कता हराए १० लाख विद्यार्थी ?

मेदिनबहादुर लामिछाने

काठमाडौँ — शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको फ्ल्यास रिपोर्ट २००९/२०१० अनुसार त्यस वर्ष कक्षा १ मा १४ लाख ७२ हजार १३ विद्यार्थी भर्ना भएका थिए । तीमध्ये १० लाख १३ हजार ५ सय ५ जना मात्र कक्षा २ मा पुगे । कक्षा २ मा भर्ना भएकामध्ये ८ लाख ९३ हजार १ सय ६८ जना कक्षा ३ मा भर्ना भए ।

कक्षा ६ मा पुग्दा ६ लाख ३९ हजार ५ सय ५० मात्र बाँकी रहे । तिनै विद्यार्थी २०७५ को एसईईसम्म पुग्दा ४ लाख ५० हजार १ सय ८६ बाँकी रहे । यसरी कक्षा १ मा भर्ना भएका १४ लाख ७२ हजार १३ विद्यार्थीमध्ये कक्षा १० सम्मको यात्रा सक्दा ४ लाख ५० हजार १ सय ८६ बाँकी रहे । १० वर्षको शैक्षिक यात्रामा १० लाख २१ हजार ८ सय २७ विद्यार्थी हराए ।

यो तथ्याङ्कले हामीले कक्षाकोठामा विद्यार्थी टिकाउन नसकेको देखाउँछ । यो समस्या तल्ला कक्षाहरूमा झन् भयावह देखिन्छ । ५७ प्रतिशत विद्यार्थीले किन विद्यालय छाडे र कहाँ गए ? के समस्या आइलाग्यो, जसले उनीहरूलाई विद्यालय छाड्न बाध्य बनायो ? कारण व्यक्तिगत हो कि पारिवारिक ? सामाजिक हो कि आर्थिक ? राजनीतिक हो वा शैक्षिक ? भौगोलिक हो वा सांस्कृतिक ? तिनले विद्यालय छाड्नुको कारण पहिचान गरेर बढ्न सकिएन भने सरकारी नीति र बजेटले तात्त्विक भिन्नता ल्याउन सक्दैन । नीति र कार्यक्रमले मात्र परिवर्तन ल्याउन सक्थ्यो भने, हरेक वर्ष एसईईमा झन्डै १४ लाख विद्यार्थी सामेल भइरहेका हुने थिए ।

शिक्षा मन्त्रालयको काम विद्यालयमा विद्यार्थी ल्याउने, भर्ना भएकालाई टिकाउने, तिनलाई आवश्यक ज्ञान निर्माण र सीप सिकाउने अनि विद्यालय तहबाट दीक्षित भएपछि रोजगारीको बजारमा बिक्न सक्ने बनाउने हो । कक्षा १ को भर्नादर हेर्‍यौं भने विद्यार्थी ल्याउन विद्यालय केही हदसम्म सफल देखिन्छन् ।

त्यसपछि उनीहरूलाई विद्यालयमा टिकाउने र बिकाउने कुरामा भने स्थिति दयनीय छ । शिक्षा मन्त्रालयको प्रयास विद्यालयमा विद्यार्थीलाई टिकाउन, सिकाउन र रोजगारीको बजारमा बिक्न सक्ने बनाउनमा केन्द्रित हुनुपर्छ । यसमा जति ढिलाइ भयो, त्यति सार्वजनिक शिक्षालयप्रति आमनागरिक र समुदायको विश्वास गुम्दै जान्छ ।

राज्यले सार्वजनिक शिक्षा सबैको पहुँचमा पुर्‍याउन कोसिस गरिरहेको भए पनि त्यसमा आमजनताको विश्वास देखिँदैन । जबसम्म अभिभावकको पहिलो रोजाइमा निजी विद्यालयहरू रहिरहन्छन्, तबसम्म सरकारले सार्वजनिक शिक्षालयलाई सबल र सुदृढ बनाएको मानिँदैन । हुनेखानेले आफ्ना नानीबाबुलाई सार्वजनिक शिक्षालयमा पठाउँदैनन् । समाजका अगुवाहरूले नै सार्वजनिक शिक्षाप्रति विश्वास नगरेपछि हुँदाखाने वर्गसमेत त्यति आकर्षित हुन्नन् ।

