बौरिँदै मण्डलेतन्त्र

कृष्ण प्र. पौडेल

बृहत् नेपाली शब्दकोशमा मण्डले भन्नाले छुल्याहा, बदनामी कमाएको उद्यत, अरूको अहित चिताउने उपद्रवी भनेर अथ्र्याइएको छ । यो शब्द नेपाली शब्दकोशमा २०३७ पछि मात्र थपिएको हो । २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन दबाउन निरंकुश पञ्चायतद्वारा पालित पोषित राष्ट्रिय विद्यार्थी मण्डलका नाममा गुन्डागर्दी र मारपिट गर्ने उदण्ड जमातलाई मण्डले भन्न थालिएको हो ।

यो शब्दको पहिलो प्रयोगकर्ता को हुन यसै भन्न नसकिए पनि यसको न्वारान त्रिचन्द्र, ल क्याम्पस वा अस्कल छात्रावासका आन्दोलकारी विद्यार्थीहरूमध्ये कसैले गरेको हो । यो विद्यार्थी आन्दोलनले निरंकुश पञ्चायतलाई सुधारिएको पञ्चायतमा फेरिन बाध्य मात्र बनाएन राजनीतिक वातावरण खुकुलो बनाउँदै दलगत प्रतिस्पर्धा गर्न पाउने बहुदलीय राजनीतिक प्रणालीको जग बसाल्यो । विडम्बना, यो लोकतन्त्रको जग बसेसँगै मासिनुपर्ने मण्डले प्रवृत्ति भने सत्ता र विरोधीको दुवै कित्तामा झन् रंगिँदै, झाँगिँदै र रौसिँदै गएको छ ।

तीन दशकसम्म पनि समाज फेरिन नसकेको कुण्ठा बोकेका आक्रोशित नागरिकले सत्ता र सरकारी अकर्मण्यताको व्यापक विरोध गर्न थालेका छन् । यही सत्ताप्रतिको वितृष्णा र बढ्दो आक्रोशमा घिउ थप्दै केही कुलिनतन्त्रका हिमायती सत्ता फेर्ने सपनामा हौसिएका छन् । परिणामत: लोकतन्त्रको छाडा स्वरूप अर्थात् भीडतन्त्र मौलाउँदै गएको छ । यो भुसको आगो जस्तै सबैतिर फैलिँदै छ ।

सामाजिक सञ्जालमा भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान भन्दै गाली गलौज गर्ने चलन ह्वात्तै बढेको छ । यो अवस्था आउनुमा अहिलेको मूल प्रवाहको राजनीतिको स्खलन र नेताहरूको निकम्मापन जिम्मेवार छ । उनीहरू भ्रष्टाचारको दलदलमा नराम्ररी फसेका छन् र लोकतान्त्रिक आचरण र व्यवहारबाट कोसौं पर छन् । उनीहरूको रैति कार्यकर्तालाई अरिंगाल बन्ने उर्दी होस् या मण्डलेलाई हूलहुज्जत गर्न आदेश दिने कुरा होस्, यो कुनै पनि अर्थमा आम नागरिकले सहेर बस्नुपर्ने कारण छैन ।
भीडतन्त्र र मण्डलेकरण कुकुर, बिरालाजस्ता हुन् । लोकतन्त्रको अतिवाद भनिने भीडतन्त्रले सत्तालाई बहिष्करणको राजनीति गर्न सधंै उक्साउँछ । सत्ताले लोकतन्त्रको नाममा खास समुदाय र वर्गको वर्चस्व बनाइराख्न उमेर, रंग, वर्ग, लिंग, राष्ट्रियता, धर्म, बसोबास, साक्षरता, स्वास्थ्य, सम्पत्तिका आधारमा भेदभावको पर्खाल लगाएर लोकतन्त्रमा सहभागी हुनबाट वर्जित गर्छ । अहिले संसद्मा संविधान संशोधन गर्न, सडकबाट वैदेशिक रोजगारीमा रहेका ८० लाख युवालई मतदान गर्न र सरकारको कार्यकारी नेतृत्वको प्रत्यक्ष निर्वाचन गर्न गरिएको माग यही बहिष्करणको वरिपरि उठेको संसदीय लोकतन्त्रमाथिको समसामयिक प्रश्न हो ।

सत्तासीनहरू राजनीतिक स्थिरता र शान्ति नै समाजको समृद्धिको आधार भएकाले शासक र व्यवस्थालाई विश्वास गर्न उर्दी गरिरहन्छन् । स्थिरता र शान्ति बनाउन भन्दै कार्यकर्तालाई मण्डलेकरण गर्छन् । यिनलाई विरोधी तह लगाउन सधैं बफादार हुन प्रशिक्षित गर्छन् । केही दिन पहिले बाँके, काठमाडौं र चितवनमा भएका लफडमका करामत यसैको उपज हो भन्दा फरक पर्दैन । यो सत्ता उन्मादको पराकाष्ठा हो । अहिले मतदाताहरूलाई आफूले मतदान गरेर खासै फरक नपरेको अनुभूति हुने गरेको छ । मतदाता कसैले मत नै नदिएका मानिसले शासन गर्ने भएकाले पनि उनीहरूलाई यस्तो अनुभूति भएको हो । यस अर्थमा संसदीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको मर्म आफ्नो शासक आफैंले चुन्न पाउनुसम्म हो, आफू शासित नहुने अवस्था ल्याउने यसमा कुनै गुन्जाइस हुँदैन । लोकतन्त्रका नाममा मौलाएको यस्तो संस्कृतिले यसको जग कमजोर हुँदै जानु स्वाभाविक छ ।

अहिले हाम्रो लोकतन्त्र त ठेकेदारी प्रथा जस्तै भएको छ । लिलामी ठेक्का बढाबढ गर्नेले पाए जसरी धेरै मत ल्याउनेले शासन गर्ने चलन छ । यस्तो संसदीय लोकतन्त्रमा जनमतको कति हिस्साले शासन गर्छ भन्ने कुराको कुनै अर्थ छैन । गएका ३० वर्षमा बनाएका ३० कै हाराहारीका सरकार यसका साक्षी हुन् । कुनै सिद्धान्त, वाद वा दर्शन भाषणका लागि मात्र कथिन्छन् । यी भाषण बंैक खाता, अकुत सम्पत्ति, सुविधा र विलासिताका अगाडि निरीह छन् । लेनदेन, घूस, नातावाद, कृपावाद र शक्तिको दुरुपयोगले संसदीय लोकतन्त्रको मण्डलेकरण भइरहेको छ ।

मतदान भनेको कसैले तिम्रो काम गरिदिन्छु भन्ने सर्तमा लिएको पेस्की जस्तै छ । यस्तो पेस्की सबै नेता र पार्टीले ठेक्कापट्टा जस्तो घटाघट गरेर लिने गरेका छन् । तर यो संसदीय व्यवस्थामा यो पेस्कीको कुनै वैधानिक करार छैन । हार्नेको कुरा बेग्लै भयो जित्नेले समेत जितेकै दिनदेखि आफ्नो वचनको पालना गर्नु पर्दैन । उल्टै आफ्ना वाचा फेर्दै चर्को बोल्न थालिहाल्छन् । यस्तो परिपाटीले लोकतन्त्रमा अकर्मण्यता र संगठित अपराध बढेको बढ्यै छ ।
आफ्ना वाचा पूरा नगर्दा पनि कुनै सजाय भोग्नु नपर्ने र कुनै सर्तबिना नै अभिमतका नाममा शासनको पेस्की लिन पाउने भएर नै राजनीति अराजक धन्धाका रूपमा मौलाउँदै गएको हो ।

