विद्यालयमा गुनासो पेटिका 

बिना थिङ

दुई साताअघिको शुक्रबार एउटा आधारभुत विद्यालयको गुनासो पेटिकाको ताला खोलियो । कापीका पानामा, चिर्कटामा विद्यार्थीका अनेक गुनासा थिए । तिनमा लेखिएका थिए— ... ले मेरो पेन्सिल भाँचिदियो । ... सीमा अचेल मसँग बोल्दिनँ । त्यसैले मलाई नरमाइलो लागेको छ ।

... राजकुमार सरले पढाएको बुझिँदैन । ... घरमा बुवा र दाइको झगडा भइरहन्छ । त्यसैले मलाई होमवर्क गर्न मन लाग्दैन । ... म स्कुल आउने बाटोमा केटाहरू बसेर जिस्काउँछन् । मलाई त्यो बाटो भएर विद्यालय आउन मन लाग्दैन । ... शिवले मलाई ब्याड टच गर्छ । पटक–पटक ब्याड टच गर्छ । ... मेरो ड्रेस च्यातिएकाले म स्कुल आउन सकिनँ । तर सरले मेरो कुरा नसुनी कारबाही गर्नुभयो । ... ...
त्यस्ता गुनासामा केहीले मात्र आफ्नो नाम लेखेका थिए ।

गुनासो पेटिका धेरैअघि राखिएको भए पनि प्रयोगमा आउन सकेको थिएन । विद्यालयले यसको महत्त्व बुझ्न सकेको थिएन । लामो समयपछि भएको शिक्षक बैठकले विद्यार्थीमा चिडचिडोपन बढ्दै गएको, विद्यार्थीहरूबीच झैझगडाले उग्र रूप लिएको, पढाइमा केन्द्रित नभएको जस्ता समस्याबारे छलफल चलाउने निर्क्योल गर्‍यो । तिनको मनोविज्ञान बुझेर परामर्श गर्नुपर्ने ठहर गरियो । त्यसका निम्ति उनीहरूका समस्या थाहा पाउनु जरुरी भयो । तर उनीहरू सबै शिक्षकसँग सजिलै खुल्न नचाहेको थाहा भयो । उनीहरू आफ्नो गोपनीयता कायम रहोस् भन्ने चाहन्थे । त्यसका लागि विद्यालयले गुनासो पेटिकाको महत्त्व बुझ्यो ।

शिक्षकहरूले कक्षाकक्षामा गएर विद्यार्थीलाई आआफ्ना समस्या कागजमा लेखेर गुनासो पेटिकामा खसाल्न प्रेरित गरे । त्यस्ता समस्या, जुन उनीहरूले सीधै शिक्षकलाई भन्न सकेका छैनन्, तर नभनी पनि भएको छैन । गुनासो पेटिका प्रत्येक शुक्रबार खोलेर समस्या पढ्ने अनि समाधानमा सहयोग गर्नेमा उनीहरूलाई विश्वस्त तुल्याइयो । त्यसको राम्रो प्रभाव पर्‍यो ।

विद्यार्थीले विभिन्न समस्या भोगिरहेका हुन्छन् । सुन्दा वा देख्दा सामान्य लाग्ने समस्याले तिनको मनोविज्ञानमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेको हुन सक्छ । सहपाठी वा अरूले शारीरिक दुर्व्यवहार गर्नु, आफ्नो सामान हराउनु, शिक्षकहरूबाट विभेद हुनु, पढाएको नबुझ्नु आदि उनीहरूका जल्दाबल्दा समस्या हुन् । पारिवारिक हैरानी, अभिभावकको द्वन्द्व, सम्बन्धमा उतारचढाव, छिमेकीको दुर्व्यवहार पनि उनीहरूको दैनिक जीवनमा नकारात्मक असर पारिरहेको हुन्छ । यसै कारण पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न सकेका हुँदैनन् । अनि उनीहरूलाई निराशाले गाँज्दै लान्छ । यसको विकराल रूप लागूऔषधको प्रयोगदेखि आत्महत्यासम्म हुन सक्छ । समयमै त्यस्ता समस्याको पहिचान र निराकरणमा ध्यान नदिए परिणाम भयावह हुन सक्छ ।

यस्ता समस्या भोग्नेमा पूर्व प्राथमिकदेखि माध्यमिक तहसम्मकै विद्यार्थी हुन सक्छन् । उनीहरू सजिलैसँग आफ्ना समस्या आफ्ना भनिएकाहरूसामु राख्न सक्दैनन् । राखिहाले पनि सम्बन्धित व्यक्तिले हल्का रूपमा लिइदिने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले उनीहरूमा आफ्ना समस्या सम्बोधन हुन्छ भन्नेमा संशय हुने गर्छ । अनि भित्रभित्रै पीडित भइरहन्छन् ।

माथि उल्लिखित विद्यालयको गुनासो पेटिकामा परेका धेरैजसो गुनासा सहपाठीले गरेका कुटपिटसम्बन्धी थिए । एउटा गुनासो अलि फरक किसिमको थियो, जसबाट सहपाठी तर उमेरगत र शारीरिक संरचनागत हिसाबले ठूलो विद्यार्थीको प्रत्येक दिनको यातनामा एउटा विद्यार्थी परिरहेको यथार्थ थाहा पाइयो । पीडितले यो कुरा शिक्षकलाई भन्न सकेको थिएन । त्यो ठूलो विद्यार्थीले थाहा पाए अझ बढी यातना दिने त्रास उसमा थियो । गुनासो पेटिकामार्फत यो समस्या थाहा पाएपछि विद्यालयले पीडक विद्यार्थीसँग सोधखोज गर्‍यो, उसलाई परामर्श दियो । अहिले त्यो ठूलो विद्यार्थी अन्य सहपाठीप्रति सहानुभूति राख्ने भएको छ ।

कक्षा ७ पढ्ने छात्राले आफूलाई अर्को सहपाठीले बारम्बार ब्याड टच गर्ने गरेको उल्लेख गरेकी थिइन् । त्यसबाट आफू पढाइमा केन्द्रित हुन नसकेको र सकेसम्म विद्यालय आउन नपरे हुन्थ्यो भन्ने लागेको समेत उल्लेख थियो । यो भयावह थियो । विद्यालयले पीडक छात्रसँग सोधपुछ थाल्यो । उसले सुरुमा त आफूले त्यस्तो गलत काम नगरेको जिकिर गरिरह्यो । केरकार गर्दै गएपछि उसले आफ्नो गल्ती स्विकार्‍यो, पछुतो मान्यो र कसैलाई त्यस्तो नगर्ने प्रतिबद्धता पनि जनायो । उसले पीडित छात्रासँग माफी माग्यो । यो सबै गोप्य रूपमा गरिएकाले पीडित छात्राको हृदयको ठूलो बोझ हट्यो । अचेल ती दुवै छात्रछात्रा पढाइमा केन्द्रित छन् ।

स्कुले केटाकेटीका यस्ता विविध समस्या हुन्छन् जसलाई विद्यालय प्रशासन, शिक्षक एवं परामर्शदाताले सम्बोधन गर्ने गर्नुपर्छ । यसो गर्दा विद्यार्थीर्हरू केही हदसम्म भए पनि खुसी हुन्छन् । उनीहरूमा शिक्षक र विद्यालयप्रति विश्वास जाग्छ । यसले उनीहरूलाई सिर्जनात्मकतातर्फ उन्मुख हुन सघाउँछ, गलत बाटोमा जानबाट रोक्छ, कुलतमा फस्नबाट जोगाउँछ । त्यसैले गुनासो पेटिका प्रत्येक विद्यालयमा अनिवार्य रूपले राख्नुपर्छ । यो नियमित रूपमा चल्नुपर्छ र समस्याको सम्बोधन हुनुपर्छ । यसले गर्दा केटाकेटीमाथि पर्न सक्ने भवितव्य टरेर जान्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘विवादास्पद’ विवाहको नयाँ प्रवृत्ति

सम्पादकीय

दुर्गम भेगका नेपाली युवतीहरूलाई प्रलोभनमा पारेर चिनियाँ नागरिकसित बिहे गराएर पठाउने शंकास्पद प्रवृत्ति सार्वजनिक भएको छ । नाम विवाह भए पनि यसमा आर्थिक कारोबार जोडिएको छ, दलालहरूको भूमिका देखिएको छ ।

कागजी प्रक्रिया पुर्‍याएर कानुनी बिहे गरे पनि शैली भेडा–बाख्रा किनेजस्तो छ । न दुलाहा–दुलहीबीच पूर्वचिनजान छ, न समाउने कुनै सामाजिक त्यान्द्रो । न भाषा मिल्छ, न दोहोरो संवाद छ । तैपनि हिमाल नाघेर जानका लागि ‘स्थायी सम्बन्ध’ मानिने विवाह हुन्छ । त्यही भएर, प्रहरी आशंका छ— यो ‘मानव तस्करी’ हो ।

नेपाल प्रहरीको मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरोले बुधबार मात्रै यस्तो क्रियाकलापमा संलग्न चार चिनियाँसहित ६ नेपालीलाई पक्राउ गरेको छ । चार चिनियाँमध्ये दुईजना दलाल र दुई नेपाली बिहे गर्न आएका हुन् । नेपाली दलालले ‘म्यारिज ब्युरो’का नाममा नेपाली युवतीलाई चिनियाँ नागरिकसँग बिहे गराउने धन्दै चलाएको प्रहरीले फेला पारेको छ । पक्राउ परेका एक चिनियाँ डेढ वर्षदेखि नै यस्तो धन्दा गरिरहेका रहेछन् ।

उनीहरूमाथि दुर्गम भेगमा गएर युवती खोज्ने र चिनियाँसित बिहे गराई चीन पठाउने गरेको आरोप छ । प्रहरीले सबैलाई मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण ऐन, २०६४ अन्तर्गत जिल्ला अदालतबाट म्याद थप गरी अनुसन्धान अगाडि बढाएको छ । पक्राउ परेकी एक दलाल तीन युवतीलाई चिनियाँसँग बिहे गराएर लैजाने योजनामा थिइन् । ती तीन युवतीले स्थानीय तहको सिफारिसपत्रका आधारमा ‘कोर्ट म्यारिज’समेत गरिसकेका थिए । उड्न ठिक्क परेका तीनमध्ये एक युवती बीचमै मन बदलेर सुटुक्क गाउँतिर भागेपछि यस्तो धन्दा बाहिर आएको हो । बिहे गराइदिएबापत मुख्य दलालले दस लाख रुपैयाँसम्म लिने पाइएको छ । यो पैसा उनीहरू बिहेको कागजी प्रक्रिया पूरा गर्न, कपडा, टिकट खरिद गर्न र अरू दलाललाई दिन खर्चन्थे, बाँकी आफूले लिन्थे । युवतीका बाबुआमालाई समेत विश्वासमा लिन दलालहरूले ज्वाइँले दिएको भन्दै ५०–६० हजार रुपैयाँ दिन्थे ।
यसअघि पनि यसैगरी कागजी प्रक्रिया मात्रै पुर्‍याएर नेपाली चेलीलाई चीन पुर्‍याइएको हुन सक्छ । यस्ता धेरै युवती चर्को श्रम र यौनशोषणमा पर्ने जोखिम उच्च देखिन्छ । चीनमा केही पहिलेको एक बच्चा नीतिका कारण छोरी कम र छोरा धेरै छन् । बिहेका निम्ति केटी अभाव छ । फेरि चिनियाँ समाजमा बिहे खर्च महँगो पनि हुन्छ । यही कारण उनीहरू केटी खोज्दै नेपाल, भियतनाम, लाओस, कम्बोडियासम्म पुग्ने गरेका दृष्टान्त सार्वजनिक भएका छन् । पछिल्लो समय भियतनाम र कम्बोडियाले कडाइ गर्न थालेपछि चिनियाँ नेपाल आउन खोजेका हुन सक्छन् । यसअघि पनि प्रहरीले चीन र कोरियामा विवाहका नाममा नेपाली युवती तस्करी हुने गरेको फेला पारेको थियो । विदेशीसँगको यस्तो विवाहले मानव तस्करीकै स्वरूप लिन सक्ने भन्दै गृह मन्त्रालयले युवतीको गृहजिल्लामा मात्रै त्यस्तो विवाह गर्न जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूलाई परिपत्रसमेत गरेको थियो ।

राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको ठम्याइमा पनि नेपाल–चीन मानव ओसारपसार तथा बेचबिखन एउटा प्रमुख सरोकार हो । आयोगले आफ्ना विभिन्न प्रतिवेदनमा वैदेशिक रोजगारीका नाममा, विवाहका नाममा, अंग प्रत्यारोपणलगायत नेपाल–भारत र नेपाल–चीन सीमापार मानव बेचबिखनका समस्यालाई ठीक ढंगले सम्बोधन गर्न आवश्यक नीतिगत तथा कार्यक्रमिक व्यवस्था गर्न सरकारलाई सिफारिस गरेको छ । वाक फ्रि फाउन्डेसन (२०१८) लार्ई उद्धृत गर्दै आयोगको मानव बेचबिखनसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन–२०७६ ले भनेको छ— चीनका यौन व्यवसायहरूमा छिमेकी राष्ट्रका महिलाको ठूलो उपस्थिति छ, जो मानव बेचबिखनको सिकार भएका हुन सक्छन् । यसै तथ्यसित प्रतिवेदनले नेपाललाई पनि जोडेको छ, ‘विगतमा नेपालबाट पनि चीनमा यौनशोषण तथा जबरजस्ती विवाहका लागि सीमाक्षेत्रका महिलालाई लैजाने गरिएको घटनाहरू प्रकाशमा आएका छन् ।’ चीनसँग नेपालको सम्बन्ध क्रमश: खुल्दै गएको सन्दर्भमा यस्ता प्रवृत्ति बढ्दै जाने भएकाले पनि गम्भीर हुन जरुरी छ ।

तसर्थ, यो प्रवृत्तिप्रति सम्बन्धित सबै पक्ष गम्भीर बन्नैपर्छ । विवाह जस्तो ‘समाजशास्त्रीय संस्था’ का लागि विरानो देशको अञ्जान व्यक्तिसित आर्थिक माध्यमबाट जोडी बाँधिन खोज्नु र त्यसका निम्ति आर्थिक नियतले नै एजेन्टहरू सक्रिय देखिनु आफैंमा अस्वाभाविक छ । अझ यस किसिमको विवाह मूलत: विदेश जान खोज्ने आम नेपाली आकांक्षाको साधनका रूपमा देखापरेको छ । विवाहलाई वैदेशिक रोजगारीका रूपमा वा आर्थिक हिसाबले मात्र हेर्दा निश्चित रूपमा समस्याहरू आउँछन् । विवाहका आवरणमा महिला बेचबिखनका गतिविधिसमेत भएकाले चनाखो हुनुपर्ने अवस्था छ । घरेलु कामदारका रूपमा विदेशिएकाहरूले खाएको हन्डर त हजार सुनिन्छन्, यसरी विवाह गर्नेहरूको गति त्यस्तै नहोला भन्न सकिन्न । दुई व्यक्ति आफ्नै हिसाबले सम्बन्ध विकास गर्दै जहाँको जोसित पनि विवाह गर्न स्वतन्त्र छन् । तर अहिले देखिएको आर्थिक कारोबारसहितको स्वरूपप्रति भने राज्यका निकायहरू चनाखो रहन र यसको जरासम्म छानबिन गर्न जरुरी छ । सम्बन्धित परिवार तथा युवतीहरू पनि यसतर्फ आफैं सजक र सतर्क हुनुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०७:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्