्यकाल बिताएर छुट्टिएका दाजुभाइ– दिदीबहिनीका लागि यो समयमा स्मृतिका पुराना दिनमा पुग्ने बहाना पनि बनिदिन्छ । एउटै मुहानबाट निस्केर बेग्लै भूगोलमा बग्दै गएका खोलाहरू पुनः भेटिएजस्तो, समय परिस्थितिले टाढा टाढा पुगेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीको भेट आफैंमा विशेष अवसरझैं हुन जान्छ । संयुक्त परिवारबाट टुक्रिएर एकल परिवारमा गइरहेको नेपाली समाजका लागि यसको महत्त्व झन् बढी छ ।

आजसम्मको मान्छेको कथा भनेकै मान्छेले गरेका संघर्षका कथा हुन् । हरेक मान्छेको जीवन कथा फरक होला । भूगोल, राजनीति र समयले ती कथामा फेर पारिरहेका हुन्छन् । समग्रमा मानव जातिको कथा भने, उसले उजागर गरेको सत्य र भोगेको यथार्थ नै हो । वर्षौंका यस्ता अनुभव र कथाहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने मौका पनि चाडपर्वले नै दिन्छन् ।

केही वर्षअघिसम्म पनि नेपाली जनताले खेप्नुपरेको १८ घण्टासम्मको विद्युतीय ‘लोडसेडिङ’ ले दीपावलीलाई ‘अँध्यारोमा मनाइने उज्यालोको पर्व’ जस्तै बनाइदिएको थियो । पछिल्ला वर्षमा लोडसेडिङ हटेपछि भने तिहारमा उज्यालोको रौनक साँच्चै देखिन थालेको छ ।

पहिले–पहिले केराका सुप्लामा कपासको दियो बालेर गरिने दीपावलीलाई अहिले थरीथरीका रंगीचंगी बिजुली बत्तीले विस्थापित गरिरहेको छ । यसैले पनि तिहार सबभन्दा बढी विद्युत् खपत हुने समय पनि हो । तिहारमा सहर झिलिमिली बनाउन सक्ने गरी स्वदेशमै विद्युत् उत्पादन हुन थालेको छ ।

यो आत्मनिर्भरता आफैंमा सकारात्मक छ, तर तिहारमा खपत हुने अन्य सामग्रीमा भने हामी झन्झन् परनिर्भर बन्दै गएका छौं । भाइ मसलामा मात्र होइन, मुलुकमै उत्पादन हुने सयपत्री फूल र मालामा समेत हामी बाहिरबाट हुने आयातमै निर्भर भइरहेका छौं । हरेक वर्ष चाडबाड मनाउँदा ठूलो रकम विदेशिनु भनेको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रका लागि दुःखद कुरा हो ।

बाली सप्रिएर उत्सव मनाउने समयका रूपमा सुरु भएको चाड मनाउन विदेशबाट सामान आयात गर्नुपर्ने अवस्था देखिनु भनेको हाम्रो आफ्नो उत्पादन शक्तिमाथि व्यंग्यसरह हो । यसतर्फ उत्पादक, व्यवसायी, सरकारी निकायलगायत सम्बन्धित सबैको ध्यान जानु जरुरी छ ।

उज्यालो र भाइचाराको चाड तिहारको उपलक्ष्यमा हाम्रा समस्त पाठकहरूमा कान्तिपुर परिवारका तर्फबाट धेरै–धेरै शुभकामना ।

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७६ ०९:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सिर्जनाको मापक सरकार होइन

सम्पादकीय

आफूले गाएको एउटा र्‍याप गीतकै कारण पक्राउ परेका गायक भिटेन अर्थात् समीर घिसिङ त भनेको समयमा उपस्थित हुने तारेखमा शुक्रबार प्रहरी हिरासतबाट छुटे तर उनको पक्राउ र यसअघि पनि राज्यतर्फबाट भएका यस्तै गतिविधिले उब्जाएका प्रश्नहरू भने झनै पेचिलो बनेका छन्  ।

के हाम्रो राज्य संविधानप्रदत्त वाक तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको बर्खिलाप हुने गरी कला, साहित्य, संगीत, सिर्जनाहरूको स्वतन्त्र प्रस्फुटनमा अंकुश लगाउन चाहन्छ ? नागरिक अधिकारका संवैधानिक सीमाहरूभन्दा धेरै तल ओर्लिएर ‘बर्लिनको पर्खाल’ खडा गर्नेतर्फ सरकार उद्यत भएको त हैन ? कतै यी घटना आम कलाकार/सर्जकहरूलाई हतोत्साही बनाएर ‘सेल्फ सेन्सरसिप’ लागू गर्ने मनसायका साथ मञ्चन गरिएका ‘रिहर्सल’ त होइनन् ? सरकारी नियत यस्तै होला–नहोला, तर जब मुलुकको प्रहरी अपराध अनुसन्धान गर्नुपर्ने मुख्य दायित्वभन्दा बाहिर गएर कला तथा सिर्जनाको नैतिकता जाँच्ने तहमा ओर्लिन्छ, तब यी प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा उठ्छन् । तसर्थ, यी पक्राउका घटनाहरू नियोजित होइनन् भने पनि सरकार बेलैमा सचेत हुन आवश्यक छ ।

युट्युबमा करिब दुई करोड ‘भ्युज’ पाइसकेको ‘हामी यस्तै त हो नि ब्रो’ गीतले अश्लीलता फैलाएको आरोप लगाएर प्रहरीले गायक भिटेनलाई पक्रेको थियो । उक्त गीतमा सामाजिक मर्यादाविपरीतका शब्द रहेको प्रहरीको जिकिर छ । पछि, सार्वजनिक वृत्तको व्यापक दबाबका कारण जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट अनुसन्धानका लागि एक साताको म्याद बुझिसकेको प्रहरी उनलाई छाड्न बाध्य भयो ।

यसबीचमा उनको उक्त गीत भने युट्युबबाट हटाउन लगाइयो । भिटेनका समर्थकहरूले प्रहरीले र्‍यापको अर्थ नबुझेको आरोप लगाएका छन् । अरू सामान्य गीत–संगीत र र्‍यापको अन्तर के हो, अनि भिटेनको गीत कति श्लील, कति अश्लील, त्यो बहसको बेग्लै विषय हो । तर, यहाँनेर सवाल उठ्छ, कुनै सिर्जना हाम्रो संस्कृति र मूल्य–मान्यताअनुरूप भए–नभएको जाँच्ने प्राधिकार के प्रहरी हो ? फेरि, गीत–संगीत या भनौं भोलि कविता वा कथा अथवा यस्तै कुनै सिर्जना सभ्योचित छन् कि अभद्र भनेर छुट्याउने काम सरकारको हो ?

भिटेन पक्राउको घटनामा प्रहरी मात्र होइन, सरकार स्वयं नै जिम्मेवार देखिन्छ । किनभने यो अपवादको घटना होइन । यसअघि पनि अश्लील भयो भन्दै वा कला/समीक्षा चित्त बुझेन भन्दै प्रहरीले एकपछि अर्को कलाकार/समीक्षक पक्राउ गर्नुले सिर्जना–स्वतन्त्रताको सवाल बढी गम्भीर बनेको छ र यस्ता कारबाही एउटा शृंखलामा भइरहेका छन् । केही दिनअघि मात्र प्रहरीले गायक दुर्गेश थापालाई नियन्त्रणमा लिएको थियो । ‘ह्याप्पी तिहार, चिसो बियर’ गीतका केही शब्द सच्याउन लगाएर मात्र उनलार्ई छाडिएको थियो ।

त्यसअघि फिल्म ‘वीर विक्रम २’ को व्यंग्यात्मक शैलीको समीक्षा गरेका कारण युट्युबर प्रनेश गौतम पक्राउ परेका थिए । गत वर्ष सत्तारूढ दलका कार्यकर्ताले धम्क्याएपछि गायक पशुपति शर्माले ‘लुट्न सके लुट...’ बोलको गीत नै परिमार्जन गरेका थिए ।

यसरी बेला–बेलामा भइरहेका घटनाले राज्य अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्न सक्रिय रहेको सन्देश गएको छ । कलाकार/सर्जकहरूमा सेल्फ सेन्सरसिपको सन्त्रास छाएको छ । आज युट्युबमा छिरेको प्रहरी भोलि कतै साहित्य, रंगमञ्च, पेन्टिङलगायत कला–सिर्जनाका अन्य क्षेत्रमा समेत पस्ला कि भन्ने भय बढेको छ । नाम चलेका कलाकार त पक्राउ पर्दारहेछन् भन्ने भएपछि आम नागरिक त्यसै त्रसित हुने भइहाले । यस्तो भय लोकतन्त्रमाथिकै त्रास हो । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको उन्नत अभ्यास भइसकेको मुलुकमा कलाकारले कहिले प्रहरी र कहिले सत्तारूढ दलका कार्यकर्ताको दबाबका कारण भटाभट आफ्नो सिर्जना फिर्ता लिने वा परिमार्जन गर्नुपर्ने अवस्था आउनु दुर्भाग्यपूर्ण मात्र होइन, निन्दनीयसमेत छ । यसले हाम्रो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको चेतनामै प्रहार गरेको छ ।

यी घटनाहरूसित जोडिएको अर्कोर् सवाल– ‘पब्लिक डोमेन’ मा अनेक थरी विषय हुन्छन् । गीतसंगीत पनि दसथरी छन् । के हेर्ने, के सुन्ने नागरिक स्वतन्त्रताको विषय हो । सामाजिक रूपमा पाच्य नहुने सिर्जना त्यसै पनि आम रोजाइमा पर्दैन । ती सिर्जना जसका लागि लक्षित छन्, उनीहरू नै हुन् त्यसको स्तर जाँच्ने न्यायाधीश पनि ।

तिनका विषयवस्तुले कसैलाई व्यक्तिगत चोट पुगेको छ भने त्यसको कानुनी उपचार खोज्ने विधिसम्मत बाटो छँदै छ । तर प्रहरी आफैं ‘अग्रसक्रिय’ भएर कलाकारहरूविरुद्ध जाइलाग्नु अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संवैधानिक हकविरुद्ध जानु हो । जसरी अभिव्यक्ति माध्यमका अनेक रूप छन्, त्यसैगरी सिर्जनाका पनि अनेक विधा र शैली छन् । यी सबैको प्रयोग र बुझाइमा राज्यभन्दा नागरिक अघि छन् । पछि परेको राज्यले अघि हिँडेको नागरिकको खुट्टा समाउन मिल्दैन, बरु सिक्नुपर्छ ।

तर यहाँ के भुल्नु हुँदैन भने, यी कलाकारहरूविरुद्ध राज्य लागेकामा विरोध गर्नुको अर्थ उनीहरूका सबै सिर्जना गुणस्तरीय र सही छन् भनिएको होइन । जहाँसम्म भिटेनको उक्त गीतको सन्दर्भ छ, त्यसका केही शब्द समग्र महिलालाई होच्याउने मात्र नभई अस्तित्वमै प्रहार गर्ने किसिमका छन् । अश्लीलमात्र नभई आपत्तिजनक विषय हो यो ।

आम समुदायको पहुँच हुने जुनसुकै सञ्चार माध्यममा पनि यस्ता सामग्री राख्नु मर्यादित कार्य होइन । तसर्थ, कलाकार/सर्जकहरू आफैं यसतर्फ सचेत हुन अपरिहार्य छ । तर प्रहरीले यसैलाई निहुँ बनाएर उनीहरूलाई धरपकड गर्न भने पाउँदैन । यसखाले गीत–संगीत मन पराउन या नपराउन जोकोही स्वतन्त्र र सक्षम छन्, यसको स्वीकार्यता या अस्वीकार्यता मापन समाज आफैंले गर्छ, राज्यले प्रहरी–प्रशासनको डन्डा प्रयोग गरेर यसमा निर्णय सुनाउन खोज्नु गलत हो ।

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७६ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT