गान्धीको सत्ता

चन्द्रकिशोर

‘नाथुराम गोडसेले त ठिकै गरे नि ?’ यसै साता काठमाडौंमा भेटिएका एक बुद्धिजीवीको जिज्ञासा थियो, ‘गान्धीवध किन ?’ पुस्तक पढ्नुभएको छ ? मैले विनम्र प्रतिप्रश्न गरेँ, ‘महात्मा गान्धीबारे सबै पढ्नुभएको छ ?’ उनले स्वीकार गरे, ‘त्यो त छैन ।’

महात्मा गान्धीका बारेमा गहिरो अध्ययन नगरिकन नै हतारमा टिप्पणी गर्ने प्रवृत्ति हामीकहाँ बढ्दैछ । उनी जन्मिएको देश भारत पनि यस्तो प्रवृत्तिबाट अछूतो छैन । ३० जनवरी १९४८ मा नाथुराम गोडसेले गान्धीमाथि गोली प्रहार गरी मारेका थिए । त्यहाँ पनि एउटा तप्का अहिले गोडसेको महिमामण्डन गर्न लागेका छन् । कतिपय यस्ता गर्नेहरू त्यहाँ निर्वाचितसमेत भएका छन् । तर गान्धीको आभामण्डल कम भएको छैन । गान्धीमाथि जति प्रहार हुँदै गएको छ, त्यति नै गान्धी गोरेटो फैलिँंदै गएको छ ।

यतिखेर विश्वभरि नै गान्धीको १५० औं जयन्ती मनाइँदैछ । गान्धीबारे भन्न थालिएको छ, उनको ८ दशकको जिन्दगी वास्तवमा कैयौं जिन्दगीहरूको सगोल इतिहास हो । उनको बाटो र विचारलाई संरक्षण गर्न कुनै राज्यसत्ताको आवश्यकता छैन । तर आधुनिक सत्ताका अभियन्तालाई आफूले बेहोर्नुपर्ने चुनौतीहरूसँग जुध्न गान्धी विचारको साथ चाहिएको छ । यसले नै गान्धीको प्रासंगिकतालाई प्रस्ट्याउँछ । गान्धीले राजनीतिक सङ्घर्षको साथै रचनात्मक गतिविधिलाई समानान्तर रूपमा बढाए । त्यसैले उनलाई २० औं शताब्दीको रूपान्तरणकारी राजनीतिक नेतामध्ये एक मानिन्छ । अमेरिकी भविष्यवादी लेखक एल्विन टफ्लरको किताब ‘फ्युचर शक’ले निकै हलचल मच्चाएको हो । त्यसपछि ‘थर्ड वेभ’मा एउटा अध्यायको नाम नै ‘गान्धी विद सेटेलाइट्स’ राखिएको छ । सादा जीवन, प्रकृतिसँग निकटता र मानवताका लागि गान्धीको शिक्षाले विश्वको ध्यानाकर्षण गरिराखेको छ ।

भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको साथै उनले छुवाछूत उन्मूलन, हिन्दु–मुस्लिम एकता, चर्खा र खादीको प्रसार, ग्राम स्वराज्यको परिकल्पना, आधारभूत शिक्षामाथि जोड, परम्परागत चिकित्सीय ज्ञानको उपयोग, बदलावका लागि अखबारको प्रयोग, आश्रममा सामूहिक बसोबास जस्ता काम गरे । यसैले गान्धीको जीवन र उनको काम निकै विस्तृत हुनपुग्यो । औपनिवेशिक शासनबाट भारत मुक्त भएपछि यिनलाई पत्रकारहरूले सोधेका थिए, ‘भारत विकासको मोडल के हुनेछ ?’ उनको जवाफ थियो, ‘भारतको प्रगति बेलायतीहरूको बाटो समाएर हुँदैन । भारत त्यही बाटोमा हिँंड्यो भने उसलाई पृथ्वीजस्तै कैयौं ग्रहको आवश्यकता पर्न सक्छ ।’ उनको संकेत कथित आधुनिक विकासका कमजोरीतिर थियो, जहाँ केही प्रतिशत मानिसका लागि प्रकृतिको चरम दोहन गरिन्छ । अहिले वातावरणमा आकस्मिक परिवर्तन, असन्तुलित मौसम, मानव सभ्यताको लागि चुनौती बन्दैछ ।

गान्धी पर्यावरणका मुखर हितैषी थिए । त्यसैले उनका प्रयोगहरूमा प्रकृतिसँग समीपता र सन्तुलित प्रयोगको कुरा गाँसिएको थियो । आज बिग्रँदो पर्यावरणले गान्धीलाई सम्झिन दबाब दिँदैछ । यस सन्दर्भमा अहिलेका राज्य व्यवस्थापकहरूलाई गान्धी सत्ताको ओत चाहिन्छ । गान्धीको सत्ता भनेको उनको खुला जीवनमा भए–गरिएका प्रयोग, अनुभवजन्य चिन्तन र उनले आफ्नै प्रयोगबाट देखाएको बाटो हो । गान्धीको सत्ता सत्य, अहिंसा र सहिष्णुता हो । गान्धीको सत्य र अहिंसाबारे निकै चर्चा चल्छ, तर उनको सहिष्णुताबारे त्यति उल्लेख हुँदैन । सहिष्णुता भनेको सहने सामर्थ्य, सतत साधना हो । गान्धीको शब्दकोशमा सहिष्णुताको मतलब कमजोरी भन्ने होइन । अहिंसक सेना निर्माणको अस्त्र हो, सहिष्णुता । उनी क्रियाशील रहेकै बेला कैयौं कोणबाट उनकै मुलुक भारतमा औपनिवेशिक सत्ताविरुद्ध हिंसक प्रतिरोधको अभ्यास र वकालत हुँदै थियो । तर गान्धी समाजमा अहिंसाका पाठ पढाउँदै थिए ।

केही वर्ष पहिला एउटा हिन्दी चलचित्र आएको थियो, ‘मुन्नाभाइ एमबीबीएस’ । त्यसको एउटा संवाद युवा पुस्तामाझ असाध्यै लोकप्रिय भएको थियो, ‘बापु ने पहले गाल पर थप्पड परने पर दुसरा गाल बढाने की नसिहत दी, लेकिन दुसरे गाल पर थप्पड परने पर क्या करें ये नहीं बताया ।’ चलचित्रमा फेरि मुन्नाभाइ पात्रको असली चरित्र मुखरित हुन्छ र उसले आफ्नो विरोधीलाई चुट्छ । यस्ता मुन्नाभाइ तपाई, हाम्रामाझ पनि मौजुद छन्, जसले गान्धीको आदर्शलाई अधुरो बुझेका छन् र गान्धीवादी हुने दम्भमात्र राख्छन् । गान्धीको सहिष्णुताबारे वर्तमान पिढीलाई बताउनुपर्छ । आफ्नो समाज र देशलाई बदल्नुछ भने अहिंसक प्रतिरोधको ताकत हासिल गर्नुपर्छ । गान्धीले भनेका थिए, ‘यदि तपाईं कसैलाई सुधार्न चाहनुहुन्छ भने वा आफ्नै आत्मालाई बलियो बनाउन चाहनुहुन्छ भने क्षमा गर्न सिक्नुस् ।’ क्षमा गर्ने प्रवृत्ति नै सहिष्णु बन्नुको प्रारम्भिक आधार हो । गान्धी कहिल्यै पनि हिंसाको जवाफ हिंसाले दिने पक्षमा थिएनन् । उनले व्यक्तिगत हमलाको जवाफ संयमसाथ दिए । गान्धीको सहिष्णुता मजबुरी होइन । मजबुरीको नाम महात्मा गान्धी होइन । आफ्नो सहिष्णुताको बलबाट मजबुरीलाई मजबुतीमा बदलिदिने व्यक्तिको नाम हो– गान्धी । त्यसैले गान्धीको सत्ता अहिंसक साहसीहरूको सत्ता हो । भयमुक्त योद्धाहरूको सत्ता हो ।

