गुणस्तरीय शिक्षाको मापदण्ड

मधु राई

भदौ ७–९गतेसम्म रातो बङ्गला फाउन्डेसन र शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको संयुक्त आयोजनामा ललितपुरस्थित रातो बङ्गला स्कुलमा ३ दिने गुणस्तरीय शिक्षाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न भयो । सम्मेलनमा ५५ जिल्लाका ३ सयभन्दा बढी शिक्षक र सरोकारवालहरूको सहभागिता थियो भने अमेरिका, सिंगापुर, भारत, बङ्गलादेश लगायतबाट आएका सहजकर्ताले सहजीकरण गरेका थिए ।

निजी विद्यालयका शिक्षक र गैरसरकारी संस्थाले जनही १० हजार रुपैयाँ शुल्क तिरेर सम्मेलनमा सहभागिता जनाएका थिए ।
दैनिक तीनवटा प्रस्तुति र कार्यशालामा सहभागीहरूले रुचि अनुसारको विषयमा सहभागिता जनाउने अवसर पाए । सैद्धान्तिक शिक्षालाई कसरी व्यावहारिक बनाउने भन्ने विषयमा स्वदेशी तथा विदेशी सहजकर्ताहरूले आआफ्ना धारणा राखे । विदेशी सहजकर्ताहरूले विकसित मुलुकले शिक्षालाई उत्पादनसँग जोड्न के कस्ता उपाय र प्रविधि अपनाइरहेका छन् भन्नेबारे दिएको प्रस्तुति फलदायी थियो । यसैक्रममा कृषिविज्ञ मदन राईले शिक्षालाई उत्पादनसँग जोड्न आफूले खोटाङमा स्थापना गरेको जनजागृति आधारभूत आवासीय विद्यालयको वृत्तचित्र देखाए, जसमा स्कुले शिक्षा हासिल गर्दासम्म विद्यार्थीले सयवटा भन्दा बढी जीवनोपयोगी सीप सिक्ने कुरा बताए ।

सम्मेलनमा आयोजकहरूले गुणस्तरीय शिक्षाको कुरा जोडतोडले उठाए पनि वर्तमान शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउन शिक्षक लगायत सरोकारवालहरूले अब के कस्ता मापदण्ड कसरी बनाउने भन्ने अन्योलबीच नै ३ दिने सम्मेलन सकियो ।

शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउन प्रथमत: सैद्धान्तिक शिक्षासँगै व्यावहारिक शिक्षालाई बढाउनुपर्छ भन्ने सरोकारवालाहरूले भनिरहँदा सरकारले बनाएको पाठ्य–सामग्री कस्ता छन् भन्नेबारे चिन्तन–मनन गर्न जरुरी छ । कृषिविज्ञ मदन राईले आफ्नो प्रस्तुतिमा अमिल्दो पाठ्य–सामग्री लगायत सिलसिलेबार नभएको कारण शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउन असम्भव रहेको बताए । उदाहरणका लागि निजी विद्यालयमा पढाइने पूर्व प्रावि तहका कतिपय पुस्तक प्रकाशनगृहले विज्ञान, सामाजिक र अंग्रेजी विषयमा अमिल्दो र सिलसिलेवार नभएका पाठ्य–सामग्री समावेश गरेका छन् ।

विडम्बना भन्नुपर्छ, औपचारिक शिक्षाको बीउ राखिने बालमस्तिष्कमा ‘पहिलो गाँसमै ढुङ्गा’ भनेझैं अन्योल सिर्जना गर्न सघाउ पुग्ने यस्ता पाठ्य–सामग्रीबारे सरोकारवालहरू मौन छन् । पछिल्लो समय माध्यम अंग्रेजी भएपछि शिक्षाको गुणस्तर सुध्रन्छ भन्ने अभियान चलेको छ, सामुदायिक विद्यालयहरूमा । माध्यम अंग्रेजी हुँदैमा शिक्षाको गुणस्तर सुध्रन्छ भन्ने हो भने २०२८ सालदेखि स्थापित निजी विद्यालयले दिँदै आएको शिक्षा उहिले नै गुणस्तरीय भइसक्थ्यो ।

वास्तवमा सरकारले गुणस्तरीय शिक्षाको मापदण्ड तयार नगर्दाको परिणाम शिक्षा क्षेत्रले भोग्दै आएको छ । सरोकारवालाहरूबीच गुणस्तरीय शिक्षाको बुझाइमा अन्योल बढ्दै गएको छ । निजी विद्यालयको १३ वर्षे सैद्धान्तिक शिक्षाले पलायनवादी शिक्षाको खेती गर्दैछ भन्नेमा दुईमत छैन । पछिल्लो समय सामुदायिक विद्यालयहरूमा शिक्षाको माध्यम अंग्रेजी बनाएर गुणस्तरीय बनाउन सकिन्छ भनी स्थानीय सरकारसमेत लागिपरेको छ । यसरी तयारीबिना माध्यममात्र अंग्रेजी बनाउन लागिपरेका कतिपय सामुदायिक विद्यालयका लागि अंग्रेजी माध्यम निल्नु नओकल्नु भएको कुरा शिक्षक मासिकले निरन्तर अनुगमन सामग्रीहरूमा उल्लेख गर्दै आएको छ ।

यस्तै हिजोका दिनमा लब्धाङ्कपत्रमा जति धेरै प्रतिशत ल्याउन सफल भयो, त्यति नै उत्कृष्ट भन्ने शिक्षाको मापदण्डलाई आज एसईईको ग्रेडिङ प्रणालीले विस्थापित गर्दासमेत गुणस्तरीय शिक्षाको सही मापदण्ड के हो भन्ने विषय राष्ट्रिय बहसको मुद्दा बन्नसकेको छैन । शिक्षाको माध्यम अंग्रेजी हुँदैमा गुणस्तरीय हुँदैन भन्ने विकसित मुलुकको अभ्यासले देखाएको छ । यस्ता मुलुकहरूमध्ये जापान, चीन, फिनल्यान्ड, स्पेन र स्वीडेन अग्रपंक्तिमा पर्छन्, जसले शिक्षाको माध्यम आफ्नै राष्ट्रिय भाषालाई बनाएर आफ्नो मातृभूमिलाई विकास र समृद्धिको शिखरमा पुर्‍याए । यस्ता विषयमा सरोकारवाला पक्षले मौनता साँध्नु हुँदैन ।

गुणस्तरीय शिक्षा कसरी हासिल गर्ने भन्नेबारे विकसित मुलुकहरू अनुकरणीय बन्न सक्छन् । यसमा छलफल गर्नुको साटो सरकारले विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (२०७३/७४—२०७९/८०) अन्तर्गत एक हजार सामुदायिक विद्यालयलाई ‘नमुना विद्यालय’ बनाउने कार्यक्रम सुरु गरेको छ ।

विडम्बना भन्नुपर्छ, ७० वर्षको इतिहास बोकेको नेपाली शिक्षामा के कस्ता सामग्री समावेश गर्दा र कस्तो शिक्षणविधि अपनाउँदा यसलाई गुणस्तरीय बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा सरोकारवालाहरूबीच राष्ट्रिय बहसलाई ओझेलमा पार्दै हरेक वर्ष शिक्षा मन्त्रालयले राष्ट्रिय शिक्षा दिवस मनाउने गरेको छ । यस वर्ष पनि ४० औं राष्ट्रिय शिक्षा दिवसको अवसरमा देशभरका उत्कृष्ट सामुदायिक तथा निजी विद्यालय लगायत क्याम्पसहरूलाई पुरस्कृत गरिएको समाचार जनसमक्ष आएको छ । विद्यालय र क्याम्पसलाई मात्र होइन, उत्कृष्ट शिक्षकलाई पनि मन्त्रालयले पुरस्कृत गर्ने गरेको छ ।

शिक्षा मन्त्रालयको मापदण्ड पछ्याउँदै पुरस्कृत हुने विद्यालय र क्याम्पसहरूले समय–सापेक्ष र उत्पादनसँग जोडिने शिक्षामा विशेष जोड दिनुपर्ने हुन्छ । किनभने शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउन सर्वप्रथम विद्यालय तथा क्याम्पसहरूले देश र समाजलाई के कस्तो जनशक्ति चाहिन्छ भन्ने कुरालाई केन्द्रविन्दुमा राखेर शिक्षा प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि सोही अनुरुपको सिलसिलेवार मिलेको देश सुहाउँदो पाठ्य–सामग्री अपरिहार्य छ ।

