आत्महत्या टार्न सकिन्छ

डा. सरोजप्रसाद वझा

आत्महत्या अर्थात् आफैले जानी–जानी गरिने आफ्नो हत्या झट्ट हेर्दा कुनै रोगसँग सम्बन्धित देखिँंदैन, सामाजिक समस्याका कारण यस्तो भएको भन्ने लाग्छ, जुन सत्य होइन । विभिन्न देशमा गरिएका शोध–अनुसन्धान अनुसार, आत्महत्या शारीरिक (जैविक), मानसिक तथा सामाजिक समस्याको सम्मिश्रणका कारण गर्ने गरिन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुटीओ) का अनुसार, हरेक चालीस सेकेन्डमा एक व्यक्तिले आत्महत्या गर्ने गरेको छ । हाम्रो छिमेकी भारतमा मात्रै हरेक दुई मिनेटमा एक जनाको आत्महत्या हुने गरेको छ । यद्यपि नेपालमा आत्महत्याबारे शोध–अनुसन्धान कमै भएको छ, तथापि प्रहरी प्रधान कार्यालयको पछिल्लो तथ्यांकले बताउँछ— हरेक दिन करिब सोह्र जनाले आत्महत्या गर्ने गरेका छन् । वास्तविक तथ्यांक योभन्दा बढीहुन सक्छ ।

डब्लुटीओको सन् २०१६ को तथ्यांक अनुसार, विश्वमा १५–२९ वर्ष उमेरका युवाको मृत्युको दोस्रो कारक आत्महत्या हो । त्यसमाथि विश्वमा हुने आत्महत्याको सबैभन्दा बढी, अर्थात् ७९ प्रतिशत, नेपालजस्ता अल्प र विकासशील देशहरूमा हुने गरेको छ । विश्वभर हरेक वर्ष ८ लाख मान्छेको ज्यान आत्महत्याबाट जाने गरेको छ ।

यसरी हेर्दा आत्महत्या जनस्वास्थ्य सम्बन्धी जटिल समस्या रहेको र यसको रोकथाम ठूलो चुनौती बनेको छ । त्यसैले जनचेतनाका लागि हरेक १० सेप्टेम्बरलाई आत्महत्या रोकथाम दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको छ । यो वर्षको नारा छ— ‘सबैजना मिलेर आत्महत्या रोकथाम गरौं’ (वर्किङ टुगेदर टु प्रिभेन्ट सुसाइड) ।

नेपालमा आत्महत्यालाई प्रहरीले अपराध अन्तर्गत राख्ने गरेको छ । पश्चिमी मुलुकहरूमा चाहिँ यसलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य रेकर्डमा उल्लेख गरिन्छ । करिब २५ राष्ट्रमा आत्महत्यालाई गैरकानुनी मानिएको छ । २० राष्ट्रमा, इस्लामिक कानुन अनुसार, आत्महत्या प्रयास गर्नेलाई पनि दण्ड–सजाय वा जेल चलान गर्ने गरिन्छ ।

युरोपको कुनै पनि मुलुकमा अचेल आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराध अन्तर्गत उल्लेख गरिँंदैन । यद्यपि १९ औं शताब्दीसम्म अधिकांश युरोपेली मुलुकमा आत्महत्यालाई अपराध मानिन्थ्यो । अस्ट्र्रेलियामा पनि अपराध मानिँदैन । अमेरिकामा गैरकानुनी मानिँदैन, तर आत्महत्या प्रयासलाई केही दण्ड–सजायको व्यवस्था गरिएको छ ।

भारतमा गैरकानुनी मानिएको थियो र आत्महत्या प्रयासबाट बाँंचेकालाई एक वर्ष जेल पठाउने व्यवस्था थियो । तर अप्रिल २०१७ मा भारतीय संसदले मानसिक स्वास्थ्य कानुन पास गरेर आत्महत्यालाई अपराधबाट हटायो । त्यो कानुन जुलाई २०१८ देखि लागू भैसकेको छ ।

नेपालको परिप्रेक्ष्यमा देवानी र फौजदारी कानुनमा सबै प्रकारका शंकास्पद आत्महत्याको प्रहरीबाट अनुसन्धान गर्नुपर्ने उल्लेख छ । तर आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराध मान्ने अथवा दण्ड–सजाय गर्ने प्रावधान देखिंँदैन । नेपालमा आत्महत्या गैरकानुनी नभए पनि जनमानसमा यसबारे गलत बुझाइ छ ।

आफ्नो ज्यान लिने निर्णय गर्न कसैलाई पनि सहज हुन्न । त्यसैले कसैले आत्महत्या किन गर्‍यो भन्ने बुझ्न व्यक्तिविशेषका विभिन्न पक्ष केलाउनु जरुरी हुन्छ, न कि कुनै एउटा सामाजिक पक्ष । व्यक्तिविशेषको शारीरिक स्वास्थ्य तथा वंशानुगत संरचना, मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य, सामाजिक–धार्मिक र कानुनी समस्या तथा दीर्घकालीन शारीरिक अशक्ततालाई यसमा विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

विभिन्न अध्ययन अनुसार, आत्महत्या गर्नेहरूको मस्तिष्कमा विशेषतः सेरेटोनिन नामक रसायनको कमी रहेको पाइन्छ । तर पनि आत्महत्याको कुनै एउटा मात्र कारक हुन सक्दैन । डिप्रेसन भएका, लागुऔषध प्रयोगकर्ता, अत्यधिक मद्यपान गर्ने (अल्कोहल डिपेन्डेन्ट), व्यक्तित्व सम्बन्धी समस्याहरू भएका, स्क्रिजोफ्रेनिया भएका, आत्तिने रोग (एंक्जाइटी) भएका व्यक्तिहरूले आत्महत्या गर्ने सम्भावना बढी हुने विभिन्न अध्ययनले पुष्टि गरेका छन् ।

आत्महत्या नेपालसहित विश्वकै जटिल जनस्वास्थ्य समस्या भए पनि यसलाई रोकथाम गर्न सकिन्छ । नेपालमा सर्वप्रथम आत्महत्या वा आत्महत्या प्रयासलाई अपराधको अवधारणाबाट निकाल्नु पनि अत्यावश्यक छ । अनिमा सरकार र नागरिक समाज दुवै मिलेर आत्महत्याका लागि प्रयोग गरिने कीटनाशक औषधि, मादक पदार्थ लगायतमा निगरानी र अनुगमन गर्नुपर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्याको उपचारको व्यवस्था, स्वास्थ्यकर्मीलाई यसको पहिचान र रोकथाम सम्बन्धी तालिम, जनमानसदेखि लिएर स्कुल–कलेजमा जागरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु जरुरी छ । चौबीसघण्टे टेलिफोन हटलाइन तथा उपचार सेन्टरको सुविधा पनि आत्महत्या रोकथाममा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् ।

लेखक त्रिवि शिक्षण अस्पतालका मनोचिकित्सक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ ०८:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चेपाङ बस्तीमा छोनाम

कान्तिपुर संवाददाता

हेटौंडा — चितवनको राप्ती नगरपालिका–१३ कोराक ड्यामका भीमबहादुर प्रजा (चेपाङ) अघिल्लो हप्ता ढ्याङ्ग्रो बोकेर छिमेकी गाउँ जिम्लिङबाट घर फर्कदै थिए । 

‘पान्देले पछि आउँछु भनेका छन् । अहिले ढ्याङ्ग्रो मात्रै बोकेर झर्दै छु’ भीमबहादुरले भने । पान्दे भनेको चेपाङ समुदायको झाँक्री वापुजारी हुन् । यीनै पान्देले ढ्याङ्ग्रो बजाउँदै र मन्त्र फलाक्दै नयाँ अन्न दिवंगत पित्रृहरूलाई चढाएपछि बल्ल अरुले खाने चलन छ । यही चलन चेपाङ समुदायले मौलिकपर्व ‘छोनाम’ को रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।

भदौ लागेपछि चेपाङ गाउँमा पान्देको मन्त्र र ढ्याङ्ग्रोको आवाज सुरु हुन्छ । हरेक घरमा फलेको नयाँ खाद्यन्न, तरकारी, फलफुल, कन्दमुल पित्रृलाई चढाउने कार्यको थालनी हुन्छ । भीमबहादुरका अनुसार यसपछि न्वागी खाइन्छ । भदौ लागेपछि चेपाङ बस्तीमा मकै तयार हुन्छ । घिरौला, पिँडालु, चिचिन्डा पनि फलेका हुन्छन् । पानी नलाग्ने पाखो बारीमा रोपेको घैया पाक्ने बेला पनि यही हो ।
‘यी सवै अन्न हामीले कुललाई चढाएपछि मात्रै बल्ल आफु खान्छौं’ कोराक किरनटारका हर्कबहादुर चेपाङले भने ।

भदौ पहिलो साता नै उनले छोनामको विधि पूरा गरेर घरमा फलेका तरकारीहरू खान सुरु गरेका छन् । किरनटारकै ६६ वर्षीय लालबहादुर चेपाङ त्यो भेगकै कहलिएका पान्दे हुन् । उनका अनुसार भदौ लागेपछि छोनाम सुरु हुन्छ । यो महिनाको सोमबार वा बिहीबार घरगाउँमा छोनामको काम हुन्छ । विस २०६४ सालदेखि नेपाल चेपाङ संघले भदौ २२ लाई छोनाम मनाउने दिनका रुपका घोषणा गरेको छ ।

‘छोनाम के हो, कसरी मनाइन्छ भनेर सवैलाई जानकारी दिने उद्देश्यले छोनाम समारोह गर्न थालेका हौं’ संघका पूर्व अध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले भने । नयाँ पुस्तालाई संस्कृति सिकाउन पनि यस्ता समारोहले सघाउने संघका अर्का पुर्व अध्यक्ष पहलमान चेपाङले भने ।

चेपाङ समुदायमा धर्म परिवर्तनको लहर चलेको कारण पछिल्लो पुस्ता विस्तारै संस्कृतिप्रति बेखबर बन्दै छ । कोराकका हर्कबहादुर चेपाङका अनुसार क्रिस्चियन बनेका चेपाङहरूले छोनाम मनाउँदैनन् । जिल्ला तहमा कार्यक्रम नभए पनि चेपाङ बहुल राप्ती–१० को चेपाङ संघ वडा इकाइले सोमबार किरनटारमा छोनामको कार्यक्रम गरेको थियो ।

सामूहिक न्वागी
मकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिकाले छोनाम पर्वको अवसरमा शनिबार सार्वजनिक बिदा दियो । यहाँ चेपाङ समुदायको बाक्लो बस्ती छ ।

आइतबार बेलुकादेखि सोमबार बिहानसम्म राक्सिराङको केन्द्र चैनपुरमा चेपाङहरूले सामूहिक रूपमा छोनाम (न्वागी) पर्व मनाए । युवायुवतीहरू रातभर नाचगान गरे भने चेपाङ झाँक्रीहरूले आफ्नो पितृ र देवतालाई खुसी पार्न रातभर ढ्याङ्ग्रो ठोके । अगुवा चेपाङहरूले युवायुवती र झाँक्रीहरूलाई नाचेर हौस्याएका थिए ।

अन्य समुदायको प्रभाव र धर्म परिवर्तनले क्रमशः आफ्नो संस्कृति र पहिचान गुमाउँदै गएको भए पनि केही चेपाङ युवाहरूको सक्रियतामा विगतका केही वर्षदेखि चेपाङ समुदायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र ठूलो धार्मिक पूजा छोनाम (न्वागी) पर्व सामूहिक रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।

विगतमा भदौ पूर्णिमाका दिन चेपाङहरूले एक्लाएक्लै घरमा न्वागी पर्व मनाउँथे । अहिले सामूहिक रूपमा मनाउने गरेका छन् । चेपाङ संघले प्रत्येक वर्षको भदौ २२ गते सामूहिक छोनाम मनाउने निर्णय गरेअनुसार चैनपुरमा सामूहिक छोनाम मनाएको संघका मकवानपुरका अध्यक्ष पूर्णबहादुर चेपाङले बताए ।

संघद्वारा आयोजित कार्यक्रममा प्रदेश सांसद सन्तबहादुर चेपाङ, आदिवासी जनजाति संघका अध्यक्ष तीर्थ थापा, जनजाति नेता जंगबहादुर गुरुङलगायतको सहभागिता थियो ।

छोनाम पर्व चेपाङ जातिको जीवनशैली र संस्कृतिसँग जोडिएको छ । उनीहरू कहाँ बस्छन् र के खान्छन् भन्ने कुरा यो पर्वले चिनारी दिन्छ । उक्त पर्वमा चेपाङका पुरोहित पान्दे झाँक्रीहरूलेरातभर ढ्याङ्ग्रो ठोक्दै मन्त्रोच्चारण गरेर नयाँ अन्न देवता रपितृलाई चढाउँदै आफूहरूले पनि खाने गर्छन् ।

‘यो चेपाङ जातिको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो,’ प्रदेश सभा सदस्य सन्तबहादुर चेपाङले भने, ‘नयाँ अन्न र फलफूल भूमि र पितृलाई नखुवाएसम्म चेपाङ समुदायले खान नहुने भएकाले भूमि र पितृलाई खुवाउने गरिन्छ ।’ खोलाको शिर र जंगलको पुछारमा बस्ने चेपाङ जातिको पाखो र भिरालो जमिनमा उत्पादन भएका मकै, धान, पिडालु, घिरौला तथा विभिन्न अमिलो फलफूलहरू छोनामका पितृलाई (चढाएर) खुवाएर खाने गर्छन् । छोनाम (न्वागी) को दिन एकपाखे ढ्याङ्ग्रो ठोकेर झाँक्रीहरूले मन्त्रोच्चारण गर्छन् ।

छोनामको बेला जग्गेमा चेपाङको पाखोबारीमा फलेको फलफूल र मकै तथा धान राख्ने गरिन्छ । जग्गे नजिकै आगोको धुनी लगाएर चेपाङका झाँक्रीहरू रातभर फलाक्ने गर्छन् भने युवायुवतीहरू नाचगानमा रमाउने गर्छन् । रोजगारीका निम्ति टाढा—टाढा गएका चेपाङ युवायुवतीहरू यो पर्वमा घर आउँछन् । ‘छोनामको दिन यसरी ढ्याङ्ग्रो ठोकिएन र मन्त्रोच्चारण गरिएन भने पितृ र देवता रिसाउँछन्,’ ६४ वर्षे झाँक्री रत्नबहादुर चेपाङले भने, ‘यसरी विधि पुर्‍याएपछि मात्र नयाँ अन्न र फलफुल खाने बाटो खुल्छ ।’

विधि नपुर्‍याईकन आफ्नो खुसीमा नयाँ अन्न खाएमा पितृ र देवताले दुःख दिने गर्छ,’ उनले भने । २०६८ सालको जनगणना अनुसार मुलुकमा ६८ हजार ३ सय ९९ चेपाङको जनसंख्या रहेको छ । मकवानपुरमा ९ हजार ७ सय ७८ पुरुष र ९ हजार ३ सय ७४ महिलासहित १९ हजार १ स ५२ जना चेपाङको बसोबास छ ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT