कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आत्महत्या टार्न सकिन्छ

डा. सरोजप्रसाद वझा

आत्महत्या अर्थात् आफैले जानी–जानी गरिने आफ्नो हत्या झट्ट हेर्दा कुनै रोगसँग सम्बन्धित देखिँंदैन, सामाजिक समस्याका कारण यस्तो भएको भन्ने लाग्छ, जुन सत्य होइन । विभिन्न देशमा गरिएका शोध–अनुसन्धान अनुसार, आत्महत्या शारीरिक (जैविक), मानसिक तथा सामाजिक समस्याको सम्मिश्रणका कारण गर्ने गरिन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुटीओ) का अनुसार, हरेक चालीस सेकेन्डमा एक व्यक्तिले आत्महत्या गर्ने गरेको छ । हाम्रो छिमेकी भारतमा मात्रै हरेक दुई मिनेटमा एक जनाको आत्महत्या हुने गरेको छ । यद्यपि नेपालमा आत्महत्याबारे शोध–अनुसन्धान कमै भएको छ, तथापि प्रहरी प्रधान कार्यालयको पछिल्लो तथ्यांकले बताउँछ— हरेक दिन करिब सोह्र जनाले आत्महत्या गर्ने गरेका छन् । वास्तविक तथ्यांक योभन्दा बढीहुन सक्छ ।

डब्लुटीओको सन् २०१६ को तथ्यांक अनुसार, विश्वमा १५–२९ वर्ष उमेरका युवाको मृत्युको दोस्रो कारक आत्महत्या हो । त्यसमाथि विश्वमा हुने आत्महत्याको सबैभन्दा बढी, अर्थात् ७९ प्रतिशत, नेपालजस्ता अल्प र विकासशील देशहरूमा हुने गरेको छ । विश्वभर हरेक वर्ष ८ लाख मान्छेको ज्यान आत्महत्याबाट जाने गरेको छ ।

यसरी हेर्दा आत्महत्या जनस्वास्थ्य सम्बन्धी जटिल समस्या रहेको र यसको रोकथाम ठूलो चुनौती बनेको छ । त्यसैले जनचेतनाका लागि हरेक १० सेप्टेम्बरलाई आत्महत्या रोकथाम दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको छ । यो वर्षको नारा छ— ‘सबैजना मिलेर आत्महत्या रोकथाम गरौं’ (वर्किङ टुगेदर टु प्रिभेन्ट सुसाइड) ।

नेपालमा आत्महत्यालाई प्रहरीले अपराध अन्तर्गत राख्ने गरेको छ । पश्चिमी मुलुकहरूमा चाहिँ यसलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य रेकर्डमा उल्लेख गरिन्छ । करिब २५ राष्ट्रमा आत्महत्यालाई गैरकानुनी मानिएको छ । २० राष्ट्रमा, इस्लामिक कानुन अनुसार, आत्महत्या प्रयास गर्नेलाई पनि दण्ड–सजाय वा जेल चलान गर्ने गरिन्छ ।

युरोपको कुनै पनि मुलुकमा अचेल आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराध अन्तर्गत उल्लेख गरिँंदैन । यद्यपि १९ औं शताब्दीसम्म अधिकांश युरोपेली मुलुकमा आत्महत्यालाई अपराध मानिन्थ्यो । अस्ट्र्रेलियामा पनि अपराध मानिँदैन । अमेरिकामा गैरकानुनी मानिँदैन, तर आत्महत्या प्रयासलाई केही दण्ड–सजायको व्यवस्था गरिएको छ ।

भारतमा गैरकानुनी मानिएको थियो र आत्महत्या प्रयासबाट बाँंचेकालाई एक वर्ष जेल पठाउने व्यवस्था थियो । तर अप्रिल २०१७ मा भारतीय संसदले मानसिक स्वास्थ्य कानुन पास गरेर आत्महत्यालाई अपराधबाट हटायो । त्यो कानुन जुलाई २०१८ देखि लागू भैसकेको छ ।

नेपालको परिप्रेक्ष्यमा देवानी र फौजदारी कानुनमा सबै प्रकारका शंकास्पद आत्महत्याको प्रहरीबाट अनुसन्धान गर्नुपर्ने उल्लेख छ । तर आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराध मान्ने अथवा दण्ड–सजाय गर्ने प्रावधान देखिंँदैन । नेपालमा आत्महत्या गैरकानुनी नभए पनि जनमानसमा यसबारे गलत बुझाइ छ ।

आफ्नो ज्यान लिने निर्णय गर्न कसैलाई पनि सहज हुन्न । त्यसैले कसैले आत्महत्या किन गर्‍यो भन्ने बुझ्न व्यक्तिविशेषका विभिन्न पक्ष केलाउनु जरुरी हुन्छ, न कि कुनै एउटा सामाजिक पक्ष । व्यक्तिविशेषको शारीरिक स्वास्थ्य तथा वंशानुगत संरचना, मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य, सामाजिक–धार्मिक र कानुनी समस्या तथा दीर्घकालीन शारीरिक अशक्ततालाई यसमा विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

विभिन्न अध्ययन अनुसार, आत्महत्या गर्नेहरूको मस्तिष्कमा विशेषतः सेरेटोनिन नामक रसायनको कमी रहेको पाइन्छ । तर पनि आत्महत्याको कुनै एउटा मात्र कारक हुन सक्दैन । डिप्रेसन भएका, लागुऔषध प्रयोगकर्ता, अत्यधिक मद्यपान गर्ने (अल्कोहल डिपेन्डेन्ट), व्यक्तित्व सम्बन्धी समस्याहरू भएका, स्क्रिजोफ्रेनिया भएका, आत्तिने रोग (एंक्जाइटी) भएका व्यक्तिहरूले आत्महत्या गर्ने सम्भावना बढी हुने विभिन्न अध्ययनले पुष्टि गरेका छन् ।

आत्महत्या नेपालसहित विश्वकै जटिल जनस्वास्थ्य समस्या भए पनि यसलाई रोकथाम गर्न सकिन्छ । नेपालमा सर्वप्रथम आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराधको अवधारणाबाट निकाल्नु पनि अत्यावश्यक छ । अनिमा सरकार र नागरिक समाज दुवै मिलेर आत्महत्याका लागि प्रयोग गरिने कीटनाशक औषधि, मादक पदार्थ लगायतमा निगरानी र अनुगमन गर्नुपर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्याको उपचारको व्यवस्था, स्वास्थ्यकर्मीलाई यसको पहिचान र रोकथाम सम्बन्धी तालिम, जनमानसदेखि लिएर स्कुल–कलेजमा जागरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु जरुरी छ । चौबीसघण्टे टेलिफोन हटलाइन तथा उपचार सेन्टरको सुविधा पनि आत्महत्या रोकथाममा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् ।

लेखक त्रिवि शिक्षण अस्पतालका मनोचिकित्सक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ ०८:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चेपाङ बस्तीमा छोनाम

कान्तिपुर संवाददाता

हेटौंडा — चितवनको राप्ती नगरपालिका–१३ कोराक ड्यामका भीमबहादुर प्रजा (चेपाङ) अघिल्लो हप्ता ढ्याङ्ग्रो बोकेर छिमेकी गाउँ जिम्लिङबाट घर फर्कदै थिए । 

‘पान्देले पछि आउँछु भनेका छन् । अहिले ढ्याङ्ग्रो मात्रै बोकेर झर्दै छु’ भीमबहादुरले भने । पान्दे भनेको चेपाङ समुदायको झाँक्री वापुजारी हुन् । यीनै पान्देले ढ्याङ्ग्रो बजाउँदै र मन्त्र फलाक्दै नयाँ अन्न दिवंगत पित्रृहरूलाई चढाएपछि बल्ल अरुले खाने चलन छ । यही चलन चेपाङ समुदायले मौलिकपर्व ‘छोनाम’ को रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।

भदौ लागेपछि चेपाङ गाउँमा पान्देको मन्त्र र ढ्याङ्ग्रोको आवाज सुरु हुन्छ । हरेक घरमा फलेको नयाँ खाद्यन्न, तरकारी, फलफुल, कन्दमुल पित्रृलाई चढाउने कार्यको थालनी हुन्छ । भीमबहादुरका अनुसार यसपछि न्वागी खाइन्छ । भदौ लागेपछि चेपाङ बस्तीमा मकै तयार हुन्छ । घिरौला, पिँडालु, चिचिन्डा पनि फलेका हुन्छन् । पानी नलाग्ने पाखो बारीमा रोपेको घैया पाक्ने बेला पनि यही हो ।
‘यी सवै अन्न हामीले कुललाई चढाएपछि मात्रै बल्ल आफु खान्छौं’ कोराक किरनटारका हर्कबहादुर चेपाङले भने ।

भदौ पहिलो साता नै उनले छोनामको विधि पूरा गरेर घरमा फलेका तरकारीहरू खान सुरु गरेका छन् । किरनटारकै ६६ वर्षीय लालबहादुर चेपाङ त्यो भेगकै कहलिएका पान्दे हुन् । उनका अनुसार भदौ लागेपछि छोनाम सुरु हुन्छ । यो महिनाको सोमबार वा बिहीबार घरगाउँमा छोनामको काम हुन्छ । विस २०६४ सालदेखि नेपाल चेपाङ संघले भदौ २२ लाई छोनाम मनाउने दिनका रुपका घोषणा गरेको छ ।

‘छोनाम के हो, कसरी मनाइन्छ भनेर सवैलाई जानकारी दिने उद्देश्यले छोनाम समारोह गर्न थालेका हौं’ संघका पूर्व अध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले भने । नयाँ पुस्तालाई संस्कृति सिकाउन पनि यस्ता समारोहले सघाउने संघका अर्का पुर्व अध्यक्ष पहलमान चेपाङले भने ।

चेपाङ समुदायमा धर्म परिवर्तनको लहर चलेको कारण पछिल्लो पुस्ता विस्तारै संस्कृतिप्रति बेखबर बन्दै छ । कोराकका हर्कबहादुर चेपाङका अनुसार क्रिस्चियन बनेका चेपाङहरूले छोनाम मनाउँदैनन् । जिल्ला तहमा कार्यक्रम नभए पनि चेपाङ बहुल राप्ती–१० को चेपाङ संघ वडा इकाइले सोमबार किरनटारमा छोनामको कार्यक्रम गरेको थियो ।

सामूहिक न्वागी
मकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिकाले छोनाम पर्वको अवसरमा शनिबार सार्वजनिक बिदा दियो । यहाँ चेपाङ समुदायको बाक्लो बस्ती छ ।

आइतबार बेलुकादेखि सोमबार बिहानसम्म राक्सिराङको केन्द्र चैनपुरमा चेपाङहरूले सामूहिक रूपमा छोनाम (न्वागी) पर्व मनाए । युवायुवतीहरू रातभर नाचगान गरे भने चेपाङ झाँक्रीहरूले आफ्नो पितृ र देवतालाई खुसी पार्न रातभर ढ्याङ्ग्रो ठोके । अगुवा चेपाङहरूले युवायुवती र झाँक्रीहरूलाई नाचेर हौस्याएका थिए ।

अन्य समुदायको प्रभाव र धर्म परिवर्तनले क्रमशः आफ्नो संस्कृति र पहिचान गुमाउँदै गएको भए पनि केही चेपाङ युवाहरूको सक्रियतामा विगतका केही वर्षदेखि चेपाङ समुदायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र ठूलो धार्मिक पूजा छोनाम (न्वागी) पर्व सामूहिक रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।

विगतमा भदौ पूर्णिमाका दिन चेपाङहरूले एक्लाएक्लै घरमा न्वागी पर्व मनाउँथे । अहिले सामूहिक रूपमा मनाउने गरेका छन् । चेपाङ संघले प्रत्येक वर्षको भदौ २२ गते सामूहिक छोनाम मनाउने निर्णय गरेअनुसार चैनपुरमा सामूहिक छोनाम मनाएको संघका मकवानपुरका अध्यक्ष पूर्णबहादुर चेपाङले बताए ।

संघद्वारा आयोजित कार्यक्रममा प्रदेश सांसद सन्तबहादुर चेपाङ, आदिवासी जनजाति संघका अध्यक्ष तीर्थ थापा, जनजाति नेता जंगबहादुर गुरुङलगायतको सहभागिता थियो ।

छोनाम पर्व चेपाङ जातिको जीवनशैली र संस्कृतिसँग जोडिएको छ । उनीहरू कहाँ बस्छन् र के खान्छन् भन्ने कुरा यो पर्वले चिनारी दिन्छ । उक्त पर्वमा चेपाङका पुरोहित पान्दे झाँक्रीहरूलेरातभर ढ्याङ्ग्रो ठोक्दै मन्त्रोच्चारण गरेर नयाँ अन्न देवता रपितृलाई चढाउँदै आफूहरूले पनि खाने गर्छन् ।

‘यो चेपाङ जातिको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो,’ प्रदेश सभा सदस्य सन्तबहादुर चेपाङले भने, ‘नयाँ अन्न र फलफूल भूमि र पितृलाई नखुवाएसम्म चेपाङ समुदायले खान नहुने भएकाले भूमि र पितृलाई खुवाउने गरिन्छ ।’ खोलाको शिर र जंगलको पुछारमा बस्ने चेपाङ जातिको पाखो र भिरालो जमिनमा उत्पादन भएका मकै, धान, पिडालु, घिरौला तथा विभिन्न अमिलो फलफूलहरू छोनामका पितृलाई (चढाएर) खुवाएर खाने गर्छन् । छोनाम (न्वागी) को दिन एकपाखे ढ्याङ्ग्रो ठोकेर झाँक्रीहरूले मन्त्रोच्चारण गर्छन् ।

छोनामको बेला जग्गेमा चेपाङको पाखोबारीमा फलेको फलफूल र मकै तथा धान राख्ने गरिन्छ । जग्गे नजिकै आगोको धुनी लगाएर चेपाङका झाँक्रीहरू रातभर फलाक्ने गर्छन् भने युवायुवतीहरू नाचगानमा रमाउने गर्छन् । रोजगारीका निम्ति टाढा—टाढा गएका चेपाङ युवायुवतीहरू यो पर्वमा घर आउँछन् । ‘छोनामको दिन यसरी ढ्याङ्ग्रो ठोकिएन र मन्त्रोच्चारण गरिएन भने पितृ र देवता रिसाउँछन्,’ ६४ वर्षे झाँक्री रत्नबहादुर चेपाङले भने, ‘यसरी विधि पुर्‍याएपछि मात्र नयाँ अन्न र फलफुल खाने बाटो खुल्छ ।’

विधि नपुर्‍याईकन आफ्नो खुसीमा नयाँ अन्न खाएमा पितृ र देवताले दुःख दिने गर्छ,’ उनले भने । २०६८ सालको जनगणना अनुसार मुलुकमा ६८ हजार ३ सय ९९ चेपाङको जनसंख्या रहेको छ । मकवानपुरमा ९ हजार ७ सय ७८ पुरुष र ९ हजार ३ सय ७४ महिलासहित १९ हजार १ स ५२ जना चेपाङको बसोबास छ ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×