विद्यार्थीलाई स्कुले शिक्षासँगै व्यावसायिक र जीवनोपयोगी सीप सिकाउन जरुरी छ । किनभने स्कुले जीवनमा व्यावसायिक सीप सिकेका विद्यार्थीहरू जागिरे होइन, स्वरोजगार बन्न चाहन्छन् । स्वरोजगार बनेका विद्यार्थीले आफूसँगै अरुलाई पनि स्वरोजगार बन्न प्रेरित गर्छन् । देश र समाजलाई जागिरे मात्र होइन, सफल उद्यमीहरू चाहिन्छ भन्ने सरोकारवालाहरूले बुझ्न जरुरी छ । विशेषगरी नमुना विद्यालयहरूले यस्ता कुरालाई आत्मसात गरी सोही अनुरुप रणनीतिक योजना बनाई देशलाई आवश्यक जनशक्ति उत्पादन गर्नसके ढिलो–चाँडो गुणस्तरीय शिक्षाका लागि चाहिने पूर्वाधार तयार हुँदै जान्छ । गुणस्तरीय शिक्षाका लागि तयार गरिने यस्ता पूर्वाधार र सोचले देशलाई विकास र समृद्धिमा पुर्‍याउँछ ।

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७६ ०९:१३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बालगीतले गर्छन् ठूलो काम

मधु राई

पानीमा बस्छन् माछाहरूमाछाहरू बोतलमा पनि बस्छन्बाहिर निस्क्यो भने छटपटिन्छन्छटपटिन्छन्, एक छिनपछि मर्छन् ।

बालविकास कक्षादेखि युकेजीसम्मका विद्यार्थीहरूलाई मन पर्नेमध्ये पर्छ, उपर्युक्त बालगीत । मेरा विद्यार्थीहरूले निकै वर्षयता विद्यालयमा हरेक बिहान प्रार्थना सकेपछि त्योसहित रामेशको ‘कखगघ एबीसीडी भन्ने बानी राम्रो’ बोलको गीत गाउन मन पराउँछन् । उनीहरू नेपालीसँगै अंग्रेजी बालगीत पनि गाउँछन् । मैले उनीहरूलाई साताको एक दिन श्रव्यदृश्य सामग्री पनि देखाउने गरेकी छु । कक्षाकोठामा पसेपछि चाहिँ उनीहरू पाठ र विषयवस्तुसम्बद्ध नेपाली–अंग्रेजी बालगीत गाउँछन्, केही बेर ।

ससाना, विशेष गरी पूर्वप्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई जुनसुकै विषयको कक्षा लिनुअघि विषयवस्तुसम्बद्ध बालगीत गाउन लगाउने गरे उनीहरूमा सिक्ने र जान्ने उत्सुकता बढ्ने विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । तर हाम्रा अधिकांश निजी विद्यालयमा अंग्रेजी बालगीतलाई बढी महत्त्व दिइएको पाइन्छ र ती गीत सम्बन्धित शिक्षक–शिक्षिकाले लेखेका पनि हुँदैनन् । यस्ता पुराना आयातित अंग्रेजी बालगीतले दिन खोजेको सन्देश हामी कतिपय शिक्षक–शिक्षिकाले नै बुझ्दैनौं भने विद्यार्थीको के कुरा ! त्यसैले बालगीत गाउँदा र सुन्दा हुने चौतर्फी फाइदाबाट शिक्षक–विद्यार्थी सबै वञ्चित हुन पुग्छन् ।

यस्तै, बहुसंख्यक निजी विद्यालयमा पूर्वप्राथमिक तहदेखि नै नेपालीभन्दा अंग्रेजी भाषालाई बढी महत्त्व दिने गरिएकाले विद्यार्थीहरूलाई अंग्रेजी बालगीत नै गाउन प्रेरित गरिन्छ । त्यस्ता गीतबाट केही सिक्नभन्दा पनि सुन्नकै लागि सुनाइ त्यही तालमा उफ्रन सिकाउँछन्, शिक्षक–शिक्षिकाले । पछिल्लो समय निजी विद्यालयका अधिकांश अभिभावक मोबाइलबाटै भए पनि आफ्ना दूधेबच्चालाई अंग्रेजीकै बालगीत सुनाउँछन् । कतिपय अभिभावक ‘म्याम, मेरो छोराले तइङ्लिस राइम मात्रै सुन्छ’ भनेर दङ्गदास पर्छन् । हुन त अंग्रेजीका तुलनामा नेपाली बालगीतको अनुपलब्धताले गर्दा पनि अभिभावक र शिक्षक–शिक्षिका छनोटबाट वञ्चित हुने गरेका छन्, तर यसो भन्दैमा नेपाली गीतको खोजी नै नगर्नु चाहिँ हुँदैन ।

बालबालिकाले उमेर अनुसारका नेपाली बालगीत सुन्न नपाउनुको प्रमुख कारण विद्यालयको अंग्रेजी वातावरण पनि एक हो । किनभने नेपालीमा दोहोरो कुरा गर्न नसक्ने बालबालिकालाई जबर्जस्ती अंग्रेजी बोल्न सिकाउने र नियमितजसो अंग्रेजी बालगीत सुनाउने विद्यालय व्यवस्थापन र शिक्षकका कारण पनि तिनले आफूले बुझ्ने नेपाली बालगीत सुन्न पाएका छैनन् । यसो गर्नु भनेको तिनलाई नेपाली बालगीत सुन्दा हुने प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष फाइदाबाट पनि वञ्चित गराउनु हो ।

विशेष गरी नेपाली र अन्य विषयका शिक्षकले विषयवस्तु अनुसारका बालगीत तयार गरे उनीहरूको सिर्जनशीलता मात्रै बढ्दैन, व्यक्तित्व विकासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । नेपाली विषयका शिक्षकहरूले बालगीत आफै तयार गर्दा शब्द भण्डार बढाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि अतिरिक्त पुस्तक र पत्रपत्रिका पढ्नुपर्ने हुन्छ । एवंरीतले शब्द भण्डार बढ्दै जाँदा शिक्षक–शिक्षिकामा तिनै शब्दलाई प्रयोग गर्ने सीपको विकास हुन्छ । यस्तै, आफूले पढाउने विषयवस्तु रोचक बनाउन सबैभन्दा पहिले विद्यार्थीको ध्यानाकर्षण गर्नुपर्ने हुन्छ । बालगीत सुन्दा र गाउँदा विद्यार्थीमा एकाग्रता मात्र बढ्दैन, तिनले त्यसमा प्रयुक्त शब्दको सही उच्चारण गर्न पनि सिक्छन् ।

अर्को कुरा, उमेर अनुसारको गीत सुन्ने अवसर पाएका बालबालिका आफै पनि गाउने प्रयास गर्छन् । सानै उमेरदेखि गीतसंगीतमा रमाउने बालबालिका सबै भविष्यमा गायक/संगीतकार नभए पनि संगीतप्रेमी त अवश्य हुन्छन् । बालबालिकालाई संगीतप्रेमी मात्र बनाउन सकियो भने पनि उनीहरू दुर्व्यसनमा फस्दैनन् र पछि जिम्मेवार नागरिक बन्ने प्रयास गर्छन् । प्राय: संगीतप्रेमी व्यक्ति समाजप्रति सकारात्मक हुने र विकासको संवाहक बन्न चाहने देखाएका छन् अनेक अध्ययन–अनुसन्धानले ।

हामीकहाँ गीत–संगीतप्रतिको दृष्टिकोण परम्परागत छ । शिक्षक–शिक्षिका मात्रै हैन, अभिभावकहरूको पृष्ठभूमि हेर्ने हो भने विरलै मात्र संगीतप्रेमी हुन्छन् । शिक्षक–शिक्षिका र अभिभावकको गीत–संगीतप्रतिको पुरातन दृष्टिकोणका कारण हाम्रा बालबालिकाले हाल उपलब्ध नेपाली बालगीत पनि सुन्न पाएका छैनन् । कतिसम्म भने, विद्यालयहरूले वर्षेनि आयोजना गर्ने सांस्कृतिक कार्यक्रममा ससाना विद्यार्थी मायाप्रीतिका गीतसंगीतमा नाच्न–गाउन बाध्य छन् ।

पछिल्लो समय निजी विद्यालयहरूमा सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने चलन बढ्दै छ । यसको तयारीका लागि भए पनि कतिपय तिनले नृत्य सिकाउन शिक्षक राख्ने गरेका छन् । राजधानीका कतिपय निजी विद्यालयले नृत्यजस्तै गीतसंगीत सिकाउने शिक्षक नियुक्त गर्न थालेको धेरै भयो । यस्ता शिक्षकले बजारमा उपलब्ध नेपाली बालगीत सुन्ने–सुनाउने प्रयास मात्र गर्ने हो भने पनि बालबालिकाको मानसिक विकासमा उल्लेख्य सुधार आउँदै जान्छ । नेपाली बालगीतसुन्दा–सुनाउँदा अंग्रेजी वातावरण बिग्रन्छ भन्ने पूर्वाग्रहबाट शिक्षक–शिक्षिका र विद्यालय व्यवस्थापन मुक्त हुन जरुरी छ ।

प्रकाशित : आश्विन २, २०७६ ०७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT