बुढेसकाललाई सम्पत्ति होइन, सन्तान

अछरी पोखरेल

एक–डेढ महिनाअघि म नेपालगन्जबाट काठमाडौं गएका बेला अति मिल्ने साथीको घरमा बास बसेंँ । साथीकी आमालाई वार्धक्यले गलाउँदै रहेछ । केही वर्षअघि आमा गुमाएकी म उहाँसँग भेट्दा भावुक भएँ । केही खानेकुरा दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो र बाहिर निस्किएँ । टन्नै बिस्कुट र फलफूल किनेर लगिदिएँ । मैले दिएका खानेकुरा उहाँले सिरानीमा राख्नुभयो ।

उहाँसँग लामै भलाकुसारी चल्यो । भन्दै हुनुहुन्थ्यो, ‘आँखाले राम्रो मेसो पाउँदिनँ । घुडा दुखेर भर्‍याङ चढ्न सक्दिनँ । ठूलो अपरेसन गरेर छोरा–बुहारीले बचाए ।’ उहाँका श्रीमान् बितेको पाँच वर्ष भएको रहेछ । भन्नुभयो, ‘मारे पाप पाले पुण्य भन्दै अग्नि साक्षी राखेर, पाउ पुजेर दिएका श्रीमान् पनि बितेपछि त दिन काट्न गाह्रो हुँदो रहेछ, नानी !’

हुन पनि हो, जवान हुँदासम्म शरीर पनि बलियो हुन्छ, काम गरेर खान सकिन्छ, बुढेसकाल लागेपछिको सहारा को त ? कि त श्रीमान्/श्रीमती कि छोराछोरी/छोराबुहारी । छोराछोरी/छोराबुहारी असल भए भने हेरचाह गर्लान्, दुष्टात्मा निस्किए भने ? हामी धेरैले देखेकै छौं, कति छोराछोरी/छोराबुहारी आफ्ना आमाबुबा पाल्न गाह्रो मानेर टाढा बसाइँ सरेका छन् । हेरचाह त परका कुरा, कहिलेकाहीँ यसो मनशान्ति खर्चबर्च पठाउने पनि गर्दैनन् । अनि वृद्धाश्रमको खोज्नुपर्ने लेठो आइलाग्छ । कति वृद्धवृद्धा त्यस्ता आश्रममा गएर बस्न पनि संकोच मान्छन् र पीडा सहेर घरै बसिरहेका हुन्छन् ।

आमाबुबाको बुढेसकालको सहारा भनेकै सन्तान हुन् । जतिसुकै व्यस्त रहे पनिआफ्ना आमाबुबाको हेरचाह गर्नु छोराछोरी सबैको कर्तव्य हो । आमाबुबालाई तिनको निःस्वार्थ पालन–पोषणको प्रतिफल सन्तानले ती अशक्त भएका बेला दिनुपर्छ ।

केही दिनअघि चितवन घुम्न गएका बेला अर्की बूढीआमासँग मैले कुराकानी गर्ने मौका पाएँ । दुई छोरा र चार छोरीकी आमा उहाँका पनि श्रीमान् बितिसक्नुभएको रहेछ । कान्छा छोरा–बुहारीसँगै बस्ने उहाँले भन्नुभयो, ‘कान्छाको छोरा सानो भएकोले यैसँग बसेकी छु ! बुहारी त जेठी सज्जन छ, छोरो माइलो सज्जन छ, माया गर्छन् । श्रीमान् बितेपछि त हेला भइँदो रैछ, नानी ! के गर्नु, आफ्नो कमाइ नभएपछि कसैको माया पाइँदो रैनछ ।’

कुनै पनि आमाबुबा, दुर्लभ अपवादबाहेक, आफ्ना सन्तान अरूलाई दिएर चैनले बस्न सक्दैनन् । बरु आफूले दुःख पाएर पनि सन्तानलाई खुसी राख्न रातदिन लागिरहेका हुन्छन् । आफू भोकभोकै बसेर आमाबुबाले सन्तानको पेट भर्छिन् । सन्तानलाई खुट्टा टेक्ने बनाउन्जेल आमाबुबाको आधा मासु भइसकेको हुन्छ । आमाबुबाको सास नै सन्तानको सुस्वास्थ्य र समुन्नतिमा अल्झेको हुन्छ ।

कतै–कतै सन्तानले आमाबुबाबारे कुरा चल्दा भन्ने गर्छन्, ‘बूढाबूढी कचकचे छन् । जति गरे पनि पुगेन मात्रै भन्छन् । असन्तोषीहरू !’ यसो भन्नुअघि सन्तानले आफू कुन अवस्थाबाट अहिले यस्तो भएँ होला भनी हेक्का गर्नुपर्छ । आमाबुबाले चौबीसै घण्टा हेरचाह नगरेकाभए ती अहिलेको अवस्थामा पुग्न सक्थे ? बाँचिरहन सक्थे ?’

वृद्धावस्थामा श्रीमान्–श्रीमती साथै हुँदा तै ठीकठाकै हुन्छ । एक जनाले छोडेर गएपछि एक्लो जीवन बिताउन न महिलालाई सजिलो हुन्छ, न पुरुषलाई । एकल आमा वा बुबालाई छोराछोरी वा बुहारीले झन् बढी ख्याल गर्नुपर्छ, सेवा–सत्कार गर्नुपर्छ । कसैले कसैको हेरचाह गर्दा पक्कै पनि समय र श्रम खपत हुन्छ, त्यसमा चिन्ता भने गर्नुपर्दैन ।

त्यसको भर्पाई त्यो सेवकले आफ्ना सन्तानबाट अवश्य पाउँछ । किनकि तपाईंले आफ्ना आमाबुबालाई जस्तो व्यवहार गर्नुहुन्छ, तपाईंका सन्तानले तपाईंलाई त्यस्तै व्यवहार गर्छन् । यसमा सोचलेकाम गरेको हुन्छ । तपाईं सकारात्मकताले ओतप्रोत हुने गर्नुभएको छ भने सन्तान पनि त्यस्तै हुन्छन् । नकारात्मकताले सकारात्मकतालाई तान्दैन ।

ज्येष्ठ नागरिकलाई यथोचित सम्मान दिलाउने दिशामा राज्यको पहलको पनि खाँचो छ । तिनका लागि राज्यले स्वास्थ्यसेवा सहितको योजना ल्याउनुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकले परित्यक्त जीवन बाँच्नु नपरोस् भन्नाका लागि छोराछोरीले आफ्ना आमाबुबालाई बेवास्ता गर्न नपाउने व्यवस्था बनाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७६ ०८:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साउनमा व्यापार घाटा १४ प्रतिशतले घट्यो

कृष्ण आचार्य

काठमाडौँ — गत वर्ष उच्च आयात, निराशाजनक निर्यात र बढ्दो व्यापार घाटा व्यहोरिरहेको सन्दर्भमा यस वर्षको पहिलो महिनाको व्यापारमा केही सकारात्मक संकेत देखापरेको छ । गत वर्षको तुलनामा यस आर्थिक वर्षको पहिलो महिना साउनमा आयात साढे ११ प्रतिशतले घटेको छ ।

निर्यात २७.६८ प्रतिशतले बढेको छ । व्यापार घाटा करिब १४ प्रतिशतले घटेको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाएको छ । ‘यो एकदमै सुखद खबर हो,’ पूर्वअर्थसचिव शान्तराज सुवेदीले भने, ‘तर, हाम्रो अहिलेकै अवस्थाअनुसार बाँकी ११ महिना पनि यस्तै हुन्छ भनेर विश्वास गर्न सक्ने आधार छैन ।’ तथ्यांकअनुसार गत वर्षको साउन महिनामा १ खर्ब २० अर्ब रुपैयाँका सामग्रीहरू आयात भए ।

यसपटक १ खर्ब ६ अर्ब रुपैयाँका सामग्री मात्रै आयात भएको छ । ‘आयात निरुत्साहित गर्न सरकारले कठोर कदमहरू चालिरहेको छ । त्यसको असरले आयात घटेको हुन सक्छ,’ सुवेदी भन्छन्, ‘इनर्जी ड्रिंक्स, जंक फुड आयात बन्द गरिएको छ । सवारी साधन आयात कम गर्नका लागि बैंक ऋणदेखि विभिन्न नीतिहरूमा कडाइ गरिरहेकाले आयात घट्दै गएको हो ।’

गत वर्ष पनि सवारी साधन र स्पेयर्स पार्टसहरूको आयात वृद्धि नगन्य मात्रामा भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०७४/०७५ मा ८६ अर्ब ३१ करोडको आयात भएकामा २०७५/०७६ मा ९१ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ मात्रै आयात भएको हो । वृद्धि त भएको हो तर अघिल्ला वर्षहरूको तुलनामा निकै कम हो । व्यवसायीहरूले पनि सवारी साधन आयातमा निकै गिरावट आएको बताइरहेका छन् ।

यसकारण व्यवसायीहरू पनि सरकारको आयात निरुत्साहित गर्ने कठोर नीतिमा सचेत देखिएको पूर्वसचिव सुवेदीले बताए । ‘सरकारका अहिलेका नीति नियमले आयात गरेर गरिने व्यवसायमा निकै धेरै सोच्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरिदिएको छ,’ उनले भने । आयात घट्ने मात्रै हैन, निर्यातसमेत बढ्नु आशाको संकेत रहेको उनले बताए ।

विभागको तथ्यांकअनुसार गत वर्ष साउन महिनामा ६ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँको निर्यात भएकामा यसपटक ८ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँको निर्यात भएको छ । जुन गत वर्षभन्दा २७.६८ प्रतिशतले बढी हो । ‘निर्यातका लागि प्रोत्साहनका नीतिहरू सरकारले अगाडि सारिरहेको छ । सरकारको नीतिहरू पनि निर्यातलाई बढाउने र आयात घटाउने प्रकृतिका छन् ।’

पछिल्लो समय कृषि उत्पादन तथा उपभोग्य खाद्यान्न उत्पादन बढिरहेको उनले बताए । ‘हरेक महिना यो साउनको जस्तै निर्यात बढाउन पाए हुन्थ्यो । निर्यात गर्ने सामग्रीहरू हामीसँग छैनन्,’ पूर्वसचिव सुवेदीले भने, ‘निर्यातका लागि नीतिगत सुधारको काम भएको छ, निर्यात गर्ने वस्तु छैन ।’ आयातमा भने सरकारको नीतिले केही घटाउने उनको विश्वास छ । सरकारले आयात रोक्न सक्ने सम्भावित सामग्रीहरूको पहिचान र व्यापार घाटा कम गर्ने उपाय खोज्न अध्ययन समिति नै बनाएको थियो ।

राजस्व सचिव लालशंकर घिमिरेको संयोजकत्वमा गठित समितिले करिब एक महिना लगाई अध्ययन गरी आयात रोक लगाउने सामग्रीहरूको सूची सिफारिस गरेको थियो । उक्त आधारमा मन्त्रिपरिषद्ले क्याफिनयुक्त शक्तिवर्द्धक पेय पदार्थ (इनर्जी ड्रिंक), प्लास्टिक, लाइटलगायत विभिन्न सामग्रीहरू आयातमा पूर्ण रूपमा बन्देज लगाएको छ ।

अन्य केही सामग्रीहरू अत्यधिक आयात नहोस् भनेर भन्सार महसुल बढी लगाइदिएको छ । खासगरी सिमेन्ट तथा अन्य केही उत्पादनमूलक उद्योगहरू आत्मनिर्भरको बाटोमा रहेकाले आयातितलाई निरुत्साहित गर्न भन्सार महसुल उच्च छ । यसपटकबाट पुस्तक आयातमा समेत १५ प्रतिशत भन्सार महसुल लगाइएको छ । यसले आयात कम हुनुमा केही भूमिका खेलिरहेको छ ।

गत वर्ष अमेरिकी डलर महँगो, आयातमा वृद्धि अचाक्ली र निर्यात वृद्धि सुस्त भएपछि सरकारले अनावश्यक सामग्रीहरूको पहिचान गरी आयात कम गर्ने उपायहरूको खोजीमा लागेको हो । खासगरी आयात उच्च निर्यात कम हुँदा व्यापार घाटा, भुक्तानी सन्तुलन, शोधनान्तर घाटा, चालु खाता घाटा उच्च थियो ।

नयाँ सरकार गठनलगत्तै अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण मानिने उक्त सूचकहरू नकारात्मक भएपछि सरकार खासगरी अर्थमन्त्री युवराज खतिवडा निकै आलोचित भएपछि आयात कम र निर्यात बढी गर्ने उपायहरूको खोजीमा लागेका हुन् । नेपालमा हाल १८० देशबाट विभिन्न सामग्रीहरू आयात भइरहेका छन् । पहिलो महिनामा १०५ मुलुकहरूबाट आयात तथा निर्यातको भयो ।

सबैभन्दा बढी आयात निर्यात भारतसँग नै भएको छ । भारतबाट ६७ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँ आयात भएको छ, निर्यात भने ६ अर्ब ५ करोड रुपैयाँको मात्रै भयो । त्यसपछि चीनबाट आयात १८ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँको भएकामा १९ करोड ८२ लाख रुपैयाँ भएको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाउँछ ।

गत आर्थिक वर्ष व्यापार घाटा १३.५ प्रतिशतले वृद्धि भई १३ खर्ब २१ अर्ब ४३ करोड पुगेको छ । आयातको वृद्धिदर १३.९ प्रतिशत र निर्यातको वृद्धिदर १९.४ प्रतिशत रहेको छ । आयात उच्च हुँदा विदेशी विनियम सञ्चितिमा समेत असर गरिरहेको छ । हालको विदेशी विनिमय सञ्चिति ७.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न सक्छ ।

‘गत वर्षसम्म कुल विदेशी विनिमय सञ्चिति १० खर्ब ३८ अर्ब ९२ करोड कायम भएको छ,’ राष्ट्र बैंकले आइतबार जारी गरेको देशको आर्थिक तथा वित्तीय स्थितिमा भनिएको छ, ‘अघिल्लो वर्ष उक्त सञ्चिति ११ खर्ब २ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ रहेको थियो ।’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७६ ०८:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्