तीजको खानपान र उपवास

डा. प्रकाश बुढाथोकी

केही वर्षअघि काभ्रेको पाँचखालस्थित ग्रामीण स्वावलम्बी बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्थाले आयोजना गरेको तीज विशेष कार्यक्रममा दर खाएका ४ सयमध्ये साढे ३ सय जना बिरामी परेका थिए । यो समाचारले त्यति बेला धेरैलाई चनाखो बनाएको थियो । तर लाग्छ, त्यो खबर आयो–गयो भयो । दरप्रति उत्साह बढ्दै गए पनि सचेतता झन्झन् घट्दै गएको प्रतीत हुन्छ ।

दरको स्वरूपमा साँच्चै परिवर्तन हुँदै आएको छ । पहिले–पहिले प्राय: खीर, ढकने जस्ता शाकाहारी खाद्य पदार्थलाई दरका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । समयक्रमसँगै तिनको स्थान मासु, मदिरा र मिठाईले लिएका छन् । घरमा आफै पकाइतुल्याई नगरी तयारी अवस्थाका मासुजन्य तथा मिठाईजन्य परिकार किनेर खाने चलन गहिरिँदै गएको छ । जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै यो चलन फेर्न त नसकिएला, तर अलिकति सावधानी चाहिँ अपनाउनैपर्छ ।

किनेर खाने मासुका परिकार अशुद्ध हुन सक्छन् । त्यस्तो मासु खाँदा टिनिया सोलियस, टिनिया साजिनाटा, ट्राकिनेल्ला स्पाइर्लिस र फ्यास्किओला हेपाटिका जस्ता फित्ते कीराजन्य रोग लाग्न सक्छन् । एन्थ्राकस, एक्टिनोमाइकोसिस, क्षयरोग र फुड प्वाइजनिङ जस्ता ब्याक्टेरियल संक्रमण पनि हुन सक्छन् । ससेज, सलामी, क्यान वा बट्टाबन्द टुना फिस जस्तो प्याकिङ गरेको मासुमा स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने एडिटिभ, प्रिजरभेटिभ राखिएको हुन्छ । त्यसैले ताजा मासु प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । कचिला जस्तो काँचो मासुभन्दा पकाएको मासु उत्तम हुन्छ । तारेको, सेकेको, भुटेको वा कडा आगोमा पकाएको मासु खुम्चिएर ज्यादै कडा बनेको हुन्छ, जुन पचाउन गाह्रो बन्छ । मासु प्रेसर कुकरमा पकाएर, त्यो पनि सम्भव भए झोल हालेर खानु स्वास्थ्यका लागि उचित हुन्छ । अनि मासु मात्र खाँदा कब्जियत हुन सक्ने भएकाले त्योसँगै फलफूल वा सलाद नछुटाउनु बुद्धिमत्तापूर्ण हुन्छ ।

मोटो शरीर भएका, रगतमा कोलेस्ट्रोल बढी भएका, उच्च रक्तचाप तथा मुटुका रोगीले मासु खानै नहुने त होइन, तर बढी बोसोयुक्त रातो मासुचाहिँ खानै हुन्न । स्वास्थ्यका दृष्टिले राँगा, खसी, बंगुर आदिको रातो मासुभन्दा कुखुरा, माछा आदिको सेतो मासु राम्रो हुन्छ ।

अचेल बजारमा हामी विभिन्न खाद्यपदार्थ र मिठाईसँगै रोगहरू पनि किनिरहेका छौं । कतिपय मिठाईमा सिम्रिक, सिन्दूर, अबिर, नीर, रोडामिन बी, ब्रिलियन्ट ग्रीन, मालाचिट ग्रीन, मेटालिन एल्लो, ओरेन्ज, जी नेप्थोल, एल्लो एस, औरामिन, केशरी तथा चम्पारंग लगायतको प्रयोग भएको हुन्छ । त्यस्ता मिठाई खाँदा पेट गडबड हुने, पखाला लाग्ने हुन सक्छ । रातो रक्तकोष नष्ट हुने, रगतको कमी हुने रोग लाग्ने सम्भावना हुन्छ । कलेजो, मुटु, मृगौला जस्ता भित्री कोमल अंगहरू जस्तै कमजोर हुन्छन् । क्यान्सरको सम्भावना बढ्दै जान्छ । बाँझोपन हुनसक्छ । आँखा र कान कमजोर हुन सक्छन् । खाद्यपदार्थ सड्नबाट जोगाउन प्रयोग गरिने प्रिजरभेटिभले जिब्रोमा ससाना खटिरा हुने, पेट पोल्ने, मुखमा अमिलो पानी आउने, सास गन्हाउने हुन सक्छ ।

निर्जल/निराहार उपवास
उपवास श्रद्धा र भक्ति प्रदर्शनको माध्यम भए पनि यो स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक छ । उपवासले शरीरको प्रतिरोधी क्षमता बढाउँछ । न्युराल्जिया, कोलाइटिस, थकान, कब्जियत, कोलाइटिस, टाउको दुख्ने हुँदैन । शारीरिक तौलमा सन्तुलन ल्याउँछ । उपवास बस्दा ब्रेन डिराइभ्ड न्युट्रोफिल फ्याक्टर नामक प्रोटिन बढ्छ र मस्तिष्कको कार्यक्षमता वृद्धि हुन्छ । स्मरण शक्तिमा बढेपछि अल्जाइमर हुन पाउँदैन । पार्किन्सनको सम्भावना घट्दै जान्छ । उपवासमा पाचन प्रक्रियाले आराम पाउने भएकाले पाचनशक्ति बलियो हुँदै जान्छ । शरीर फुर्तिलो हुन्छ ।

व्रत/उपवास बस्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले नराम्रो होइन, तर आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाको ख्याल नगरी बस्नुचाहिँ उचित होइन । बिरामी, साना नानी भएका, स्वास्थ्य अवस्था कमजोर भएका, गर्भवती र अठार वर्षमुनिका तथा वृद्धवृद्धाले व्रत बस्नु नराम्रो हुन्छ । ग्यास्ट्रिक, अल्सर र मुटुरोगका बिरामीले पनि उपवास बस्न हुन्न । ती रोग निको भइसकेका भए पनि व्रत बस्दा बल्झिन सक्छन् । निराहार बस्दा तथा पानी नखाँदा ग्यास्ट्रिक हुने, मिर्गौला बिग्रने हुन्छ । उपवासमा पानी पिउनुलाई धर्मले पाप मान्दैन । पानी नखाई र थुकै ननिली व्रत बस्दा टाउको दुख्ने, अम्लपित्त हुने, शरीर दुख्ने, नसा झमझमाउने, शरीरमा ग्लुकोजको कमी भएर बेहोस हुने सम्भावना रहन्छ । त्यस्तै बेला झन् हिँडडुल र नाचगान गर्दा शरीरमा भएको अलिकति पानी पनि पसिनाका रूपमा निस्किन्छ र हिटस्ट्रोक, निर्जलीकरण भई शरीरका अंग–प्रत्यंगमा असर पर्ने तथा बेहोस हुने हुन सक्छ ।

सामान्यत: उपवासको अवधि मानिसको उमेर, रोगको अवस्था, सेवन गर्ने औषधिको प्रकारमा भर पर्छ । उपवास बसे पनि फलफूल, जुस, कागतीपानी खानुपर्छ । जस्तो उपवास बसे पनि दैनिक सातआठ गिलास पानी पिउनैपर्छ । उपवास तोड्ने क्रममा प्राय: पेटभरि खाने हाम्रो बानी छ । यो पनि राम्रो अभ्यास होइन । रेसादार हल्का खाना खानुपर्छ ।

वर्षमा एकचोटि आउने चाडपर्व उल्लासपूर्वक नै मनाउनुपर्छ । योसँगै खानपानमा पनि ध्यान दिइयो भने सुनमा सुगन्ध हुन्छ । पर्व सकिएपछि उपचारमा भौंतारिनुपर्‍यो भने के मजा भयो र ?
लेखक वीर अस्पतालमा कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उपत्यकामा स्मार्ट सिटी

मल्ल के. सुन्दर

काठमाडौं उपत्यका विकास प्राधिकरणले हालै सार्वजनिक गरेको, उपत्यकाका चार दिशामा चार नयाँ स्मार्ट सिटी बनाइने सूचनाले स्थानीय बासिन्दालाई फेरि सन्त्रस्त पारेको छ । 

सूचना अनुसार, सबभन्दा ठूलो क्षेत्रफलको स्मार्ट सिटी भक्तपुरको तालकोटदेखि काठमाडौंका जोरपाटी र मूलपानी, काठमाडौं–भक्तपुर पुरानो बाटो, नेपाली सैनिक प्रशिक्षण प्रतिष्ठान भएर अरनिको राजमार्गसम्म विस्तार हुनेछ । त्यस क्षेत्रको करिब १ लाख रोपनी खेतीयोग्य भूमि अधिग्रहण गरिनेछ । दोस्रो स्मार्ट सिटीका लागि भक्तपुरकै बालकोट र गुन्डु क्षेत्रलाई रोजिएको छ । तेस्रो स्मार्ट सिटीचाहिँ उपत्यकाको दक्षिणतिर रानीकोट, भैंसेपाटी, खोकना, बुङमती तथा छिम्ती क्षेत्रमा बन्नेछ । चौथो स्मार्ट सिटीका लागि उपत्यकाको उत्तरमा रहेका सामाखुसी र बालाजु बाइपासदेखि काभ्रेस्थली, टोखासम्मको भूमि पहिचान गरिएको छ ।

परियोजनाको डीपीआर तयारी चरणमै छ । आगामी नौ महिनाभित्र बुझाउने गरी नेपालको इन्भाइरोमेन्ट एन्ड रिसोर्स म्यानेजमेन्ट कन्सल्ट्यान्सी दुइटा तथा फिनल्यान्डको हेलेन एन्ड कम्पनी र नेपालकै फुलब्राइट कन्सल्ट्यान्सी एक–एक स्मार्ट सिटीको डीपीआर बनाउन प्राधिकरणको छनोटमा परेका छन् । यसबापत फिनिस कम्पनीले १२ करोड तथा नेपाली कम्पनीहरूले २–२ करोड रुपैयाँ पाउने छन् । करिब ५ खर्ब रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको परियोजनाका लागि लगानी २० प्रतिशत आन्तरिक तथा ८० प्रतिशत अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतबाट जुटाइनेछ । प्राधिकरणका अनुसार, चारै स्मार्ट सिटीका लागि १ लाख ३० हजार रोपनी खेतीयोग्य भूमि मासिनेछ । पछि उपत्यकामा १० लाख जनसंख्या थपिनेछ ।

प्रस्तावित परियोजनाले काठमाडौं उपत्यकाको वर्तमान नगरीय संरचना र जनसांख्यिक स्वरूपमा ठूलो असर पार्ने निश्चित छ । सर्वविदितै छ, उपत्यकाको कुल क्षेत्रफल करिब ५७० वर्ग किलोमिटर छ । यति सानो क्षेत्र कुनै बेला हरियाली तथा उब्जनीका लागि प्रख्यात थियो । मञ्जुश्रीले नागदहको पानी निकास गराई यहाँ मानवबस्ती बसाएको प्रागैतिहासिक कथन त छँदै छ, त्यसअतिरिक्त उपत्यकाको सभ्यता हजारौं वर्ष पुरानो थियो भन्नेमा अध्येताहरूको दाबी रहँदै आएको छ । आदिकवि भानुभक्त आचार्यले पनि उपत्यकाको सुन्दरतामा मोहित भएर ‘अलकापुरी कान्तिपुरी नगरी’ उपमा दिएका थिए । तर सत्ताको गलत नीतिका कारण उपत्यका आन्तरिक आप्रवासनको अतिक्रमणमा पर्‍यो । सही भूमि व्यवस्थापनको अभावमा अत्यन्त सुन्दर उपत्यका कंक्रिटको जंगलमा परिणत हुँदै गयो । सहरी विकासका नाममा अहिले विद्रूपताको दृष्टान्त बनेको छ— काठमाडौं उपत्यका !

प्राकृतिक सुन्दरताबाहेक काठमाडौं उपत्यकाको अर्को पहिचान हो— पूर्वजहरूले खडा गरेका गौरवमय संस्कृति तथा सम्पदा । यो एकैथलोमा सात–सात विश्वसम्पदा छन् । कलाकृति, मन्दिर, स्तूप, गुम्बा, सतल आदि मूर्त सम्पदाहरू यत्रतत्र छन् । अनि रैथाने समुदायले जीवन्त राखेका जात्रा, चाड, पर्व, रीति, परम्परा, पूजा जस्ता अनगिन्ती अमूर्त सम्पदाको पनि केन्द्र हो यो । त्यसैले काठमाडौं उपत्यकालाई विदेशी ज्ञाता तथा विज्ञहरूले खुल्ला सांस्कृतिक संग्रहालय भन्ने गरेका छन् । यही विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका कारण काठमाडौं उपत्यका सिङ्गो नेपाललाई नै विश्वमा परिचित गराउने राष्ट्रिय धरोहर हो । राष्ट्रले यसमा गर्व गर्न सक्नुपर्छ ।
तर, यही सम्पदा क्षेत्रको सरहदभित्र प्राधिकरणले चार नयाँ स्मार्ट सिटी निर्माणको परियोजना अगाडि सार्नुले राज्यसत्ता कुन धरातलमा छ भन्ने संकेत गर्छ । भक्तपुर, साँखु, बुङमती, खोकना, टोखा जस्ता पूर्व लिच्छविकालीन सम्पदानगरमाथि प्रत्यक्ष असर पर्ने गरी हुने स्मार्ट सिटीको निर्माण यथार्थत: हाम्रा ऐतिहासिक धरोहर र गौरवलाई ओझेलमा पार्ने कुटिल खेल हो । सरकार सम्पदा, संस्कृति तथा पहिचान संरक्षणमा कति गम्भीर रहेछ भन्ने गुह्य यसले खोलेको छ ।

सरकारी तथ्यांक अनुसार, काठमाडौं उपत्यकामा अहिले झन्डै २६ लाख मानिस स्थायी रूपमा बसोबास गर्छन् । त्यस अनुसार यहाँको जनघनत्व प्रतिवर्गकिमि करिब ४,५६१ छ । अस्थायी बसोबास गरिरहेकाहरूको संख्या जोड्ने हो भने अझ भयावह चित्र देखिनेछ । नेपालको दोस्रो ठूलो सहर विराटनगरको जनघनत्व २,८३८ मात्र छ भने वीरगन्जको १,८४८ । जनघनत्व घटाएर जानसांख्यिक सन्तुलन कायम गर्न राज्यले काठमाडौं उपत्यकाभित्रको बसोबासलाई अन्यत्र स्थानान्तरण गर्ने रणनीति बनाउनुचाहिँ अहिलेको आवश्यकता हो । तर, उल्टो चार–चार नयाँ स्मार्ट सिटी निर्माण गरेर अर्को पाँच वर्षभित्र उपत्यकामा अहिलेको भन्दा झन्डै ४० प्रतिशत बढी जनसंख्या बढाउन लागिएको छ । यसबाट उपत्यकालाई कस्तो असर पर्ला, सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

यथार्थत:, काकाकुल उपत्यकावासीहरूका लागि अहिले आवश्यक एक अञ्जुली खानेपानी हो । मेलम्ची सपनामार्फत राज्यको असंवेदनशीलताले दशकौं पार गरिसकेको छ । उपत्यकावासीहरू स्वस्थ रूपमा जीउनका लागि धूलोमुक्त सास फेर्न चाहन्छन्, दुर्गन्धबाट उन्मुक्ति खोजिरहेका छन् । अनियन्त्रित सवारी साधन अनि ओहोरदोहोर गर्न पनि नसकिने असहज सडक उपत्यकाको नियति बनिरहेको छ । न आम नागरिकको जीउधनको, न आमा दिदीबहिनीको अस्मिताको सुरक्षाको ग्यारेन्टी हुन्छ यहाँ । सरकार यी दीर्घ समस्याको समाधानमा गम्भीर नरही खर्बौं खर्चिने स्मार्ट सिटीको कुरा गरिरहेको छ, आखिर कसको स्वार्थमा ?

भूमाफियाहरूको चलखेलमा जताततै सलबलाएका हाउजिङ, अपार्टमेन्ट र जग्गा प्लटिङ अनि त्यहाँ उभ्याइएका पुङमाङे भौतिक संरचनाले उपत्यकाको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई पहिल्यैदेखि व्यंग्य गरिरहेका छन् । बर्सेनि बढ्दो खेतीयोग्य भूमिको क्षयीकरण र खुल्ला स्थान अतिक्रमणले त्यत्तिकै चिन्ता बढाइरहेकै छ । लाग्छ, काठमाडौं उपत्यका अविवेकी तथा अदूरदर्शीहरूको कब्जामा परिरहन अभिशप्त छ ।

उपत्यकाको आवश्यकता थप गगनचुम्बी भवन, स्मार्ट सिटी वा आधुनिक सुविधायुक्त भौतिक संरचनाहरूको होइन । ठूलठूला घरहरूको भीडमा उपत्यकाले मौलिक पहिचान भेट्न सक्दैन । यसलाई न्युयोर्क वा सिंगापुर बन्नु छैन । रोम, एथेन्स र बनारस जस्तै पुर्खाको सामर्थ्य र समर्पणमा स्थापित मौलिक पहिचान यसको गौरव हो ।

होला, पाँच खर्ब रुपैयाँ लगानी गरिने परियोजना कति राजनीतिकर्मी, प्रशासकीय हाकिम अनि ठेकेदारका लागि अकुत सम्पत्ति आर्जनको सहज उपाय बन्न सक्ला, स्मार्ट सिटीको भौतिक संरचनासँगसँगै कति अज्ञात व्यक्तिको आर्थिक सूचकांक उकासिएला, तर यो गौरवशाली उपत्यका पक्कै मृत सहरमा परिणत हुनेछ । राष्ट्रियता, समाजवाद, जनपक्षीयताको महिमागान गर्ने हाम्रा नेताजन यसबारे मौन बसिरहनुचाहिँ आश्चर्यजनक छ । संसद्को बैठक चालु छ, तर राष्ट्रिय धरोहरलाई दीर्घकालीन असर पार्ने बेतुकका परियोजनाबारे जनप्रतिनिधिहरू किन चुँसम्म गर्दैनन् ?

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्