कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जागिरे सुत्केरीका जोल्टिङ

मञ्जु भट्ट

गर्भ बसेको नौ महिना पुगेपछि डाक्टरले नियमित चेकजाँचका लागि बोलाएकै दिन म र श्रीमान् जागिरबाट छुट्टी लिएर अस्पताल पुग्यौं । डाक्टरले बच्चा जन्मिने भनेको दिन परै थियो । सुरुदेखि नै पेटमा बच्चा उल्टो भएकाले डाक्टरले घर फर्किन दिएनन् । सीधै भने— अर्को दिन अपरेसन गर्नुपर्छ । म सामान्य थिएँ । व्यथा लागेको थिएन ।

अघिल्लो दिनसम्म स्कुल पढाउन गएकी थिएँ । त्यो दिन अतिरिक्त लुगाफाटो नबोकेकाले अर्को दिन आउँछु नि अनुरोध गरेँ । तर कसैले सुनेन । घर गई श्रीमान् चाहिने सामान लिएर फर्किनुभयो । राति नौ बजे थाहा भयो— कुनै पनि लोग्नेमानिसलाई अस्पतालभित्र बिरामीसँग बस्न नदिइने रहेछ । गाउँबाट एक दिनअघि मात्रै बूढी आमा आउनुभएको थियो । श्रीमान् फेरि घर गई आमालाई लिएर आउनुभयो ।


बाह्र घण्टाभन्दा बढी पेट खाली राखेर अर्को दिन अपरेसनका लागि लगियो । आफन्त आउन नमिल्ने कोठामा मलाई एक घण्टाभन्दा बढी स्लाइन चढाएर राखियो । लामो समयसम्म कोही नआउँदा मलाई त्यहाँ सुताएर बिर्से कि भन्ने डरले मुटु नै फुट्ला जस्तो भयो । अपरेसन गर्ने बेला भने डाक्टरले मसँग बोलिरहँदा डर कम भयो ।


बच्चा जन्मेपछि म बेडमा चौबीस घण्टाजति उत्तानो परेर पल्टिरहेंँ । पेट चिरिएकाले ओल्टिनकोल्टिन मिल्दैनथ्यो । दूधको निप्पल सानो रहेको र आफू कोल्टिन नसक्ने भएकाले बच्चाले दूध चुस्न सकेन । डाक्टर र नर्सले पनि कहिलेकाहीं आएर दूध चुसाउन खोज्नुबाहेक केही गरेनन् वा गर्न सकेनन् । देशकै सबैभन्दा ठूलो प्रसूतिगृहमा म सुत्केरी भएकी थिएँ । तैपनि बच्चाले दूध चुस्न नसकी ज्यान जोखिममा परेको देखेर तीन दिन गाडी चढेर सुत्केरी र बच्चा स्याहार्न भन्दै टाढाबाट आएकी आमा भक्कानिनुहुन्थ्यो ।


आफू पीडाले हलचल गर्न नसक्ने, बच्चा दूध चुस्न नसक्ने, आमा रोएर बस्ने ! पाँचौं दिन लडाइँमा घाइते सैनिकजस्तै भारी मनले हामी घर फर्कियौं । बच्चालाई दूध चुसाउन नसक्दा मनमुटु पोल्थ्यो । ओइलाउँदै गएको बच्चाको अनुहार हेरेर दिनमा कतिपल्ट रुन्थें । आमा र छोरी मिलेर पनि बच्चालाई दूध चुसाउन नसकेकामा आफूलाई नै दोषीजस्तै ठान्थें । निप्पल सानो र भित्र पसेकाले यस्तो भएको रहेछ, जुन मैले दोस्रो सन्तानको बेला मात्र थाहा पाएँ । निप्पल धेरै खाले हुँदा रहेछन्— सानो, धेरै ठूलो, बाहिरतिर चुच्चो परेको, भित्र पसेको, थोरै बाङ्गो, घोप्टो परेको । बच्चा गर्भमा हुँदादेखि नै आफ्नै दुइटा औंलाले निप्पलको आकार राम्रो बनाउन सकिने रहेछ । अहिले त निप्पललाई मेसिनले तानेर पनि दूध चुसाउन सजिलो बनाइने रहेछ । धेरैचोटि नियमित जाँच गराएकी भए पनि मलाई कुनै डाक्टरले यस्ता अत्यावश्यक कुरा सिकाएका थिएनन् ।


जन्मेको तेह्र दिनमा बच्चाले बल्ल निप्पल कसेर जोरले दूध चुस्यो । अनि मलाई आमा भएको महसुस भयो । बच्चाले दूध चुसेको खुसियालीमा आमा र म अँगालो हालेर धेरै बेर रोयौं ।


सुत्केरीका लागि सुरुको दुई महिना निकै महत्त्वपूर्ण हुने रहेछ । सामान्य सुत्केरीहरू सन्तुलित भोजनले मोटाएर खाइलाग्दा देखिन्छन् भने, अपरेसन गरिएकाहरूको पहिला लागेको ज्यान पनि घट्ने रहेछ । सामान्य सुत्केरी भएकाहरूले छतमा घाममा बसेर आफू र बच्चालाई तेल मालिस गरेको देख्दा मलाई पनि रहर लाग्थ्यो । आफू भने घाउ दुखेर तलमाथि गर्न सक्दिनथेँ । दुई महिनासम्म बच्चा र आमा कसैले पनि घाम देख्न पाएनौं । सुत्केरी बिदा दुई महिना मात्र थियो । स्कुल जानुभन्दा एक साताअघिदेखि मैले सडक निस्केर थोरै–थोरै हिंँड्ने प्रयास गरेकी थिएँ ।


बिदा सकिएपछि म स्कुल जान थालेँ । बिस्तारै हिँंड्दा पुग्न ढिलो हुने, जोडले हिंँड्दा पेटको घाउ दुख्ने । घरबाट छिट्टै हिँड्दा बच्चाले दिनभरि दूध खान पाउँदैन भनेर मन पोलिरहन्थ्यो । घरमा हुँदा प्रत्येक दुई–दुई घण्टामा दूध चुसाउने बानी भएकाले पहिलो दिनमै कुर्ता भिजेर लाज मर्नुभयो । कक्षामा चालीस विद्यार्थी भएकाले कक्षामा जोडले बोलेर पढाउनुपर्थ्यो, जसका कारण पेटको घाउ भतभती पोल्थ्यो ।


कहिले जाडो त कहिले दसैं बिदाको आशमा जागिर गरेरै मैले दुई बच्चा हुर्काएँ । पिठिउँमा दुई बच्चाको झोला बोक्दै, दुईतिर उनीहरूकै हात समाउँदै स्कुल जाँदा कतिपय मान्छे अचम्मसँग हेर्ने गर्थे । सहयोगको हात बढाउन नसक्ने कतिपय मानिस झोलाझाम्टासहित हिंँडी भनेर हाँस्नेसमेत गर्थे । एक वर्ष बिदा लिएर आफ्नो बच्चासँग घरमै बस्न, ऊसँग खेल्न, उसलाई भरपेट दूध खुवाउन कुनचाहिँ जागिरे सुत्केरी आमालाई रहर हुँदैन होला र ? तर त्यो चाहना मैले भने एक चोटि पनि पूरा गर्न सकिनँ । गरिब नेपालीलाई यस्तो सपना देख्ने अधिकार छैन सायद ! बिहानबेलुका हातमुख जोड्नका लागि हामीले आफ्ना कलिला बालबालिकाको स्वास्थ्यको ख्याल नगरी हिँंड्नुपर्ने बाध्यता छ । यो पीडा भोग्ने स्कुल–कलेज तथा विभिन्न संघसंस्थामा काम गर्ने प्रत्येक सुत्केरी महिलाले भोग्दै आएका छन् ।


कुनै पनि आमालाई जागिरसँगै आफ्ना सन्तान हुर्काउन धेरै सकस हुने गर्छ । नेसनल इन्स्टिच्युट अफ मेन्टल हेल्थ इन्फर्मेसन रिसोर्स सेन्टर (एनआईएमएच) युएसका अनुसार, सुत्केरीपछि महिलामा इस्ट्रोजेन तथा प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको मात्रा छिटै घट्ने भएकाले मस्तिष्कमा रासायनिक परिवर्तन हुन्छ र शरीरलाई चाहिएजति आराम दिन नसक्दा १५ प्रतिशत सुत्केरी महिलाहरू डिप्रेसनमा जान सक्छन् । त्यस कारण सुत्केरीका बेला श्रीमान् लगायत परिवारका सदस्यको माया र साथको एकदमै जरुरत हुन्छ ।


भोलि गएर परिवार, समाज र देशकै लागि योगदान दिनसक्ने एउटा स्वस्थ बच्चा जन्माउन र हुर्काउनका लागि परिवार, कार्यालय, स्कुल–कलेजले कम्तीमा ६ महिनासम्म सुत्केरी आमालाई हरसम्भव सहयोग गर्नुपर्छ । अपवादबाहेक निजी तथा सरकारी कार्यालयहरूमा स्तनपान कक्षको व्यवस्था भएको देखिँदैन, जसका कारण बच्चालाई कार्यालयमा लगेर स्तनपान गराउन सम्भव भएकाहरूलाई पनि अप्ठेरो पर्दै आएको छ । स्वस्थ शिशु नै भोलिको देशको कर्णधार बन्न सक्छ । यसका लागि ‘सुनौला हजार दिन’ नारामै सीमित नराखेर बच्चा गर्भमा आएदेखि एक वर्षसम्मका सुत्केरी महिलाका लागि सधैं लागू गर्न सकियोस् । प्रकाशित : आश्विन ८, २०७६ ०८:०७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बुहारी माने अझै घरधन्दा !

मञ्जु भट्ट

मेरा भतिजाले नेपाली सेनाको सेकेन्ड लेफ्टिनेन्टको सुरुवाती तालिम सक्यो । तालिम सकिएपछि अरू प्रशिक्षार्थीका अभिभावकलाई समेत निम्त्याएर भोजभतेर गर्नुपर्ने सेनाको नियम रहेछ । भोज गर्ने भएपछि अछाम घरबाट सासूससुरा, जेठाजुजेठानी र अरू भतिजाभतिजी, फुपू काठमाडौंमा हामी भए ठाउँ आइपुगे ।

हामी घरका मात्रै पन्ध्र जना भयौं । घरमा अर्को दिन ठूलै भोज भयो । सबै मिली पकाइतुल्याई गरियो । सबले रमाइरमाई मासुभात खाए, नाचगान गरे ।

करिब दस वर्षअगाडिको प्रसंग हो यो । भर्खरै बिहे भएर आएकी मलाई माइतीको न्यास्रोले छोडेको थिएन । अछामको चलनअनुसार जुठा भाँडा घरका छोरीले छुन नहुने रहेछ । बुहारी भए सासूले, देवरानी भए जेठानीले पनि माझ्न नहुने रहेछ । म सानैदेखि मासु खान्नथेँ । म सानै हुँदा भारतका एक जना गुरुको मृत्यु भएको थियो र उनकै सम्मानमा हाम्रो गाउँका कैयौँ शाकाहारी भएका थिए । तिनमा एक जना म पनि थिएँ ।

मैले मासु खान छोडेको बीस वर्षभन्दा बढी भइसकेको थियो । माइतीमा घरभित्र मासु पाक्दैनथ्यो । चुलो बाहिर छुट्टै थियो । मलाई मासुको गन्धै मन पर्दैनथ्यो । त्यसैले मासुको गन्ध सुँघ्नु नपरोस् भनेर मैले त्यस दिन अर्कै कोठामा बसेर भोज खाएकी थिएँ । खानपिन गरेर भान्सामा जाँदा बेसिनभरि मासुभातका जुठा भाँडा देखेर म छक्क परेँ । आफू कान्छी बुहारी भए पनि मलाई अछामको चलन त्यसअघि थाहा थिएन ।

घरका सबैले मेरै जिम्मा लगाइदिए त्यत्रा जुठा भाँडा ! म मासु खाँदिनँ भन्ने सबैलाई थाहा थियो तर मासुकै जुठा भाँडा माझ्न मैलाई लगाए । आँसु चुहाउँदै मैले भाँडा नमाझी धर पाइनँ । माइतीको खुबै याद आयो । आमाका घरमा भएकी भए यस्तो अन्याय हुन्नथ्यो भन्ने सम्झँदा झन्डै भक्कानो छुट्यो ! ती भाँडाकुँडा मासुभातका नभएका भए मलाई दुःखै लाग्दैनथ्यो । त्यतिखेर लाग्यो- छोरीका दुइटा घर हुन्छन् भन्छन् तर ऊ दुइटै घरमा पराई हुने रहिछ । न घरकी न घाटकी !

यो उदाहरणबाट थाहा हुन्छ- नेपाली समाजमा बुहारीको हैसियत कस्तो हुन्छ । ज्वाइँले ससुरालीमा पाउने र बुहारीले घरमा पाउने व्यवहारमा आकाशपातालको फरक हुन्छ, जुन जायज होइन । बुहारी नयाँ घरमा भित्रिएपछि सबैको इच्छाअनुसार सुत्नु/उठ्नुपर्ने हुन्छ । कसलाई के मन पर्छ या मन पर्दैन भन्ने ख्याल राख्नुपर्ने हुन्छ ।

कुनै काममा कैफियत भए, भन्न पछि पर्दैनन्- माइतीमा यत्ति पनि सिकाएनन् ! अर्कातिर, ज्वाइँलाई ससुरालीमा आँखामा राख्ने गरिन्छ । ससुरालीमा त्यत्रो मान पाउने ज्वाइँले उनकै लागि जन्मघर छोडेर आएकी श्रीमतीलाई पनि आफ्ना घरमा त्यस्तै व्यवहार भएको छ कि छैन भन्ने हेक्का राख्नुपर्ने हो तर यो कुरो धेरैजसो घरमा खरायोको सिङ बराबर भएको छ । दुःखको कुरा, समयसँगै परिवर्तन हुँदै यहाँसम्म आइपुगेका मानिस समयकै पदचापलाई बुझ्न भने मन गर्दैनन् ।

हालै गाउँबाट नन्द र उनका श्रीमान् कामविशेषले काठमाडौं आएर हामीसँगै बसेका छन् । बिहान उनीहरू काममा बाहिर जान्छन्, हामी खाना पकाई, खाई उनीहरूका लागि राखिदिएर आआफ्ना काममा हिंडिहाल्छौं । बेलुका कामबाट फर्किंदा पाँचपाँच सन्तानका आमाबुबा उनीहरू गफिएर बसिरहेका हुन्छन्, बिहानदेखिका जुठा भाँडा भने बेसिनमै सुकिरहेका हुन्छन् । नन्दले माइतीमा भाँडा धुनै भएन ! उनका श्रीमान् हाम्रा ज्वाइँ भइहाले ! उनले झन् के सिन्को भाँच्थे ! भाँडाकुँडा धोएर फेरि पकाएर खुवाउन परिहाल्यो ।

यस्तो नचाहिने नियम अझै अस्तित्वमा हुनु हामीले समयलाई नबुझ्नु हो । कहिलेकाहीँ शरीरलाई गाह्रोसाह्रो पर्दा पनि महिलाले ऐय्या भन्न नपाउनु ? परिवारमा सधैँभरि एकै जनाले घरधन्दा गरिरहनुपर्दा अपहेलित महसुस हुँदोरहेछ । मेरी सासूले पाँच छोरी र चार छोरा हुर्काइन् । बुहारी घरमा नआउन्जेल घरका अरू सदस्यले चिया खाएको गिलास पनि उनैले धुनुपर्थ्याे रे ! नौनौ जना सन्तान भए पनि सासू नै जोतिनुपर्ने । छोरीले माइतीमा जुठा भाँडा छुन नहुने, छोराले छोए जातै जाने ! श्रीमान् त 'शिर माथिका' भइहाले !

अचेल नेपाली दाजुभाइहरू वैदेशिक रोजगारीमा जाने क्रम बढ्दो छ । त्यहाँ उनीहरू पक्कै हात बाँधेर बस्न पाउँदैनन् । कतिपयले शौचालय सफा गर्ने, रेस्टुराँमा जुठा भाँडा माझ्ने, अरूका लुगा धुनेजस्ता काम पनि गर्ने गरेका छन् । आफ्ना घरमा सिन्को नभाँच्ने उनीहरूले विदेशमा बाध्यतावश अनेक थरीका काम गर्नुपर्ने हुन्छ । घरतिर काम गरे जातै जाने जस्तो गर्नेहरूलाई विदेशमा सास फेर्ने फुर्सद हुन्न । कति जना त्यसै त्यसै कहालिइरहेका हुन्छन् ।

यसमा हाम्रो परिवारकै, समाजकै गल्ती छ । सानैदेखि यो काम छोराले गर्नु हुँदैन भन्दै केही नसिकाउँदा छोरा-बुहारीमा भेदभाव बढ्दै गएको हो । काम जस्तो भए पनि त्यो पूजा बराबर हुन्छ भन्ने विदेशी मान्यता हाम्रो समाजमा पनि लागू गर्न सके न हाम्रा दाजुभाइले विदेशमा दुःख पाउँथे, न त हामीजस्ता बुहारीहरूले घरभित्रै दिनदिनै अपहेलित भइरहनुपर्थ्याे ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७६ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×