सङ्घर्षका क्रममा गान्धी धेरैपटक जेल परे । जेलमा पनि उनी शौचालय सफाइ, पढाइ, लेखाइ, प्रवचन, चर्खा काट्ने र छालाको जुत्ता–चप्पल बनाउने काम गर्थे । उनलाई दक्षिण अफ्रिका छँदा जेल पठाउने अधिकारी जनरल स्मट्स थिए । सन् १९१३ मा गान्धीले यी अधिकारीलाई जेलबाटै चिठी लेखेर आफूले १५ वटा चप्पल बनाइसकेको बताएका थिए । यदि ती अधिकारीले आफ्नो खुट्टाको नापो दिए भने तिनका लागि पनि चप्पल बनाइदिने बताएका थिए । सन् १९१४ मा जब उनी जेलबाट रिहा भए र दक्षिण अफ्रिका सधैंका लागि छाड्ने सोच बनाए, त्यतिखेर गान्धीले ती अधिकारीलाई आफूले बनाएको चप्पल दिए । पछि भारत आएर गान्धी यहाँका अग्ला नेता भए । उनको राजनीतिक र सामाजिक सक्रियता बढ्दै गयो । तर पनि उनले उद्यम छाडेनन् । चप्पल बनाउनुका साथै मरेका जनावरहरूको छाला निकाल्ने काम पनि सिके ।

एक पटक जवाहरलाल नेहरू र सरदार बल्लवभाइ पटेलका साथ भारतीय कांग्रेसका केही ठूला नेताहरू महाराष्ट्रस्थित सेवाग्राम आश्रम पुगे । उनीहरूले निकै बेर गान्धीलाई कुर्नुपर्‍यो । गान्धीसँग भेट्दा सिकायत पनि गरे । गान्धीले त्यतिखेर आफू आश्रमबासीलाई छालाको चप्पल बनाउन सिकाइरहेको बताउँदै उनीहरूलाई पनि चप्पल बनाउन सुझाए । गान्धी आफ्नो काम आफैंले गर्नुपर्ने सोचका पक्षपाती थिए । उनका विरोधी द. अफ्रिकाका स्मट्सले सन् १९३९ मा लेखे, ‘मैले यो चप्पललाई कैयौंपटक लगाएँ, मलाई लाग्छ, यस्तो महान व्यक्तिको हातले बनाएको चप्पल खुट्टामा लगाउनका लागि म अयोग्य छु ।’ अहिले त्यो चप्पलको जोडी एउटा संग्रहालयमा राखिएको छ । यसरी गान्धी आफ्नो संयम र सिर्जनाले आफूभन्दा फरक विचार राख्नेको पनि मन जित्थे । तमाम असहमतिका बावजुद पनि कसैसँगको निजी सम्बन्धलाई आत्मीय कायम राख्न उनी तत्पर रहन्थे । कसैले व्यक्तिगत मानहानि गर्दा पनि त्यसलाई सहन्थे, जसरी दक्षिण अफ्रिकामा ट्रेनबाट धक्का दिएर खसाल्दा त्यसको तत्काल प्रतिरोध गर्नुभन्दा पनि मन्थन गरेर त्यो प्रवृत्ति विरुद्ध नै लड्ने काम गरे । दक्षिण अफ्रिकाको धर्तीमा भएको अपमानदेखि आफ्नै मुलुक भारतमा भएको हिंसाको प्रचण्ड रापतापमाझ पनि देखिन्छ, एउटा सहिष्णु गान्धी जो आफ्नो प्रतिज्ञाप्रति प्रतिबद्ध छ र त्यसका लागि आहुति पनि दिन्छ ।

