वित्तीय साक्षरताको मर्म- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

वित्तीय साक्षरताको मर्म

दुर्गा कँडेल (छत्कुली)

१९९४ सालदेखि नेपाल बैंकबाट बैंकिङ इतिहास सुरु भएको हो । २०७६ असार मसान्तसम्म आइपुग्दा २८ वाणिज्य बैंक, २९ विकास बैंक, २३ वित्त कम्पनी र ९० लघुवित्त संस्थाका गरी ५ हजार ५७ शाखाद्वारा वित्तीय कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् । ४० को दशकमा सुरु भएको आर्थिक उदारीकरणसँगै निजी लगानीका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू तीव्र रूपमा बढे ।

२०७० जेठसम्म आइपुग्दा क, ख, ग र घ वर्गका वित्तीय संस्था २ सय १५ सम्म पुगे । २०७६ असार मसान्त बैंक तथा वित्तीय संस्थाको संख्या १ सय ७० पुगेको छ ।


वित्तीय संस्थाहरूको सञ्जाल विस्तारसँगै वित्तीय साक्षरताको दर पनि बढ्दै गएको छ । सरकारले प्रत्येक स्थानीय तहमा कम्तीमा वाणिज्य बैंकको एउटा शाखा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ । त्यस अनुसार, ७ सय ५३ स्थानीय तहमध्ये २०७६ वैशाख मसान्तसम्म ७ सय २५ तहमा वाणिज्य बैंकको शाखा पुगेको छ । पूर्ण सरकारी स्वामित्वको राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले ७७ वटै जिल्ला तथा ७ वटै प्रदेशमा सेवा विस्तार गरिसकेको छ ।


वित्तीय संस्थाहरू मुलुकको अर्थतन्त्रले धान्न सक्ने क्षमताभन्दा बढी भएको महसुस गरी नेपाल राष्ट्र बैंकले केही वर्षदेखि गाभ्ने/गाभिने सम्बन्धी नीति अवलम्बन गरेको छ । यसले वित्तीय पहुँच अभिवृद्धि गर्न र वित्तीय साक्षरता तथा चेतना बढाउन मद्दत गर्नेछ ।

वित्तीय साक्षरताले मानिसमा साधनस्रोतको अधिकतम उपयोग, बचत गर्ने बानी, जोखिम वहन गर्ने क्षमताको विकास, बीमाको महत्त्व, लगानी, प्रतिफल सम्बन्धी जानकारी गराउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।


ग्राहकले पाउने सेवासुविधा लगायतबारे जानकारी पाउन सक्छन् । अचेल कैयौं बालबालिका विद्यालय शिक्षाबाट बाहिर रहेको तथ्याङ्कहरूले देखाउँछन् । विद्यालय पुगेका कैयौं बालबालिका तल्लै कक्षाबाट बाहिरिने अवस्थामा पुग्छन्, कैयौं छात्रा घरायसी कामको बोझले अध्ययनबाट वञ्चित रहनुपर्ने स्थिति छ । दुईछाक खाना र एकसरो लुगाको अभावका कारण कापी, कलम, पोसाक, खाजा जुटाउन समस्या परेकाले बालबालिका पढाइबाट विमुख भइरहेका छन् ।


विद्यालय जाने बाटोको अभाव, रोजगारीको अवसरको कमी, कृषि उत्पादनमा ह्रास, सामान्य खेतीकिसानी र पशुपालनबाट जीविकोपार्जनमा कठिनाइ, मानिसमा श्रम गर्ने बानीको कमी आदि कारणले आयआर्जनको बाटो नहुँदा युवाले वैदेशिक रोजगारीको जोखिम मोल्नुपरेको छ । पैसा कमाउने आशमा परिवारको साथ छाडेर उडेको मानिस बाकसमा फिर्ता आउनुपरेको छ ।


वित्तीय साक्षरताका साथै वित्त आर्जन गर्ने उद्यमशीलताको अभियान चलाउनु आवश्यक छ । उत्पादनमूलक उद्योगहरू स्थापना गरी रोजगारी सिर्जना गर्न सके आयात प्रतिस्थापन भई व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ । विलासिताका सामानमा अत्यधिक करको दायरा बढाई आयात निरुत्साहित गर्नुपर्छ । स्वदेशी वस्तु उपभोगमा बानी बसाउने, श्रमको उचित मूल्य निर्धारण गर्ने जस्ता पक्षमा ध्यान पुर्‍याउन सके वित्तीय साक्षरता प्रभावकारी भई वित्तीय पहुँच अभिवृद्धि हुने वातावरण सिर्जना हुन सक्छ ।


वित्तीय संस्थामा खाता बन्द गर्न आउने प्रायः मानिस ‘किन खाता बन्द गर्नुहुन्छ ?’ भनी सोध्दा ‘खातामा राख्ने पैसा छैन, त्यसैले बन्द गर्न लागेको’ भन्ने गर्छन् । पछिल्लो समय कतिपय वित्तीय संस्थाले शून्य मौज्दातमा ग्राहक खाता खोल्ने होडबाजी चलाएका छन् । शून्य मौज्दातमा ग्राहक खाता खोल्नु उपलब्धि होइन, उपलब्धि त ग्राहकलाई शून्यबाट माथि उठाउनु वा उठाउने प्रयास गर्नु हुन्छ । शून्यबाट माथि उठेको व्यक्तिले नै वित्तीय संस्थाको आवश्यकता महसुस गर्न सक्छ ।


हातमा डिग्रीको प्रमाणपत्र थमाएर घर पठाउने विश्वविद्यालय र वित्तीय साक्षरताको अभियान सञ्चालन गरी शून्य मौज्दातमा खाता खोल्ने वित्तीय संस्था उस्तै हुन् । विश्वविद्यालयले डिग्रीसम्मको उपाधि हासिल गरेको मानिसलाई घर होइन, उसको योग्यता अनुसारको श्रमकेन्द्र जाने बाटो देखाउन सक्नुपर्छ भनेझैं, वित्तीस संस्थाले पनि ग्राहकलाई शून्य मौज्दातमा खाता खोल्न उक्साउने होइन कि मौज्दातसहित खाता खोल्न र उद्यमशील बन्न प्रेरित गर्नुपर्छ । अनि सहुलियतपूर्ण कर्जा उपलब्ध गराई जीवनस्तर उठाउने क्षेत्रमा लगानी गर्न सिकाउनुपर्छ ।


उद्यमशीलता कर्जा, उत्पादनमूलक क्षेत्र र रोजगारी सिर्जना गर्ने आयोजनामा लगानी, कृषि, ऊर्जा, पर्यटनजस्ता क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखी लगानी गर्ने सहज बाटाहरू खोलिदिनुपर्छ । यसो गर्दा समग्र व्यावसायिक चक्रमा प्रभाव परी राष्ट्रिय आय वृद्धि हुन्छ । रोजगारी वृद्धि हुन सके वस्तु तथा सेवाको मागमा बढोत्तरीसँगै उत्पादन बढ्न सक्छ ।


प्रतिव्यक्ति आय बढ्छ । व्यावसायिक चक्रभित्र कहींकतै मानिसमा बचत गर्नुपर्छ भन्ने सोच विकास हुन्छ । वित्तीय क्षेत्रमा जम्मा भएको निक्षेप पुनः लगानी गरी थप वृद्धि सम्भव हुन्छ । परिणामतः आर्थिक वृद्धिमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ ।


वित्तीय पहुँच तथा साक्षरता अभिवृद्धि तब सार्थक बन्छ, जब राज्यबाट सामान्य नागरिकले श्रम गर्ने वातावरण, श्रमको उचित मूल्य, सबै किसिमको श्रमको सम्मानको अवस्था सिर्जना भई नागरिकलाई गाँस, बास र कपासको चिन्ताबाट माथि उठाउने प्रयासको थालनी हुन्छ ।


नागरिक कामको खोजीमा विदेशी भूमिमा पसिना बगाउन जानु नपरे, आफ्ना सीप, ज्ञान र क्षमतालाई सही ठाउँमा प्रदर्शित गर्ने मौका पाए आय आर्जनका बाटाहरू खुल्दै जान्छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७६ ०८:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बैंकहरूको रक्तसञ्चार 

दुर्गा कँडेल (छत्कुली)

सामान्यतः एक वर्षभित्र नगदमा रूपान्तरण गर्न सकिने मूल्यवान् वस्तुलाई तरल सम्पत्ति भनिन्छ तर बैंक तथा वित्तीय संस्थाका हकमा यो परिभाषालाई आत्मसात् गर्न सकिँदैन किनकि बैंक तथा वित्तीय संस्थाले दायित्व भुक्तानी गर्नुपर्दा तुरुन्त नगदमा रूपान्तरण गर्न सकिने रकम नै तरलता हो ।

निक्षेपकर्ताको निक्षेप रकम माग गर्दा भुक्तानी दिन नसके साख खस्किने र यसको असर समग्र बैंकिङ प्रणालीमा तुरुन्त देखा पर्ने हुनाले बैंकले तरलता व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । सम्पूर्ण वित्तीय प्रणालीको तरलता व्यवस्थापन सुदृढ हुन सके मात्र समग्र अर्थतन्त्र सही गतिले चलायमान हुन्छ ।

त्यसैले तरलतालाई बैंकहरूको रक्तसञ्चार भनिन्छ । बैंकहरूलाई कहिले अधिक तरलता भई कहाँ लगानी गरौं त कहिले त्यसको अभाव भई कसरी साधनको जोहो गर्न सकिएला भन्ने छटपटी देखिन्छ । आखिर यो सबै किन र कसरी ? समाधानको उपाय के होला ? यिनै प्रश्नको उत्तर तथा यसको उचित व्यवस्थापन नै तरलतासम्बन्धी जोखिमको व्यवस्थापन हो ।

हाम्रो वित्तीय बजारमा तरलता निकै अस्थिर हुने गर्छ । बैंकिङ क्षेत्रमा तरलता उतारचढाव हुने प्रमुख कारणलाई समष्टिगत आर्थिक तत्त्व र सूक्ष्म वित्तीय संस्थाविशेषका तत्त्वमा विभाजन गरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

आर्थिक तत्त्व
बैंकिङ क्षेत्रको तरलतालाई प्रभाव पार्ने प्रमुख तत्त्व हो– खुद वैदेशिक सम्पत्ति । तरलता विप्रेषणमुखी छ । विप्रेषण आप्रवाह घटे घट्छ, बढे बढ्छ । सरकारले गर्ने खर्च एवं संरचनाले पनि बैंकिङ तरलतामा असर पुर्‍याउँछ । सरकारले केन्द्रीय बैंकसँग कर्जा लिएर खर्च गरे अर्थतन्त्रमा तरलता बढ्छ, राजस्व तथा आन्तरिक ऋणबापत संकलित रकम खर्च गर्न सकेन भने संकुचन हुन्छ ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले योजनाअनुरूप कर्जा तथा निक्षेप बढाएका हुन्छन् । निजी क्षेत्रबाट अत्यधिक कर्जा माग भएका बैंकले न्यून तरलताको अवस्थामा पनि लगानी बढाउँदा तरलता घट्छ । समयमा साउँब्याज असुल नहुँदा तरलता समस्या अझ ठूलो हुन्छ ।
मुद्रास्फीतिका बेला जनताको आय जीवन निर्वाहमै सकिँदा बचतको अंश कम हुन गई तरलता अभाव हुन्छ । नेपालका सन्दर्भमा भने मुद्रास्फीतिको समयमा पनि तरलता बढ्ने गरेको छ । यस्तो हुनु भनेको विप्रेषणको प्रभाव हो तर उत्पादनशील क्षेत्रमा विप्रेषणको प्रयोग नहुन्जेल तरलतामा सकारात्मक प्रभाव देखिँदैन ।

अस्थिर राजनीतिक वातावरण, सामाजिक सुरक्षा अवस्था, आर्थिक परिसूचकमा विचलन, शान्ति–सुरक्षामा हुने परिवर्तनबाट पनि बैंकिङ क्षेत्रको तरलतामा प्रभाव पर्छ । निक्षेप पर्याप्त भए पनि लगानी बढ्न नसक्दा र लगानीको प्रतिफल पाउने स्थिति नहुँदा तरलतामा विचलन आउँछ । नेपाल–भारत खुला सीमा हुनु, छिमेकी मुलुकमा ब्याजदर बढी हुँदा वा लगानी बाहिरिने सम्भावना हुँदा पनि हामीकहाँ तरलता अस्थिर हुने गर्छ ।

वित्तीय कारोबारको ठूलो अंश अझै पनि नियमनकारी निकायको पूर्ण दायरामा आउन सकिरहेको छैन । केन्द्रीय बैंकले जारी गर्ने मौद्रिक नीतिले पनि बैंकिङ क्षेत्रको तरलतामा प्रभाव पारिरहेको देखिन्छ तर नेपालको परिप्रेक्ष्यमा यी उपकरणभन्दा पनि खुला बजारको सञ्चालन प्रभावकारिताले बजारको तरलतामा प्रभाव पार्ने गरेको छ ।

सूक्ष्म तत्त्व
नेपालका प्रायः बैंकको निक्षेप योजना र कर्जा लगानी नीति एकै प्रकारको छ । निक्षेप तथा कर्जाको अवधिको उचित सन्तुलन मिलाउन नसक्ने वित्तीय संस्था तरलता अभावमा पर्ने निश्चितप्रायः हुन्छ । त्यसको प्रभाव समग्र वित्तीय बजारमा पर्छ ।

बैंकिङ क्षेत्रमा सम्पत्ति दायित्वको उचित व्यवस्थापन गर्न नसक्दा पनि तरलतामा उतारचढाव आउने गर्छ । विभिन्न समयमा बैंक तथा वित्तीय संस्थामा आउने समस्या, संस्थागत सुशासन, बदमासी गर्ने व्यक्तिमाथि कारबाही आदि कारणले निक्षेपकर्ताको मनोविज्ञानका कारण तरलता स्थिर रहन पाउँदैन । वित्तीय संस्थामा तरलता जोखिम पहिचान, अनुगमन, मापन र नियन्त्रण गर्ने सन्दर्भमा कमीकमजोरीका कारण अधिक तथा न्यून तरलताको स्थिति समयसमयमा आइरहेको हुन्छ ।

तरलता उतारचढावको व्यवस्थापन
तरलतालाई मौद्रिक उपकरणका माध्यमबाट एउटा वाञ्छित सीमाभित्र राख्न सके नकारात्मक असर हुँदैन । समयमा नियन्त्रणमा राख्न सकिएन भने यसले समग्र अर्थतन्त्रलाई धराशायी बनाउन सक्छ । बैंकहरूको निक्षेपको वर्गीकरण तथा कर्जा लगानीलाई भुक्तानीका आधारमा विश्लेषण गरी समग्र प्रणालीमै ‘ग्याप एनालिसिस’ गर्ने संयन्त्र बनाउनुपर्ने हुन्छ ।

लगानीका नयाँ क्षेत्र पहिल्याउनु र उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा लगानी गर्नु उत्तम हुन्छ । हाम्रो अर्थतन्त्रलाई आयातमुखीबाट निर्यात प्रतिस्पर्धी बनाउनु जरुरी छ । देशमा लगानीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्न ढिला भइसकेको छ । तसर्थ विद्यमान ऐन, कानुन, नीति–नियममा समेत आवश्यक परिमार्जन गर्नुपर्छ ।

भोलिका दिनमा मौद्रिक नीतिमार्फत ब्याजदर कोरिडोरलाई व्यवस्थित गर्न र अनिवार्य नगद मौज्दातभन्दा बढी रकममा तथा अधिक तरलतामा ब्याज दिन सके बैंकिङ क्षेत्रको तरलता व्यवस्थापन गर्न सहज हुन्छ । समस्याग्रत संस्थाका निक्षेपकर्ताले आफ्नो बचत रकम सजिलै पाउन सक्ने प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ । समग्र बैंकिङ प्रणालीप्रति सचेतना जगाई छाया बैंकिङलाई अनुगमनको दायरामा ल्याउन जरुरी छ ।

तरलता कुनै बैंक तथा वित्तीय संस्थामा बढी त कुनैमा कम भई व्यवस्थापनमा कठिनाइ हुने गरेको छ । यसका पछाडि पक्कै विभिन्न समष्टिगत र सूक्ष्म कारण छन् । यिनको खोजी गरी विश्लेषण हुनु तरलता व्यवस्थापन तथा असमान तरलताको निदानका लागि अति आवश्यक छ ।

मौद्रिक बजारलाई स्वच्छ र पादरर्शी रूपमा चलाउन उपयुक्त र वैज्ञानिक सूचना प्रणालीको विकास, लगानीका लागि आवश्यक उपकरण, बजार अनुगमन र नियन्त्रण प्रणाली, ब्याजदर लगानी नीतिको समयसापेक्ष पुनरावलोकन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

सम्भव उपायहरू अवलम्बन गर्दै समग्र वित्तीय प्रणालीलाई संस्थागत सुशासनमा ल्याउनु आवश्यक छ । मानव शरीरमा रक्तसञ्चारको जुन भूमिका छ, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सञ्चालनमा तरल सम्पत्तिको पनि त्यति नै आवश्यक हुन्छ ।

लेखक राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकमा कानुन, जोखिम व्यवस्थापन तथा कर्जा अनुगमन विभागकी प्रमुख हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०७:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×