विद्यार्थीलाई विद्यालयमा टिकाउन सरकारले अहिलेसम्म प्रभावकारी कार्यक्रम ल्याउन सकेको छैन । जति कार्यक्रम आए, हचुवामा आए । समस्या समाधान गर्ने हेतुले भन्दा पनि सरकारका नीति तथा कार्यक्रमलाई कसरी लोकप्रिय बनाउन सकिन्छ भन्ने अभिप्रायले ल्याए जस्तो ! दिवा खाजा कार्यक्रम ल्याइयो, निःशुल्क पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था गरियो, छात्रवृत्ति कार्यक्रम ल्याइयो, स्यानेटरी प्याडको व्यवस्था गरियो । तर, कुनै पनि प्रयास सहयोगी बन्न सकेन ।

विद्यालयमा टिक्नु वा नटिक्नुमा विद्यार्थीविशेषको व्यक्तिगत–पारिवारिक पृष्ठभूमि, सामाजिक–आर्थिक–भौगौलिक अवस्था, विद्यालयप्रति अभिभावकको मनोवृत्ति, विद्यालयको सिकाइ वातावरण, शिक्षकहरूको व्यवहार, शिक्षण विधि, विद्यार्थीलाई दिइने थप सहयोग आदिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका हुन्छन् ।

विद्यार्थी टिकाउने हो भने विद्यालयको वातावरण पढ्नलायक बनाउनुपर्छ । सिकाइमैत्री, अभिभावकमैत्री र बालमैत्री वातावरण हुनुपर्छ । शिक्षा मन्त्रालय अन्तर्गतको शैक्षिक जनशक्ति परीक्षण केन्द्र (ईआरओ) ले हालै गरेको एउटा अध्ययनले देशका नमुना विद्यालय नै पढ्नलायक नभएको देखाएको छ । विद्यालयको वातावरणनै सिक्न र पढ्नलायक नभएपछि विद्यार्थी

कसरी टिक्छन् ?
हाम्रो सन्दर्भमा विद्यार्थीले विद्यालय छाड्नुमा अभिभावकको आर्थिक अवस्था र शिक्षामा उनीहरूको पहुँचको ठूलो हात हुन्छ । छोराछोरीलाई विद्यालयमा भर्ना गरिसकेपछि अभिभावकमा केही उत्तरदायित्व स्वतः थपिन्छ । कापी–किताबको जोहो गरिदिनैपर्‍यो, शिक्षा निःशुल्क भए पनि परीक्षाशुल्क र अन्य बहानामा उठाइने शुल्क तिरिदिनैपर्‍यो, एकसरो लुगाको व्यवस्था गरिदिनैपर्‍यो, खाजाको व्यवस्था गरिदिनै पर्‍यो । चरम गरिबीमा रहेका अभिभावकहरूको कमाइले यो सब गर्न सम्भवै छैन । जब शिक्षा अभिभावकको कमाइले नधान्ने अवस्थामा पुग्छ, त्यसबाट भाग्नुबाहेक अर्को विकल्प विद्यार्थी र अभिभावक दुवैसँग हुँदैन । छाडेर जान खोज्ने विद्यार्थीलाई रोक्न विद्यालयसँग कुनै स्रोतसाधन छैन, न त सरकारले स्रोतसाधन गराएको छ ।

राज्यले शिक्षकको तलब–भत्ताबाहेक केही मसलन्द खर्च मात्र उपलब्ध गराउँछ, जसबाट चक र डस्टरबाहेक अर्थोक किन्न पुग्दैन । विद्यार्थीलाई विद्यालयमा टिकाउने विकल्प राज्यसँग मात्र छ, तर उही हात बाँधेर बसेको छ ।

जातीय अल्पसङ्ख्यक समूहबाट आएका र सामाजिक–आर्थिक स्थिति कमजोर भएका विद्यार्थीले विद्यालय छाड्ने दर उच्च हुन्छ । जुन विद्यार्थीले घरमा सिकाइका लागि सहयोग पाउँदैनन्, जसका घरमा सिकाइका लागि सामग्री छैनन्, जसका अभिभावक घरमा हुन्नन् र विद्यालयमा हुने क्रियाकलाप र सिकाइप्रति कम चासो राख्छन्, तिनको विद्यालय छाड्ने दर उच्च हुन्छ । शैक्षिक उपलब्धि र परीक्षाको ग्रेड न्यूनस्तरको हुने, गृहकार्य नगर्ने या कम नगर्ने विद्यार्थीले पनि विद्यालय छाड्न सक्छन् । साथीसँगीसँग राम्रो व्यवहार नभएका विद्यार्थीले पनि बीचैमा कक्षा छाड्न सक्छन् ।
प्राथमिक तहमा विद्यार्थीको सिकाइ सीप, पढाइ सीप, गणितीय सीप, सामाजिक सीप, वैयक्तिक सीप कस्तो छ, त्यसले विद्यालय छाड्ने वा निरन्तरता दिने भन्नेमा प्रभाव पार्छ । कक्षाकोठाको सिकाइ सक्रिय छ कि निष्क्रिय, त्यसले पनि भूमिका खेल्छ । कक्षाकोठाको सिकाइ सक्रिय छ, सिक्न प्रशस्त मौका पाइन्छ, शिक्षकसँगको संवाद र अन्तरक्रिया उच्च स्तरको छ भने, त्यस्ता विद्यार्थीले पनि कक्षाकोठा कमै छाड्छन् ।

अभिभावकको कमजोर आर्थिक अवस्था र विद्यार्थीले घरमा गर्नुपर्ने कामको बोझका कारण पनि विद्यालय छाड्ने दर बढेको हुनसक्छ । बसाइँसराइ, विद्यालयमा अनियमित, कक्षा दोहोर्‍याउनुपर्ने अवस्था आदिले पनि कहीं न कहीं उनीहरूलाई कक्षाकोठाबाट बाहिर धकेलिरहेको पाइन्छ ।

विद्यालयमा शारीरिक तथा मानसिक दण्ड र स्वीकार्यता, ज्ञान निर्माण, सीप सिकाइ र अवधारणा बुझाइलाई वास्तविक जीवन र जगत्सँग जोड्न नसक्नु, सिकाइ पाठ्यपुस्तकमा मात्र केन्द्रित हुनु, मूल्याङ्कनको आधार लेखाइलाई मात्र मान्नु जस्ता विषयले पनि विद्यार्थीलाई विद्यालय छाड्ने अवस्थामा पुर्‍याउँछन्।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७६ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहिले रुचिको टुंगो अनि विषय 

मेदिनबहादुर लामिछाने

झन्डै चार लाख छयासी हजार विद्यार्थी एसईई नतिजाको पर्खाइमा छन् । केही सातामा नतिजा सार्वजनिक भएसँगै उनीहरू विभिन्न विद्यालयको खोजीमा निस्कनेछन् । अझै पनि हाम्रो समाजमा एसईईपछि के पढ्ने भन्ने निर्क्योल विद्यार्थीको रुचि र क्षमतामा भन्दा बढी विद्यार्थीको ग्रेडले निर्देशित गरेको हुन्छ ।

एसईईमा ए वा ए प्लस ग्रेड आए विज्ञान पढ्नैपर्ने, बी वा बी प्लस ग्रेड आए व्यवस्थापन, सी वा सी प्लस आए मानविकी पढ्न पठाइदिने र डी प्लस आए शिक्षा विषय पढ्न लगाउने । हाम्रो समाज र यसका अगुवाहरूले दिने सुझाव यस्तै हुन्छन् ।

अभिभावकहरूले पनि यस्तै अपेक्षा गरेका हुन्छन् । कक्षा एघारको भर्नाको आधार हेर्दा पनि सरकारको नीति यस्तै देखिन्छ ।
एसईईपछि पढ्ने विषय र संकायको छनोट गर्दा ग्रेडलाई आधार त मान्नुपर्छ, त्यसैको मात्रै भर परियो र विद्यार्थीको रुचि र क्षमतालाई उपेक्षा गरियो भने चाहिँ भविष्य मुस्किलमा पर्न सक्छ ।

आफूलाई रुचि नभएको विषय पढ्दा, पढेको विषयमा कमजोर हुँदा र इच्छा नभएकोविषय पढ्नुपर्दा विद्यार्थीमा विचलन आउन सक्छ । त्यसैले अभिभावक र शिक्षकहरूले भविष्यमा कुन विषय र संकाय पढ्ने भनी परामर्श दिनुअघि विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र बौद्धिक स्तरबारे बुझ्नुपर्छ ।

यदि विद्यार्थीको बोल्ने र लेख्ने शैली उच्च स्तरको छ, शब्द चयनमा राम्रो छ, नयाँनयाँ शब्द प्रयोग गर्न मन पराउँछ, पढ्न र लेखरचना सम्पादन गर्न अग्रसर हुन्छ, कसैले बोलेका बोलीहरूमा प्रतिक्रिया देखाउँछ, पढेका विषयवस्तुबारे छलफल गर्न अघि सर्छ भने ऊ भविष्यमा सफल प्रतिलिपि लेखक, न्यायाधीश, अनुवादक, लेखक, इतिहासकार, वकिल, कवि, वक्ता, अनुवादक, प्रशिक्षक बन्न सक्छ । शब्दसँग खेल्न सक्नेका लागि मानविकी, कला र शिक्षाशास्त्र संकाय उपयुक्त हुन्छ ।

समस्याको विश्लेषण गर्न सक्ने, ढाँचा पत्ता लगाउन सक्ने, कुनै घटनाको कारण र सम्बन्ध बुझ्न सक्ने विद्यार्थी तार्किक हुन्छ, गणितीय बुद्धिको हुन्छ । कामकुरो तर्कसङ्गत गर्ने, उद्देश्यकेन्द्रित काम गर्ने, रणनीतिक खेलमा दक्षता भएको, अंकलाई राम्रोसँग खेलाउन सक्ने, जटिल डाटासहजै बुझ्ने विद्यार्थी भविष्यमा गणित शिक्षक, वैज्ञानिक, व्यापारी, बैंकर, शोधकर्ता, सैन्य अधिकारी, चिकित्सक, इन्जिनियर, कम्प्युटर प्रोग्रामर, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट बन्न सक्छ । यस्तो विद्यार्थीलाई गणित, विज्ञान वा कम्प्युटर विज्ञान विषय पढ्न अभिप्रेरित गर्नुपर्छ ।

कुनै विद्यार्थीमा ठाउँ, दूरी र मापनबारे उच्च तहको दक्षता हुन्छ । उसको ध्यान शब्द र अंकमा भन्दा बढी रंग र आकारमा जान्छ । ऊ अत्यधिक कल्पनाशील हुन्छ, चित्र कोर्न र रङ भर्न खुबै मन गर्छ । चित्र नभएका किताब उसको रोजाइमा पर्दैनन् । यस्तो विद्यार्थी भविष्यमा नक्सा बनाउने, कला निर्देशक, चित्रकार, फेसन डिजाइनर, ग्राफिक डिजाइनर, फोटोग्राफर, सर्वेयर, मूर्तिकार, चित्रकार बन्न सक्छ । त्यसैले यस्तो विद्यार्थीलाई ठाउँ, दूरी र मापन प्रशस्त प्रयोग गरिने विषय पढाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

कुनै विद्यार्थीमा शब्द, अंक र स्थानको भन्दा चालको दक्षता बढी हुन्छ । उसलाई कुनै शब्द, अंक र रङले भन्दा आफ्नो शरीरको चालले उत्तेजित बनाउँछ । यस्तो विद्यार्थीका आँखा र शरीरबीचको समन्वय गज्जबको हुन्छ । हातले गर्ने काममा उसले उच्च कोटिको दक्षता हासिल गरेको हुन्छ ।

ऊ कुनै पनि सीप अभ्यास नगरी सुनेको वा हेरेको भरमा सिक्न सक्दैन । खेलकुद खुब मन पराउँछ । कक्षाकोठाबाहिर बसेर सिक्न रुचि राख्छ । असाध्यै ऊर्जाशील हुन्छ । यस्तो विद्यार्थी मानवशास्त्री, जीव वैज्ञानिक, नर्तक, भूवैज्ञानिक, फिजियोथेरापिस्ट, खेल प्रशिक्षक बन्न सक्छ । यस्तो विद्यार्थीलाई अवलोकन र अध्ययन भ्रमण आवश्यक पर्ने विषय पढाउनु अत्युत्तम हुन्छ ।

ताल, आवाज र लयप्रति लगाव हुने, सचेत हुने, हिँड्दा वा काम गर्दा जहिल्यै गुनगुनाइरहने विद्यार्थी गायक, संगीतकार, ध्वनि इन्जिनियर, डीजे बन्न सक्छ । लय र आवाजप्रति अत्यधिक चासो हुने विद्यार्थीलाई ताल, आवाज र लय आवश्यक पर्ने विषय पढाउनुपर्छ ।

कुनै विद्यार्थीमा मानिस चिन्ने कौशल गज्जबको हुन्छ । उसले जस्तै जटिल परिस्थितिमा पनि अरूसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ । उसले अपरिचित व्यक्तिको सञ्चार र व्यवहार सहजै बुझ्न सक्छ, सामाजिकीकरण उच्च कोटिको हुन्छ, अरूको भावना सजिलै बुझ्छ । छलफल, वार्तालाप र अन्तरक्रिया भएन भने उसलाई खल्लो महसुस हुन्छ, एक्लै कुनै काम गर्न सक्दैन, नयाँ मान्छे भेट्न र नयाँ साथी बनाउन जहिल्यै उत्सुक हुन्छ । यस्तो विद्यार्थी भविष्यमा राम्रो सल्लाहकार, राजनीतिज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ता, प्रबन्धक, पर्यवेक्षक, प्राध्यापक, निर्देशक, शिक्षक, मध्यस्थकर्ता, प्रशिक्षक र मनोवैज्ञानिक वन्न सक्छ । उसलाई पनि रुचि अनुसारकै विषय पढाउनु उपयोगी हुन सक्छ ।कुनै विद्यार्थी अन्तर्मुखी स्वभावको हुन्छ ।

आफ्नो भावना, प्रेरणा र लक्ष्यप्रति चिन्तित हुन्छ । विषय र परिस्थितिको विश्लेषण आफै गर्छ र निष्कर्ष निकाल्छ । यस्तो विद्यार्थीको रुचिको विषय धर्मशास्त्र, दर्शनशास्त्र र मनोविज्ञान हुन्छ । यस्तो विद्यार्थीले स्वरोजगारमा रुचि राख्छ । एक्लै काम गर्दा आनन्दानुभूति गर्छ । यस्तो विद्यार्थी भविष्यमा वैज्ञानिक, दर्शनशास्त्री, आविष्कारक, उद्यमी र कृषि वैज्ञानिक बन्न सक्छ । यस्तो प्रकृति भएको विद्यार्थीलाई माथि उल्लिखित पेसा–व्यवसायलाई आवश्यक पर्ने सीप र अवधारणा दिने विषय पढ्न लगाउनु पर्छ ।

कुनै विद्यार्थी प्रकृतिप्रति अति नै संवेदनशील हुन्छ । हरेक कुरामा प्रकृतिसँगको सम्बन्ध खोज्छ । जुन काम र विषय प्रकृतिसँग मेल खाँदैन, त्यसमा चाख राख्दैन । बिरुवा रोप्न र हुर्काउन अति चाख राख्छ । हिँडडुल गर्न, क्याम्पिङ गर्न, हाइकिङ गर्न रमाइलो मान्छ । पानी/वायु प्रदूषणबारे असाध्यै चिन्तित हुन्छ । घरबाहिरको क्रियाकलापमा असाध्यै रुचि हुन्छ । यस्तो स्वभावको विद्यार्थी भविष्यमा राम्रो पशु चिकित्सक, वागवानी विशेषज्ञ, रेन्जर, भूवैज्ञानिक बन्न सक्छ । यस्ता विशेषता भएको विद्यार्थीलाई मिल्ने माथिको कुनै पनि संकायमा पढाइयो भने ऊ सफल हुँदै जान्छ ।

विज्ञान संकाय पढेका विद्यार्थीहरूले व्यवस्थापनमा राम्रो काम गरेका र साहित्यमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका उदाहरणसमेत प्रशस्तै पाइन्छन् । वाणिज्यशास्त्र अध्ययन गरेकाहरूले साहित्य र प्रविधिका क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरेका छन् । शिक्षाशास्त्र पढेकाहरूले साहित्य र प्रविधिका क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरेका उदाहरण हाम्रा समाजमा प्रशस्तै छन् ।

जसले जे पढ्यो त्यही विषयमा उल्लेखनीय काम गरेको भने विरलै देख्न पाइन्छ । नत्र हाम्रा विज्ञान प्रयोगशालाबाट प्रशस्त वैज्ञानिक उत्पादन हुनुपर्ने हो, हाम्रो कला र भाषाको कक्षाबाट प्रशस्त साहित्यकार निस्किनुपर्ने हो । त्यस्तै, शिक्षाशास्त्र संकाय पढेका विद्यार्थी योग्य शिक्षक बन्नुपर्ने हो । तर, त्यवहारमा त्यसो भइरहेको छैन । कारण विविध हुन सक्छन् । मूल कारण चाहिँ हो— स्कुलपछि पढाइ विद्यार्थीविशेषको रुचि, क्षमता र बौद्धिक स्तरसँग मेल खाने नहुनु ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७६ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्