अहिले संघीय लोकतन्त्र उहिलेका राजाको पशुपतिमा आउने सेतो घोडाजस्तै छ । यो आएपछि सबैले चुपचाप बाटो छोड्नुपर्छ र शासक त्यो सेतो घोडामा सवार राजा जस्तै सबैभन्दा माथि छ । हामी बरु पशुपतिलाई नटेर्न पाउँछौं तर यो सत्ता र शासक मान्दिन भन्यो भने सत्तासीनले उर्दी लगाउँछन् । अरिंगाललाई जाइलाग्न खटाउँछन् । लोकतन्त्रका नाममा यस्तो निरंकुशता आजको मात्र समस्या हैन । विगतमा लोकतान्त्रिक शासनले नै हिटलरजस्ता तानशाहसमेत जन्मायो । यसैले दलाल पुँजीवादको साम्राज्य फैलाउँदै यसैका नाममा संसारभर रंगभेद, आमहत्या, उत्पीडन, असुष्णता र असमानता बढाइरहेको छ ।

लोकतन्त्रका नाममा भएका यस्ता कुकर्मको विरोध गर्नुको अर्थ निरंकुश राजतन्त्र, कुलीनतन्त्र र अत्याचारीको शासन राम्रो छ र यसलाई मसानघाट गएर बिताउनुपर्छ भन्ने कदापि हैन । यिनका अत्याचार सहने त अबको मानव सभ्यताले सोच्न पनि सक्दैन । न त अहिलेका शासकलाई लोकतन्त्रको मण्डलेकरण गर्ने न त अराजक भीडलाई भीडतन्त्रको पर्दाभित्र बसेर सत्ता फर्काउने सपना देखाउने छुट दिन सकिन्छ । यो कुरा दुवै अतिवादीले मनन गरुन्, नेपालीले अब कुनै पनि रंगका मण्डलेका ज्यादती सहँदैनन् र क्षमा दिँदैनन् भन्ने बुझ्न सकुन् ।

हामी समाज रूपान्तरणको आस पालेर संघर्षमा होमिएको ७० वर्ष भएछ र यो परिवर्तनका लागि होमिएको तेस्रो पुस्ता हो । चौथो पुस्ता निराशा र कुण्ठा बोकेर अर्कैको मुलुकमा शाारीरिक तथा मानसिक ज्यामी बन्न विवश छ । सत्तासीन वर्ग यिनैको रगत पसिनामा समृद्धिका नाममा भ्रष्टाचारका आहाल बनाउँदै डुबुल्की मार्न व्यस्त छ ।

यो सात दशकको अवधिमा विश्वभरि पश्चिमी पुँजीवादी विकासको लहर चल्यो । यो लहरले प्रकृतिको अति दोहन, लुटपाट र उत्पीडनको सिको गर्न त हामीलाई पनि उक्सायो तर हाम्रो आफ्नै सामाजिक तथा पर्यावरणीय विशेषतामा आधारित विकासको ढाँचा बनाउन नसक्दा छिमेकीसँगको प्रतिस्पर्धामा यो भौतिक विकाससमेत परनिर्भरताको ओरालो बाटो समाउँदै पलायन हुन बाध्य भयो । यो बाध्यताले हामीलाई परस्पर निर्भरता र स्वाभिमानको निकै ठूलो पाठ सिकाएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०७:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सांस्कृतिक पर्वको अर्थ 

साधना प्रतीक्षा

बहुसांस्कृतिक मुलुकका रूपमा विश्वसामु परिचित हामी हाम्रा सांस्कृतिक पर्वहरूमा रमाउँदै पर्यटकहरू नाचिरहेको तस्बिर देखेर मख्ख पर्छौं । हाम्रो सनातन परम्पराप्रति मोहित हुँदै अरूले प्रशंसा गरेको सुनेर थाक्दैनौँ तर आफू भने त्यसैलाई पुरातन मान्यता र विभेदकारी परम्परा भन्दै खिल्ली उडाउन पछि पर्दैनौँ ! 

आफ्ना सामाजिक/सांस्कृतिक मूल्यहरूमा आफ्नो पनि पहिचान खोज्नुभन्दा आयातीत संस्कृतिमा रमाउनुमा गर्व गरिरहेका हामीले भावी पुस्तालाई कस्तो संस्कृति र संस्कार दिइरहेका छौँ भन्ने पनि सोच्न भ्याउँदैनौँ । मलाई सम्झना छ, काकाको बिहेको निम्तो दिन आएकी किशोरीलाई ठट्टामा सोधेकी थिएँ– ‘कसार बाट्ने अनि रत्यौली खेल्ने निम्ता छ कि छैन नि ?’ उनको जवाफ थियो ‘आन्टी पनि के कुरा गरिस्या ? अब पनि के कसार बाट्ने ? केक काट्ने नि । रत्यौली खेल्ने रे ?’ उनी खितखिताउँदै हाँसिन् र भनिन् ‘संगीतको कत्रो तयारी भइरहेको छ आन्टीलाई भने रत्यौली... π’ मेरो कुरा सुनेर ती किशोरीले हाँसो थाम्न सकेकी थिइनन् तर म भने आफ्नो परम्परा र संस्कृति हराउँदै जान लागेकोमा दुखेकी थिएँ । यतिबेला पनि म त्यसरी नै दुखिरहेकी छु किनकि अहिले दसैं आइसकेको छ तर कही पनि मालश्रीको धुन सुनिएको छैन ।

सांस्कृतिक महत्त्वका पर्वहरूमा दिइने बिदा कटौतीका कारण सम्बन्धित पक्षले सास्ती बेहोर्नुपरेको दुखेसो आफ्नै ठाउँमा छ यसले जनआस्थामाथि पनि प्रहार गरेको देखिन्छ । विगतको राजसंस्थाको पदचिह्न पहिल्याउँदै सर्वसाधारणलाई ‘टीका र जमरा बक्सने’ अग्रगामी विचारधाराका राष्ट्रप्रमुख र सरकार प्रमुख भएको हाम्रो देशमा सर्वसाधारणको असीम आस्थाको पर्व दसैंको घटस्थापनाका दिन जमरा राख्नका लागि भने बिदा आवश्यक ठानिएन मानौं कि जमरा राख्नु भनेको जौ छर्ने मात्र हो जतिबेला र जसरी छरे पनि हुन्छ !

पर्वहरू धार्मिक/सांस्कृतिक पक्षसँग मात्र सम्बद्ध नभएर सामाजिक तथा मानवीय पक्षसँग पनि जोडिएका हुन्छन् । चाडपर्वहरू सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक आत्मीयताका माध्यम पनि हुन् । पछिल्लो समयमा मानिसको जीवन यान्त्रिक बन्दै गएकामा यस्ता पर्वहरूका माध्यमबाट यस्तो यान्त्रिकताबाट केही समय भए पनि टाढा रहेर मानवीय मूल्यबोध गर्न सकिन्छ । अहिलेका बालबालिका एकल परिवारमा हुर्कने, अधिकांश समय पढाइमा लगाउनुपर्ने, परिवारका सबै सदस्य काममा व्यस्त हुने हुँदा फुर्सदको समय पनि मोबाइल, टीभी आदिमा व्यस्त रहन बाध्य हुन्छन् । यसबाट उनीहरूको सामूहिक जीवनयापन तथा सामाजिकीकरण प्रक्रियामा अवरोध पुगेको हुन्छ ।

दसैंजस्तो पर्वमा उनीहरूले लामो बिदा पाएर गाउँघर जाने, त्यहाँ सबै परिवार जम्मा भएर संयुक्त परिवारको अनुभूत गर्ने, छरछिमेक–साथीभाइसँगको रमाइलो तथा त्यसैका माध्यमबाट उनीहरूमा सामाजिक व्यवहारको ज्ञान हुने गरेकामा हाल निजी विद्यालयहरूले बिदा छोट्याउँदै गरेको हुनाले बालबालिका तथा किशोर पुस्ता यस्तो अवसरबाट वञ्चित हुँदै गरेको देखिन्छ । सरकारले हाल दसैंजस्तो पर्वमा बिदा छोट्याउनाले टाढा–टाढा घर हुनेहरूको बिदा केवल जाँदा र आउँदामा नै सकिने देखिन्छ । यसले गाउँघर समेत वर्षको एकचोटि हुने जमघट तथा रमाइलोबाट वञ्चित हुँदै गरेको देखिन्छ ।

चाडपर्वहरूलाई धार्मिक–सांस्कृतिक कोणबाट मात्र व्याख्या गरिएको हुनाले यसको सामाजिक पाटो ओझेलमा परेको देखिन्छ । त्यसैले अब यसलाई सामाजिक कोणबाट पनि व्याख्या गरिनुपर्दछ । उदाहरणका लागि दसैं–तिहारलाई नै लिने हो भने, वर्षायाममा हाम्रोजस्तो कृषिप्रधान देशमा किसानहरू खेतीपातीमा व्यस्त हुन्छन् । त्यसपछि दसैंको पूर्वसन्ध्यामा वर्षाले बिग्रेको घर–आँगन सरसफाइ तथा मर्मत गर्ने गरिन्छ । दसैं–तिहारको सरसफाइकै कारण मुसा, कीरा–फट्याङ्ग्रा, सर्प आदिबाट घर सुरक्षित हुनाका साथै सयपत्री तथा गोदावरीजस्ता फूल फुलेर वातावरण नै सुरम्य हुन जान्छ । यसैगरी नवरात्रिको आरम्भमा घटस्थापना गर्दा प्रयोग गरिने आँप–पीपल आदिजस्ता वनस्पति, जमरा उमार्न प्रयोग हुने जौ आदि अन्न, फूलपाती भित्र्याउँदा प्रयोग हुने धान, उखु, केरा, अदुवा आदिजस्ता वनस्पति–जडीबुटीका माध्यमबाट कृषि तथा वनस्पतिको महत्त्वबोध गरिएको हुन्छ । तिहारमा गरिने गाई, गोरु, कुकुर, काग आदिजस्ता पशुपन्छीको पूजाले पशुजगत र मानव जीवनको सम्बन्धको महत्त्व दर्शाउछ । सरसफाई र स्वच्छ वातावरण स्वस्थ जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । पहिलेका मानिसहरूले यसलाई धार्मिक आस्थासँग जोडेर हेर्थे । अद्यावधि पनि त्यसले निरन्तरता पाइरहेकै देखिन्छ । उदाहरणका रूपमा तिहारलाई लिन सकिन्छ । समृद्धिकी देवी लक्ष्मीलाई खुसी पार्नुपर्छ भनेर सबैले आफ्नो घर तथा वरपरको वातावरण सफा गरेर बत्तीले झकिझकाउ बनाउने गर्दछन् । यथार्थमा जब मानिसको तन, मन स्वस्थ र विचार सकारात्मक हुन्छ तब ऊ समृद्धितर्फ अग्रसर हुन्छ । ईश्वरलाई पवित्रताको प्रतीक मानिने हुँदा यससँग सम्बन्धित कार्यहरू पनि हितकारी नै हुन्छन् ।

पछिल्लो समयमा चाडपर्वप्रतिको दृष्टिकोण तथा तिनलाई मनाउने तौरतरिकामा परिवर्तन आएको देखिन्छ । एकथरीले सामन्तवादी सोच तथा कर्मकाण्डीय परम्पराअुसार धार्मिक मिथक तथा सांस्कृतिक मान्यताको अपव्याख्या गर्दै आउनाले यसले विभेदलाई प्रश्रय दिँदै संस्कृतिविरोधी विचारलाई मलजल गरेको छ । यस्ता पर्वहरूका विरुद्ध अपव्याख्या र अल्पज्ञानका आधारमा हुने आलोचना तथा अतिवादी–क्रान्तिकारी विचारधारको प्रचार–प्रसारका कारण हामीमध्ये कतिपयले ‘होली वाइन’ जस्ता आयातीत संस्कृति पनि अपनाउन पुगेका छौँ । यसबाट हाम्रा परम्परागत मौलिक पर्वहरूको निरन्तरतामा संकटमा परेको देखिन्छ ।

अर्काथरीले चाडपर्वलाई आवश्यकताभन्दा बढी भड्किलो बनाएर आर्थिक हैसियत र सामाजिक प्रतिष्ठा प्रदर्शनको माध्यम बनाउँदै आएका हुनाले सामान्य आय हुनेहरूलाई पर्वको बोझ थाम्नै कठिन भइरहेको देखिन्छ । ऋण–धन गरेर भए पनि समाजमा प्रतिष्ठित बन्न र आफन्तको मन जित्न चाडबाडमा खर्च गर्नुपर्ने बाध्यताले पनि संस्कृति र पर्वप्रति वितृष्णा जगाइरहेको देखिन्छ । समाजमा विद्यमान आर्थिक वर्गका कारण उच्च वर्गका गतिविधिहरू निम्न आर्थिक वर्गका व्यक्तिहरूका लागि चुनौती बन्दै गइरहेका छन् र यसले हाम्रा मौलिक संस्कृतिहरूमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । उदाहरणका लागि विवाह संस्कृतिलाई नै लिने हो भने, अचेल विवाहमा कसार बाट्ने, रत्यौली खेल्ने, पाथी–चुल्ठो आदि रीति हराइसके किनकि अब त हिन्दी धारावाहिकको प्रभावका कारण हल्दी, मेहेन्दी तथा संगीतजस्ता ‘रशम’ हुने गर्दछन् । विशेषगरी महिलाहरू हल्दीमा पहेंला, मेहेन्दीमा हरिया अनि संगीतमा रंगीन पहिरनमा प्रस्तुत हुने गर्दछन् । विवाहमा सम्मिलित हुन एकजनाले तीनथरी कपडा किन्नुपर्ने हुन्छ । यस्तो आयातीत संस्कृतिका कारण मांगल, फाग आदिजस्ता पर्व गीतहरू हराउँदै गएका छन् । यसका विपरीत पुँजीवादी अर्थतन्त्रलाई भने यसले फस्टाउने मौका दिइरहेको छ ।

हाम्रा मौलिक पर्वहरू न केवल मनोरञ्जनका साधन हुन् न त आर्थिक हैसियतको प्रतिस्पर्धाका माध्यम नै हुन् । यिनमा त सामाजिक सद्भाव तथा मानव कल्याणको भाव निहित हुन्छ । ‘सर्वै भवन्तु सुखिन:’ भन्ने पूर्वीय दर्शन संस्कृतिभित्रको कल्याणकारी भावको प्रसार अहिलेको आवश्यकता बनेको देखिन्छ । पूर्वीय सनातन परम्परामा नारीमाथि विभेद हुने तथा नारीलाई दासीको स्थान दिइएको भन्ने सतही व्याख्याताहरूले दसैंको सन्दर्भमा आदिशक्ति (नारीशक्ति) को स्थानको गहिराइमा पुग्नाका साथै शक्ति, वैभव तथा विद्याजस्ता जीवनका महत्तम पक्षमा स्थापित महाकाली, महालक्ष्मी तथा महासरस्वतीजस्ता नारीशक्तिको स्थानलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । पूर्वीय दर्शन, संस्कृति, त्यसभित्रका मिथक र बिम्बहरूको अपव्याख्या गर्दै पुँजीवादी अर्थतन्त्र र विश्वव्यापीकरणले स्थापित गर्न खोजेको एकल संस्कृतिको प्रभावबाट हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाइराख्नु पनि आजको चुनौती बनेको छ । यसका लागि हरेक पिँढीले आफ्नो मौलिक परम्परालाई मूल मर्ममा प्रहार नहुने गरी आवश्यकता अनुसार परिमार्जन गर्दै निरन्तरता दिएर नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दै जानुपर्दछ ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०७:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×