स्वयं उनकै भारतभित्रबाट ‘वाट्सप विश्वविद्यालय’द्वारा फैलाइएको गान्धी विरोधी कुतर्क, भ्रामक तथ्य र त्यससँग जोडिएको पक्षधरताका बावजुद पनि गान्धी झन्–झन् विकल्पका रूपमा देखिन थालेका छन् । २००७ जून १५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले घोषणा गर्‍यो— गान्धीको जन्मदिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसको रूपमा मनाइने । यो प्रस्ताव सबैभन्दा पहिला नोबल पुरस्कार विजेता इरानका शिरिन इबाडीले २००४ मा राखेका थिए । अहिले गान्धीको १५० औं जयन्ती मनाइराख्दा हामीले पनि त्यसमा साझेदारी गर्दै पर्यावरणमैत्री नेपालको सङ्कल्प राख्न सक्यौं भने त्यो गान्धी स्मृति मनाएको सार्थक हुनेछ । विकासको बाटोलाई विनाशको पर्यायवाची नबनाउन गान्धीको संकल्पलाई अवसरमा अनुवाद गर्न सक्छ । हामीले देखिराखेका छौं, विनाशमुखी विकासको परिणामले कत्रो मूल्य चुकाउनु परिरहेको छ ।

बदलावका लागि अहिंसक माध्यमको प्रयोग अर्को संकल्प हो । हिंसा एउटा मनोवैज्ञानिक अवस्था हो । यसले अर्को पक्षप्रति निषेध, घृणा र संवादहीनताका लागि उक्साउँछ । बदलावका लागि बन्दुक बोकेको बताउनेहरू पनि हिजोआज यसले जन्माएका विकृतिबाट दिक्दार छन् । आखिर यसको भुक्तभोगी बन्दुक उठाउने समाज नै हुन्छ । चे ग्वेरा वा फिडेल कास्त्रोले क्रान्तिका लागि आफ्नो आधार क्षेत्रका जनतालाई बन्दुक समाउन लगाए, तर जब सत्तामा पुगे ती बन्दुकहरू कसरी फिर्ता ल्याउने चिन्ता छायो । भनिन्छ– समाज, बन्दुक र राज्य एकसाथ चल्न सक्दैन । अन्ततोगत्वा कास्त्रोले जनताबाट बन्दुक फिर्ता लिए । बन्दुकको बलमा राज्यलाई आफ्नो कुरा सुनवाइ गराउने चाहनालाई कदापि स्वीकार गर्न सकिंदैन । ठीक त्यसैगरी बन्दुकको बलमा सरकारले जनविरोधी नीति वा काम थोपर्न खोज्छ भने त्यो पनि अस्वीकार गरिन्छ । शान्तिपूर्ण सङ्घर्षलाई सरकारले संवादमार्फत वैधता दिनुपर्छ । आज नेपालमा यस्तो नागरिक समझदारीको आवश्यकता छ, जहाँ सत्याग्रह र अहिंसाबाट नै जनआकांक्षालाई राज्यले सुन्छ । यसले नै प्रत्येक नेपालीको मनमा गान्धीको सत्तालाई स्थापित गर्न सक्छ ।
datelinetemrai@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७६ ०९:२२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गलत राजनीतिको परिणाम

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

संविधान दिवसको अवसरमा जनकपुरमा आयोजित एक कार्यक्रममा राष्ट्रिय जनता पार्टीका संयोजक महन्थ ठाकुर भन्दै थिए, ‘यो संविधान पथप्रदर्शक हुनुको साटो समाजलाई बाँड्ने काम गरिरहेको छ  । ’ उनी जस्तै अन्य केही समूह पनि यो संविधानले विभेद समाप्त गर्न नसकेको अभिमत राख्छन्  ।

उनीहरूको बुझाइमा ‘राष्ट्रियता’लाई पुनर्भाषित गर्नुपर्ने काम अझै पूरा हुनसकेको छैन । संविधान निर्माणदेखि कार्यान्वयनको तहसम्म आइपुग्दा तीन कुरामा ध्यान दिनुपर्ने हो । पहिलो, परिस्थिति । दोस्रो, प्रक्रिया । तेस्रो, परिणाम । यी तीनवटै ‘प’को खुड्किलो चढ्ने कुरा नबुझी अहिलेको राजनीतिक अन्तरविरोधलाई बुझ्न सकिँंदैन । संविधान निर्माणताकाको परिस्थिति, प्रक्रिया र परिणामप्रति असन्तुष्टि राख्नेहरू अहिले शान्तिपूर्ण चिच्याहटमा छन् । सत्तापक्ष यस्तो चिच्याहटप्रति या त कुटिल कटाक्ष गरिराखेको छ या यो कमजोरहरूको काम हो भनेर उपहास गर्दैछ । धरातलमा अहिले मधेस आन्दोलन जो थाकेको देखिन्छ ।

यतिखेर संविधानबारे ३ प्रवृत्ति देखिएका छन् । एउटा असन्तुष्ट पक्ष जो आन्दोलन बिसाएर निर्वाचनमा भाग लिई सत्तामा प्रतिनिधित्व गर्दैछन् । तर पनि आफ्नो साविकको अडान अर्थात् संविधान संशोधनलाई बिर्सेका छैनन् । दोस्रो, अस्पष्ट पक्ष छन्, जो संविधानलाई उत्सवका रूपमा लिएका छन् । तर कार्यान्वयनका सवालमा यसलाई कसरी अवतरण गराउने त्यसमा आफैं अलमलमा छन् । सङ्घीयताको मतलव सम्प्रभुताको समानान्तर अभ्यास हो भन्ने बुझ्दा–बुझ्दै यही संविधानभित्रबाट केन्द्रीय वर्चस्वको अभ्यास गरिराखेका छन् । यसो गरिराख्दा उनीहरूमा अहंकार पनि देखिन्छ । तेस्रो, असहमत पक्ष जो संवैधानिक प्रक्रियाबाटै बाहिर छ । यो तीनवटै पक्षबीच सम्वाद गराउने जिम्मेवारी सत्तापक्षको हो । तर ऊ उत्सवको रमझममा हराए जस्तो छ । सम्वाद शून्यताको संकट छ ।

अहिले लोकतान्त्रिक वातावरण छ । असन्तुष्टि पनि छ । लोकतन्त्र छ र नै असन्तुष्टि जाहेर गर्ने वातारण छ, नागरिकमा त्यो हिम्मत हराएको छैन । पछिल्ला केही दशक मुलुकमा निकै ठूलठूला उथल–पुथल भएका छन् । यहाँ हिंसा वा काटमारबाट सत्ता कब्जाको कुरा गरिएको होइन, त्यो पनि भएकै हो । तर कुरा छ, यहाँका बासिन्दाको मनमस्तिष्कमा उत्पन्न उथल–पुथलको । समाजले सोच्न थालेको छ । प्रत्येक नागरिक आफू सार्वभौम भएको महसुस गर्न छट्पटिएका छन् । यहींनिर भुइँसतहमा उकुस–मुकुस र वेचैनी देखिन्छ त्यसलाई सत्ताले सम्वेदनशील भएर हेर्नुपर्ने हो । तर संस्थापन पक्ष भने अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ. केनेडीको भनाइलाई नेपालीकरण गरी भन्दैछ, ‘यो नसोध कि संविधानले तिमीलाई के दियो, बरु यो सोध तिमीले यो संविधानका लागि के गर्‍यौ ?’ संविधान निर्माणको क्रममा जुन प्रकारको ‘राष्ट्रवाद’को संकथन खडा गरियो, त्यसले व्यक्तिको गरिमालाई आहत, उसको स्वाधीनतालाई अपहरण र उसको समग्र चिन्तनमा बाधा दियो । यसैकारण वञ्चितिमा परेकाहरूको आर्तनादलाई बेमौसमको कोलाहल मानी बेवास्ता गरियो । त्यसैले संविधान कार्यान्वयनकाल आफैंमा संक्रमणकाल बनेर देखापरेको छ ।

यो राष्ट्रवादको अर्को पक्ष पनि छ । राष्ट्र मूलतः एउटा राजनीतिक प्रत्यय हो, जो लगातार स्वयंलाई देशको विकल्पको रूपमा स्थापित गर्न चाहन्छ । देश हाम्रो स्मृतिहरूले, हाम्रा स्वप्नहरूले बन्छ । हामी आफ्नो देशलाई छनोट गर्न सक्दैनौं, तर हामी आफ्नो राष्ट्र छनोट गर्ने विकल्प राख्छौं । नेपालबाट अर्को मुलुकमा गएर त्यहाँका नागरिक बन्न पुगेकाहरू कानुनी रूपमा त्यहींका नागरिक हुन्, तर पनि नेपाल उनीहरूको देश भइनै रहन्छ । देश एउटा लामो सान्निध्यताबाट प्रकट हुन्छ । यसका पछाडि निरन्तरको लगाव हुन्छ । राष्ट्र एक व्यवस्थाको नतिजा हो । हामी प्रायः राष्ट्र र देशलाई मिसमास पारिदिन्छौं । देश र राष्ट्र बीचको यस द्वन्द्वलाई बुझ्ने यत्न गरियो भने हामी पाउँछौं, देशभित्र पनि कैयौं देश हुन्छ । कहिलेकाहीं उनीहरूभित्रै पनि साम्राज्य र उपनिवेश बनेको हुन्छ । एउटा छोटा नेपालले ठूलो नेपाललाई आफ्नो उपनिवेश बनाएर राखिदिएको छ । यी सवाल भुइँसतहबाट उठ्दैछन् । यिनै सवालको व्यवस्थापनमा संविधानको स्वीकार्यता र उसको दीर्घायुको रहस्य लुकेको छ । नत्र भने वर्चस्व राख्ने समूहले उत्सव मनाइराख्दा अर्को पक्षले उत्सर्ग दिवसको आयोजना गरिरहेको हुन्छ ।

संविधान घोषणा गर्ने बेला दक्षिणी भूगोलमा थारु र मधेसीहरूको असन्तुष्टि सडकमा थियो । सडक सङ्घर्ष उत्कर्षमा थियो । नेताहरू उत्तेजक अभिव्यक्ति दिँंदै थिए । मधेसमा राजनीति गर्नेहरूको पहाड र हिमाली क्षेत्रबारे कमै बुझाइ भएजस्तै पहाड र हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्नेहरूको पनि मधेस बारेको बुझाइ एकांकी छ । हिमाल, पहाड र मधेस सबैतिर आफ्नै देश बारेको वस्तुपरक जानकारी थोरै छ । थोरै सूचनाका आधारमा अर्को पक्षबारे एउटा संकथन खडा गरिन्छ र त्यसैको आधारमा आफ्नो राजनीतिक डुंगा खियाउनाले संकट आएको हो ।

‘लिसनिङ फर वेल विइङ×’ का लेखक अरुण मायराले लेखेका छन्, ‘हामी जसलार्ई मन पराउँदैनौं, तिनलाई वास्तविक दुनियाँमा शारीरिक हिंसा र सोसल मिडियामा शाब्दिक हिंसा गर्न तम्सिन्छौं । यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै गएको कारण लोकतन्त्रको मूल भावना नै संकटमा परेको छ ।’ उनका अनुसार हामीले तिनका कुरालाई बडो रुचिपूर्वक सुन्नुपर्छ, जो हामीजस्ता छैनन् । हो पनि एकअर्काको कुरा सुन्नुपर्छ । एकअर्काका बारेमा सत्य–तथ्य जान्ने कोसिस गर्नुपर्छ, अनिमात्र हाम्रा बहस समावेशी र सन्तुलित हुनसक्छ । लोकतान्त्रिक सम्वादको संस्कृति भुइँसतहसम्म पुग्न सक्छ । अर्को पक्षलाई अपमान गर्ने, तिनका बारे अनेकौं आशंका र अनुमानको खेती गर्ने राजनीतिकर्मीहरूकै बानी–बेहोराले भुइँमान्छेहरू कित्ताकाट हुने अवस्था हुन्छ । समाजमा मौजुद सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक र आर्थिक सत्तामा वर्चस्वधारीहरू अरुप्रति पूर्वाग्रह राख्छन् र आफ्नो बुझाइप्रति सन्तुष्ट हुन्छन् । अरुका बारेमा जान्न चाहँदैनन् ।


अहिले संविधानलाई लिएर हेरौं । असन्तुष्ट र असहमत पक्ष आफ्नै खाले गन्थन गर्दैछन् । संस्थापन पक्ष आफ्नै तरिकाले संकथनहरू निर्माण गर्दैछ । अब भुइँमान्छेले कसरी मेसो पाउने ? असन्तुष्ट र असहमतको कुरा संस्थापनले सुन्न सक्नुपर्‍यो, सार्थक सम्वादका लागि सौहार्दपूर्ण पृष्ठभूमि तयार गर्नुपर्‍यो । सत्तापक्षका पनि केही असल काम छन् भने तिनलाई अर्को पक्षले सराहना गरिदिनुपर्‍यो । संस्थापनले आफूलाई सच्याएन, सम्वादमुखी प्रवृत्ति बनाएन, आर्थिक एवं सामाजिक अधिरचनामा जीवनमुखी परिवर्तन भएन भने अनेकौं संकट पैदा हुन्छ ।

एकअर्काप्रति घृणा फैलाएर, समूहलाई विझाउने कुरा गरेर, अरुप्रति निषेधको भाव राखेर उक्साउने राजनीतिले संविधानको स्वीकार्यतालाई फैलाउँदैन । संविधान निर्माणताकाको परिस्थितिलाई दुःस्वप्न सम्झेर पाठ सिक्नु आवश्यक छ । यस दुःखद दिनलाई सधैंभरि याद गर्ने र यसबाट सिक्ने दिनको रूपमा स्मरण गरिरहनुपर्छ । संविधान दिवसलाई कसैको जय वा कसैको पराजयको रूपमा नहेरी यसलाई राष्ट्रिय संवाद दिवसको रूपमा लिनुपर्छ । निश्चय नै उपदेश दिन सकिन्छ, तर कार्यान्वयन गर्न गाह्रो । संस्थापनका झुठहरूको बोझले वर्तमान मक्किइसकेको छ । अहिलेकै यथास्थितिमा संस्थापनसँग देशको नियति, प्रतिभा एवं शक्तिलाई बुझ्ने र त्यसै अनुरुप आफूलाई बदल्ने चालढाल देखिँदैन । हाम्रै समाजमा सुन्ने संस्कृतिबारे पुरानो संकथन छ, ‘सुन्नेलाई सुनको माला ।’ सङ्घीय सरकारले सम्वादमार्फत सुधार गर्ने कोसिस गर्‍यो भने धेरै कुरा व्यवस्थापन हुनसक्छ । भुइँसतहमा उठ्दै गरेका द्वन्द्वलाई छिचोल्न सकिन्छ, नत्र भने गलत सूचनाका कारण समाजमा स्थायी विध्वंसक वर्ग तयार नहोला भन्न सकिँदैन । त्यसलाई भिडमा अनुवाद गरेर जोसुकैले जता पनि प्रयोग गर्न सक्छ ।

के सत्ताले मात्र सम्वादलाई सार्थक बनाउन सक्छ ? सत्ता एउटा प्रमुख पक्ष हो । बिर्सन नहुने कुरा के हो भने नेपाल पहाड, मधेस र हिमाल मिलेर बनेको छ । हामीबीच सामाजिक, आर्थिक र पर्यावरणीय अन्तरनिर्भरता छ । यसैबाट हाम्रो राष्ट्रियताको धमनी जीवित छ । जसले नागरिकमा हामी सम्पन्न छौं भनेर आशा जगाउन सक्छ । यो यथार्थ बुझ्न सक्ने नेतृत्वले मात्र सम्वादमार्फत लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्न सक्छ । नेपाली समाजलाई लोकतन्त्रीकरण गर्न सक्छ ।
datelineterai@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७६ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT