राष्ट्रगानको इज्जत

राजेन्द्र महर्जन

फिल्म सुरु हुनुअघि हलमा राष्ट्रगान बज्यो । भारत सरकारले तोकेको नियम र सर्वोच्च अदालतले दिएको आदेश अनुसार सबै दर्शकले उभिएर राष्ट्रगान गाए । अरमान अलीले सतर्क भएर गाउनचाहिँ गाए, तर उठ्न भने सकेनन् । राष्ट्रगान सकिँदा–नसकिँदै पछाडिको दर्शकले टिप्पणी गर्‍यो, ‘हेर त, अगाडि एकजना पाकिस्तानी बस्या रैछ ।’

टिप्पणी गर्ने अधबैंसे दर्शक टिठलाग्दो तरिकाले हाँसिरहेको देखेर अरमान अलीको मनमा प्रश्न उठ्यो– ‘उनीहरूले मलाई अमेरिकी, बर्मेली, चिनियाँ किन भनेनन् ? पाकिस्तानी नै किन भने ? कोही बिमारीका कारण वा विकलांगताका कारण बसिरहेको छ भने पनि हेर्दै नहेरी कसैलाई पाकिस्तानी भन्ने ? यो कस्तो राष्ट्रवाद हो ?’

मस्तिष्क पक्षाघातसँगै जन्मिएका अरमान अली त्यस्ता पारा सुटिङका खेलाडी हुन्, जसले तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री अटलबिहारी वाजपेयीबाट ‘सर्वश्रेष्ठ विकलांग कर्मचारी’ को पुरस्कार पाएका थिए । हिन्दुवादी राष्ट्रवादका अगुवा वाजपेयीकै दल, त्यसका अनेक संगठन र नेता–कार्यकर्ता फिल्म सुरु हुनुअघि हल–हलमा राष्ट्रगानसँगै स्वस्तिक चिह्न र कुम्भमेलाको लोगो पनि प्रदर्शन गराउन लागिपरेका छन् । उनीहरूको राष्ट्रवादी भाष्य र हिन्दुत्ववादी मनोविज्ञानमा, उभिएर राष्ट्रगान नगाउने, ‘भारत माता की जय’ नभन्ने सबै पाकिस्तानी हुन्, विदेशतिर लखेट्न र मारिनयोग्य प्राणी हुन् ।

फिल्म हलमा उठेर राष्ट्रगान गाउनुपर्ने आदेश दिने मामिलामा नेपालले भारतबाट सिक्यो कि भारतले नेपालबाट, खोजीको विषय हुनसक्छ । केही दशक अघिसम्म ‘महेन्द्रमाला’ छिँडीमा लुकाएर हलमा फिल्म हेर्न जाने बेला ‘श्रीमान् गम्भीर...’ गाउनुपर्ने पञ्चायती नीति पटक–पटक ब्यहोरिएको थियो । त्यही नीति र व्यवहारबाट सिकेर भाजपा सरकार र सुप्रिम कोर्टले पनि फिल्म हलमा राष्ट्रगान बजाउने र अनिवार्य रूपमा उभिएर गाउनुपर्ने विवादास्पद नियम बनाएका हुन सक्छन् ।

अब भने पारिका हिन्दु राष्ट्रवादीबाट सिकेर वारिका राष्ट्रवादीहरूले पनि फिल्म हलमा संविधान दिवसको दिनदेखि राष्ट्रगान बजाउने पुरानो नीति ब्युँझाउँदै छन् । भारत र नेपालका राष्ट्रवादीहरूको आपसी सिकाइ र सहकार्यले सिमाना नाघेर ‘अन्तर्राष्ट्रवादी रूप’ लिएको छ ।

पञ्चायतको सांस्कृतिक विरासत
पञ्चायतकालमा हलमा राष्ट्रगान भनिने ‘श्रीमान् गम्भीर...’ बजाउने र दर्शकहरूले उभिएर राजा–महाराजको जयगान गाउनुपर्ने व्यवस्था थियो । राष्ट्रगान बज्दा सिटबाट नउठ्ने दर्शकलाई सादा पोसाकका प्रहरीले समात्दै अञ्चलाधीश वा जिल्ला प्रशासन कार्यालय लैजान्थे ।

उनीहरूलाई राजा र राजाले स्थापना गरेको पञ्चायत व्यवस्थाको अवहेलना गरेको आरोपमा सजाय दिइन्थ्यो । त्यस्ता सजायको समेत बेवास्ता गर्दै सरकारी उर्दीको अवज्ञा गर्ने क्रम वृद्धि भएसँगै राष्ट्रगान बजाउने नीति प्रत्युत्पादक साबित भयो । त्यति बेलासम्म राजा र महापञ्चको समय घर्किसकेको थियो । उनीहरूले जतिखेर यस्तो सत्य बुझे, त्यतिखेरसम्म पञ्चायत व्यवस्थाको अन्त्य हुने बेला भइसकेको थियो ।

विडम्बना, पञ्चायत व्यवस्था अन्त्य गर्ने राजनीतिक दल र तिनको नेतृत्वमा पञ्चायती नीति र व्यवहारको मोह महापञ्चहरूमा भन्दा कम रहेनछ । ‘श्रीमान् गम्भीर....’ गाएर, महेन्द्रमाला पढेर राष्ट्रवादी भएकाले पनि हुन सक्छ, सजातीय नेताहरूले पञ्चायती नीतिलाई ‘मिस’ गरेको वा त्यसलाई ब्युँताउन खोजेको जगजाहेर छ । राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्र र निर्वाचित सरकारलाई बर्खास्त गर्दै थालेको निर्देशित प्रजातन्त्र (गाइडेड डेमोक्रेसी) को आवरण थियो— पञ्चायती प्रजातन्त्र ।

पञ्चायती प्रजातन्त्रले दैनिक जीवनमा अभ्यास गरेको राष्ट्रवादका चार खम्बा थिए— राजतन्त्र, हिन्दुत्व, पहाडी प्रभुत्व र नेपाली भाषाको वर्चस्व । यिनै खम्बा बलियो बनाइराख्न चक्रपाणि चालिसे रचित ‘श्रीमान् गम्भीर गोर्खाली’ र ‘हामी गोर्खाली भाइ साराले’ मा सट्टा ‘नेपाली’ शब्द फेर्दै राणाकालीन सलामी गीत ‘श्रीमान् गम्भीर ..’ लाई नै राष्ट्रगानका रूपमा उपयोग गरिएको थियो ।

सारा नेपालीले गोर्खाली भूपति महाराजको सत्ता, सुख र समृद्धिका लागि भगवान्को कृपाको कामना गर्नुपर्ने गरी बनाइएको जयगानलाई जनजनको मनमा प्रचार–प्रसार गरियो भने आफ्नो तन्त्र र व्यवस्था दीर्घायु हुने विश्वास राजा र महापञ्चहरूमा थियो । कुनै पनि कुरा थोपरियो भने प्रत्युत्तरमा खतरनाक प्रतिक्रिया हुने सत्य यहीजयगानमा देखिएको थियो । गिरफ्तार हुने सर्तमा पनि राजाको जयगान नगाउने र जनमुखी राष्ट्रगान लेखेर स्कुल–स्कुलमा गाउने चलनले राजतन्त्र र पञ्चायती व्यवस्थाले लादेको राष्ट्रगान विरुद्ध भएको सांस्कृतिक–राजनीतिक प्रतिरोधलाई जनाउँछ ।

प्रजा र नियन्त्रित प्रजातन्त्र
तन्त्र र व्यवस्था फेरिँदैमा राजनीतिक नेतृत्वका नीति, नियम र नियत फेरिन्छन् भनी सुनिश्चित नहुने रहेछ । राजा महेन्द्रले फैलाएको निर्देशित प्रजातन्त्र र एकल राष्ट्रवादले तथाकथित वामपन्थी नेतृत्वलाई कसरी गाँजेको रहेछ, पाइला–पाइलामा, शब्द–शब्दमा उजागर हुँदै छ ।

राजतन्त्र र पञ्चायत व्यवस्था फ्याँक्ने जनतालाई ‘प्रजा’ नै बनाउन आदेश, निर्देश र उपदेशको भरमा शासन गर्ने, ‘नागरिक’ हुन खोज्नेलाई नियन्त्रित गर्ने नीति–नियम बनाउने उपक्रम बढ्दो छ । खुलेआम रूपमा निर्देशित प्रजातन्त्रको पक्षपोषण गर्ने नयाँ राजाहरूले जनताका नैसर्गिक अधिकार कुण्ठित गर्ने उपक्रममै मनोरञ्जन स्थल र दर्शकको मनलाई पनि नियन्त्रित गर्न खोजेका छन् । संविधान दिवसदेखि नै फिल्म हलहरूमा राष्ट्रिय झन्डा फहराउन र राष्ट्रगान बजाउन–गाउन निर्देशन जारी गरेर तिनले पञ्चायती सांस्कृतिक–राजनीतिको भूतलाई ब्युँताएका छन् ।

हुन त नयाँ राजाहरूले ‘श्रीमान् गम्भीर...’ लाई ‘सयौं थुंगा फूल...’ ले सजिएको राष्ट्रगानले प्रतिस्थापन नगरेका त होइनन्, तर उनीहरूले फिल्म हलमा झन्डा फहराउने कामसँगै अनिवार्य रूपमा राष्ट्रगान बजाउने–गाउने दर्शकलाई उभ्याउने र त्यसको उपयोग गर्ने मामिलामा पञ्चायती सांस्कृतिक–राजनीतिमै नयाँ कडी थप्दै छन् ।

यसमा कसैले भाजपावादी कलाकार अनुपम खेरले जस्तै तीन घण्टा फिल्म हेर्न सक्नेले एक मिनेट उभिएर राष्ट्रगान गाउँदा संसार नै उल्टिँदैन नि भन्दै सरकारी नीति–निर्देशनको पक्षपोषण पनि गर्न सक्छ । तर देश–कालको ख्यालै नगरी राष्ट्रगान बजाउन–गाउन उर्दी जारी गर्ने नयाँ राजाहरूले खाना खाँदादेखि सुत्दासम्म पनि यस्तै उर्दीबाट जीवनको प्रत्येक पललाई नियन्त्रण गर्ने दुस्साहस गर्न सक्छन् । उनीहरूले नेपालीहरूलाई पनि भिक्टोरियाकालीन जनतालाई जस्तै जतिखेर ‘गड सेभ द क्विन’ बज्छ, त्यतिखेर जहाँ भए पनि सतर्क मुद्रामा उभिएर गाउनुपर्ने आदेश जारी गर्न पनि बेर छैन ।

मनोरञ्जन स्थललाई राष्ट्रवादी थलोमा फेर्ने, फिल्म हेर्नुअघि उभिएर राष्ट्रगान गाएपछि दर्शकहरूराष्ट्रवादी भाव र विचारबाट प्रेरित हुन्छन् भन्ने नीति र नियत उनीहरूमा देखिन्छ । तर उनीहरूका नीति र नियतमा मनोरञ्जनको थलो, त्यहाँबाट प्रसार हुने सांस्कृतिक उत्पादन र तिनका उपभोक्तालाई अनुशासित र नियन्त्रित गर्ने ‘निर्देशित प्रजातन्त्र’ को पुरानै दुर्गन्धबाहेक केही आउँदैन ।

एकलजातीय 'राष्ट्र’ को गान
‘निर्देशित प्रजातन्त्र’ को अभ्यास गर्ने राष्ट्रवादीहरूको बोलीमा राष्ट्रगानमार्फत राष्ट्र, राष्ट्रियता र राष्ट्रवादको प्रवर्धन गर्ने उपदेश झुन्डिएको हुन्छ, जबकि उनीहरूको ‘राष्ट्र’ एकजातीय स्वरूपकै छ ।

उनीहरूको प्रत्येक नीति, निर्णय, कार्यक्रममा राष्ट्रगान बजाएर, गाएर राष्ट्रियता सुदृढ गर्ने र राष्ट्रिय एकता कायम गर्ने कुरामा जोड पाइन्छ, जबकि उनीहरूको ‘राष्ट्रियता’ खासमा जातीयता नै हो, जसमाअन्य जातीयताका लागि स्थान छैन । लगभग सयवर्ष यतादेखि थालनी भएको राष्ट्रगानको परम्परा आफैमापनि युरोपमा उन्नाइसौं शताब्दीमा उभारमा आएको एकलजातीय भाषिक राज्य (नेसन स्टेट) को महिमागानसँग जोडिएको छ । त्यसैले यस्ता युरोपली गान, शब्द रसंगीतमा विविधता नहुनुमा अनौठो कारण छैन । नेपाल जस्तो बहुल पहिचान भएको देशमा त्यसको अन्ध नक्कल प्रत्युत्पादक हुन्छ ।

नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका लागि, यसको भावी दशा र दिशानिर्देश गर्ने गरी लेखिएको मानिने ‘सयौं थुंगा फूल...’ मा ‘विविधता’ को महिमागान त गरिएको छ, यसमा पनि ‘एकता’ माथि अत्यधिक जोड दिइएको छ ।

भाषामा एकताको तत्त्व खोज्दा खस–नेपाली भाषाको एकल प्रभुत्व र प्रसारलाई बिनाप्रश्न, बिनासंकोच, बिनाग्लानि स्विकारिएको छ, जबकि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आन्दोलनका क्रममा सडकको राष्ट्रगान बन्न सफल ‘गाउँ–गाउँबाट उठ...’ कै दर्जनौं राष्ट्रभाषामा अनुवाद र गायनको उदाहरण देशभित्रै उपलब्ध थियो । देशबाहिर पनि समावेशी लोकतन्त्रतिर लम्केको दक्षिण अफ्रिकाको राष्ट्रगानबाट पनि सहजै पाठ सिक्न सकिन्थ्यो, जसमा पाँच देशका एघार भाषाको प्रयोग गरिएको छ । गीतको भावमा जस्तै भाषामा पनि विविधता स्विकारिएको भए एक भाषाको प्रभुत्व रहेको एकात्मक केन्द्रीकृत नेपाली राज्य बहुलता र संघात्मकताको दिशातिर साँच्चै जान थालेको संकेत मिल्थ्यो ।

'एकतामा विविधता’ खोइ ?
नेपाली समाज एकलबाट बहुल दिशातिर उन्मुख छ, राज्य भने बहुलता वा विविधता वा अनेकताबाट त्रस्त छ । त्यसैले राज्यका सञ्चालकहरू विविधताको सन्दर्भ आउनासाथ एकताको नारा लगाउन तम्सिहाल्छन् । बहुलता वा विविधता वा अनेकता वा भिन्नतालाई विखण्डन, विभाजन र अराष्ट्रिय पक्षको अर्थमा बुझ्ने–बुझाउने नयाँ राजाहरूको राष्ट्रवाद खतरनाक छ, राजा महेन्द्रको राष्ट्रवाद जस्तै ।

त्यस्तोखतरनाक दिशा र दशातिर जनतालाई हाँक्नुको सट्टा ‘विविधताको एकता’ (युनिटी इन डाइभर्सिटी) मात्रै होइन, ‘एकतामा विविधता’ (डाइभर्सिटी इन युनिटी) को पक्ष देखेमा सबैको भलो हुन्छ ।

अनेक नारा र निहुँमा जनतालाई नियन्त्रण र निर्देशित गर्दै प्रजामा होइन, नागरिकमा रूपान्तरण गर्ने हो भने दुइटा काम मात्रै गरे पुग्छ । एक, समान कदरको आकांक्षा । दुई, भिन्नतासहित बाँच्न पाउने स्वतन्त्रताको सम्बोधन । चार्ल्स टेलरका शब्दमा, भिन्नतासहित बाँच्न पाउने स्वतन्त्रता र समान कदरको आकांक्षालाई सम्बोधन हुने गरी बहुसंस्कृतिवाद (मल्टिकल्चरिजम) लागू गर्न सकियो भने द्वन्द्व कम हुन्छ ।

अतः नयाँ राजाहरूले हेक्काराखून्, भिन्नतासहितको समानता वा पहिचानसहितको समानता वा आत्मसम्मान र कदरसहितको समानता केवल राष्ट्रगान गाएर लागू हुँदैन । बहुसंस्कृति लागूनहुने गरी राष्ट्रगान गाउन जनतालाई जहाँतहीँ उभ्याउनु र राष्ट्रगानलाई सलामी गानमा झार्दै आफूले पिर्केसलामी लिनुको अर्थ राजनीतिक–सांस्कृतिक पाखण्डको फ्रदर्शन मात्रै हुन्छ ।

ट्वीटर : @maharjan72

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७६ ०८:१५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कश्मीरी ऐनामा हिन्दू राष्ट्रवाद

लसकुस
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — अडोल्फ हिटलर जर्मनीको चान्सलर भएको चार साता पनि नबित्दै १९३३ फेब्रुअरीमा ‘राइखस्ट्याग’ मा अचानक आगो लाग्यो । जर्मन सरकारविरुद्ध षड्यन्त्र गर्ने क्रममा बर्लिनस्थित संसद् भवनमा आगो लगाएको आरोपमा कम्युनिस्टहरूलाई व्यापक दमन गरियो ।

अन्ततः राइखस्ट्यागको आगोमा ‘नाजी जर्मनी’ (राष्ट्रिय समाजवादी जर्मनी) निर्माणको रोटी भकाभक सेकियो । श्रमिकहरूको राष्ट्रिय समाजवाद स्थापनाका नाममा नागरिक अधिकारको विनाश एवं लाखौंलाख कम्युनिस्ट, यहुदी र मजदुरकै संहार गरियो ।

राइखस्ट्याग आगलागीलाई जसरी नाजी जर्मनी स्थापनाका लागि दुरुपयोग गरियो, हिटलरलाई महान् नेता मान्ने भाजपाको सरकारले पनि जम्मु–कश्मीरमा जेहादीहरूले आक्रमण गर्न लागेको हल्लालाई भरपूर दुरुपयोग गर्‍यो । पन्ध्र–बीस दिनअघि जैस–ए–मोहम्मदका जेहादीहरूले अमरनाथका दर्शनार्थी हिन्दूहरूमाथि हमला गर्न लागेको हल्ला भारतीय मिडियामा फैलाइयो । र, सात लाख फौजको तैनाथीसँगै ‘सशस्त्र क्याम्प’ मा फेरिएको कश्मीरमा ४० हजारभन्दा बेसी सुरक्षाबललाई ओरालियो । र, कश्मीरको सम्पूर्ण जनजीवनमाथि कब्जा जमाइयो, हमलाको प्रतिकार गर्ने निहुँमा ‘पुलिस स्टेट’ बनाइयो ।

४ अगस्टमा भाजपाका बाहेक सबै नेता–कार्यकर्तालाई रातारात घर वा जेलमा बन्द गरेपछि मोदी–शाह सरकारले हमलाको रहस्य खोल्यो । गृहमन्त्री अमित शाहले हठात् घोषणा गरे— अबदेखि जम्मु–कश्मीरको विशेषाधिकार खत्तम गरिएको छ, त्यसको ‘स्टेट’ (प्रदेश) को हैसियत समाप्त पार्दै ‘युनियन टेरिटरी’ (केन्द्रशासित एकाइ) मा झारिएको छ । जम्मु–कश्मीर र लद्दाखजस्ता केन्द्रशासित दुई एकाइमा विभाजन गरिएको छ ।

यसरी जादुगरले रहस्यको पर्दा खोलेपछि थाहा भयो— खासमा जेहादीहरूको हमलाको हल्ला, सघन सेनाको तैनाथी, व्यापक गिरफ्तारी र जनदमन त यही घोषणाका कारण हुन सक्ने कश्मीरी जनताको प्रतिरोधलाई मत्थर पार्न चालिएको नियोजित पूर्वकारबाही (प्रि–एम्पटिभ एक्ट) पो रहेछ !

जम्मु–कश्मीर र कश्मीरी जनताको हालत हातखुट्टा बाँधेर, मुख थुनेर बलात्कृत भएको व्यक्तिको जस्तो छ, जो स्वायत्तता र आत्मनिर्णयका लागि भरमग्दुर प्रतिरोध गर्दै छन् । बलात्कारीजस्तै देखिएका शासकहरू देशलाई एक गरिएको, जेहादीहरूबाट जनतालाई मुक्त गरिएको र सर्वत्र विकासको लहर ल्याइएको हुँकार भर्दै छन् । देशभरि नै विपक्षी विचार र फरक मतमाथि दमन, मिडियामार्फत मिथ्या प्रचारबाजी तथा ‘भारत माता की जय’ को उद्घोषसँगै ‘राष्ट्रिय एकता’ को विजयोत्सव मनाइँदै छ ।

'राष्ट्रिय एकता' को पुलिन्दा
जब–जब शासन र सरकारमाथि संकट आइलाग्छ, त्यस संकटबाट जनताको ध्यान मोड्न भारतीय शासकहरू पाकिस्तानी आक्रमण वा आतंकवादी हमलाको प्रचारबाजीमा जुट्छन् । र, उनीहरू जोडतोडले ‘राष्ट्रिय एकता’को नारा लगाउँदै आफ्नै जनता, समुदाय र जातिमाथि, उनीहरूका हक–अधिकारमाथि नै आक्रमण गर्न पुग्छन् । उनीहरूमा ‘राष्ट्रिय एकता’ भनेको सीमाको सुरक्षा वा भूभागको रक्षाको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति प्रबल छ । त्यस्तै, एक धर्म, एक जाति, एक भाषाको राष्ट्र निर्माणको रटना लगाउने र हिन्दू बहुसंख्यकवादको दम्भसहित मुस्लिमहरूलाई पराईकरण गर्ने दृष्टिदोष अन्धताको हद नाघ्ने मात्रामा व्याप्त छ ।

भाजपाको पूर्वदल जनसंघ र त्यसको मातृसंस्था राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) ले ‘हिन्दू, हिन्दी र हिन्दूस्थान’ लाई मूर्त रूप दिन लगभग सय वर्षदेखि अभियान चलाउँदै आएको छ । १९४७ मा विशेष स्थितिमा जम्मु–कश्मीर भारतको हिस्सा भएपछि आरएसएसका अगुवा एवं जनसंघका संस्थापक डा. श्यामाप्रसाद मुखर्जीले ‘एक देशमा दुई निसान, दुई विधान र दुई प्रधान चल्दैन’ भन्दै राजनीतिक अभियान चलाएर ज्यान दिएका थिए ।

राजनीतिक मनोविश्लेषक आशिष नन्दी भन्छन्, आरएसएसदेखि भाजपासम्मका नेताहरूको दिमागमा रहेको राज्यको अवधारणा र कल्पना ‘नेसन–स्टेट’ (राष्ट्र–राज्य) सँग जोडिएको छ । कुनै एक जाति, भाषा, धर्म, पन्थ, समुदायलाई मियो मानेर राष्ट्र–राज्य बनाउने अवधारणा युरोपबाट सर्लक्कै आयात गरिएको हो ।

युरोपमा राजतन्त्रको समाप्तिसँगै एक भाषा र एक जातिका आधारमा स्थापित राष्ट्र–राज्यकै चूडान्त हो— हिटलरले स्थापना गर्न खोजेको शुद्ध आर्य नश्लले भरिएको एकल जर्मन राज्यको विश्व साम्राज्य । स्वस्तिकधारी हिटलरजस्तै आर्य नश्लको पक्षधर आरएसएसका विचारक विनायक दामोदर सावरकरदेखि भाजपाका नेता नरेन्द्र दामोदरदास मोदीहरूले हिन्दू राष्ट्रवादको सिद्धान्तको जगमा स्थापना गर्न खोजेको पनि हिन्दू धर्म र हिन्दी भाषाको प्रभुत्व भएको हिन्दूस्थान राज्य नै हो ।

जसरी इस्लाम धर्मावलम्बी मुसलमानहरूका लागि ‘पाक–स्तान’ (शुद्ध वा पवित्र स्थान) बन्यो, हिन्दू धर्म मान्ने र हिन्दी भाषा बोल्नेहरूका लागि असली हिन्दूस्थान निर्माण गर्ने राज्यको अवधारणा र कल्पनामा खासै भिन्नता छैन । त्यही कारण मुसलमानलाई गाई काटेको, मारेको, बेचेको र खाएको आरोपमा, पाकिस्तानी एजेन्ट वा आतंकवादीको सहयोगी भएको निहुँमा प्रताडना र हत्या गरिँदै छ ।

आशिष नन्दीको भाषामा, भारतलाई १९५० को अमेरिकालाई जस्तै ‘गैरन्यायिक हत्याको राजधानी’ (लिन्चिङ क्यापिटल) बनाइँदै छ, जसको विस्तार जम्मु–कश्मीरका मुसलमान प्रतिरोधीहरूको हत्या र दमनमा प्रकट हुँदै छ । इस्लाम धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्य भएको जम्मु–कश्मीरको विशेषाधिकारप्रति वितृष्णा र आक्रोशले भरिएको हिन्दू राष्ट्रवाद राष्ट्रिय एकताको लोभलाग्दो मनमोहक ब्यानरमा संविधानको धारा ३७० को संशोधनबाट नराम्ररी पोखिएको छ ।

जम्मु–कश्मीरमा कर्फ्यु, हत्या र गिरफ्तारीबीच आम कश्मीरीलाई प्रदर्शन, ढुंगामुढा र नाराबाजीका लागि निम्तो दिएर ‘एकता’ हुन्छ ? फरक धर्मावलम्बी भएकै कारण पाइला–पाइलामा अपमान, यातना र हत्याको त्रास बोकी बाँच्न विवश स्वदेशी मुसलमानका लागि आफ्नै प्रदेश र देशलाई वधशालामा फेरेर देशमा अमनचैन कायम हुन्छ ? राज्यशक्ति र स्रोतसाधनमा पहुँच, प्रतिनिधित्व र प्रभुत्वलाई खारेज गरियो भने सत्तासीनहरूका भन्दा भिन्न जाति, धर्म, भाषा, संस्कृतिका मानिसहरूका मनमस्तिष्क जोडिन्छन् ?

यस्ता अनेक जल्दाबल्दा प्रश्न उठ्ने गरी संविधान संशोधनका नाममा मुसलमानहरूले चाहेको आत्मनिर्णय, स्वायत्तता र स्वशासनलाई सैनिक बुटले कुल्चिएको छ । खासमा नियोजित रूपमा भिन्न जाति, धर्म, भाषा, संस्कृतिका समुदायलाई ताकेर चलाइएको बहिष्करण र सीमान्तीकरणको राष्ट्रिय अभियानलाई भारतीय राष्ट्रपतिले मोहर लगाएका छन् ।

धर्मनिरपेक्षता र संघीयतामाथि हमला
यस अभियानका क्रममा भारतीय संविधान र लोकतन्त्रका मुख्य सिद्धान्त र मूल्यमान्यतामाथि प्रहार भएको छ । तीमध्ये एक हो— धर्मनिरपेक्षता । भारतीय संविधान र त्यसलाई लागू गर्ने राज्यले लामो समयदेखि धर्मको मामिलामा सबै धर्मलाई समभावले साथ हेर्ने धर्मनिरपेक्षतालाई अँगाल्दै आएको थियो ।

स्वतन्त्रता संग्रामका प्रमुख अगुवा, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका नेता एवं प्रथम प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले ‘सर्वधर्म समभाव’को नीतिलाई राज्य–नीतिका रूपमा अख्तियार गरेका थिए । उनकी छोरी इन्दिरा गान्धीले त्यसलाई संवैधानिक रूप दिएकी थिइन्, जबकि मोहनदास करमचन्द गान्धीदेखि इन्दिरा गान्धीसम्ममा हिन्दू धर्म र त्यसको राजनीतिक उपयोगप्रतिको मोह कम थिएन ।

१९४८ मा मोहनदास करमचन्द गान्धीको हत्या गर्ने नाथुराम गोड्सेको हिन्दू राष्ट्रवादी संगठन आरएसएसदेखि भाजपासम्मलाई ‘सर्वधर्म समभाव’ पनि स्वीकार्य छैन । त्यही अस्वीकार्यता राष्ट्रिय रूपमा ‘हिन्दू, हिन्दी र हिन्दूस्थान’को प्रभुत्व र स्थापनाका रूपमा अभिव्यक्त हुँदै छ । र, क्षेत्रीय रूपमा एक राज्य वा एक प्रदेशको अवमूल्यन र त्यहाँको शासनमा एक धर्म वा एक सम्प्रदायको दाबीको प्रकट हुँदै छ ।

इतिहासको कुनै जमानामा हिन्दू शासकहरूले राज गरेको तथ्यकै आधारमा अब हिन्दूहरूले नै शासन गर्नुपर्ने जिद्दीमा हिन्दू राष्ट्रवादबाहेक केही देखिँदैन । मुस्लिमबहुल जम्मु–कश्मीरमा हिन्दूहरूले शासन गर्न पाउनुपर्ने, त्यहाँको जग्गाजमिन किन्न पाउनुपर्ने र त्यहाँका तरुनीहरूसँग बिहे गर्न पाउनुपर्ने मागमा मर्दवादी राष्ट्रवादको दुर्गन्ध छँदै छ, आन्तरिक उपनिवेशवादको हुँकार पनि मिसिएको छ ।

हिन्दू राष्ट्रवादले खाएको लोकतन्त्र
संविधान संशोधनका कारण भारतमा अभ्यास गरिएको संघीयता मृततुल्य भएको छ । मोदी–शाह अगुवाइको हिन्दू राष्ट्रवादले केन्द्र र केन्द्राध्यक्षलाई शक्तिशाली बनाउँदै संघीयतालाई बनारसको घाटमा लगिसकेको छ । हिन्दू राष्ट्रवादले संसारलाई नै देखाइसकेको छ, अब हङकङजस्तै विशेषाधिकार प्राप्त प्रदेशलाई समेत मनपरी टुक्र्याउने, प्रदेशको हैसियतलाई खुम्च्याएर अण्डमान–निकोबारलाई जस्तै केन्द्रशासित एकाइमा झार्ने र प्रदेशहरूमा केन्द्रका कुनै जागिरेले शासन गर्ने काम बायाँ हातको खेल हुनेछ ।

राजनीतिक–धार्मिक फाइदाका लागि उत्तर प्रदेशलाई रातारात अनेक प्रदेशमा बाँडियो भने, सीमित विशेषाधिकार प्राप्त प्रदेशहरूका अधिकार खोसियो भने, कुनै पनि प्रदेशलाई केन्द्रशासित एकाइमा झारियो भने पनि अनौठो हुनेछैन । त्यसका लागि लोकतान्त्रिक पद्धतिद्वारा प्रदेशवासीका मत र भोट संग्रह गर्नु पनि आवश्यक हुनेछैन, प्रदेशसभाको सहमति लिनु पनि जरुरी हुनेछैन ।

केन्द्रमा बहुमत भएपछि धर्मनिरपेक्षता र संघीयतालाई पनि चिहानमा गाड्ने तथा हिन्दू धर्मावलम्बी र हिन्दीभाषीहरूको हिन्दूस्थान बनाउन सक्ने खालको ‘तन्त्र’ को अभ्यास तीव्रतर छ । त्यसका लागि हिन्दू राष्ट्रवादका आधारमा मिडिया र सोसल मिडियाबाट सहमतिको निर्माणसँगै भुइँतहमा जीवनका सबैजसो पक्षमा व्यापक जनसंगठन, त्यसको सेरोफेरोमा आँखा चिम्लेर मर्न–मार्न तयार जुझारु कार्यकर्ताको विशाल पंक्तिको परिचालन व्यापक रूपमा जारी छ ।

यो सबैभन्दा ठूलो लोकतान्त्रिक देशमा लागू भएको कुनै पनि रूपरंगको लोकतन्त्र होइन, यो खासमा हिन्दू राष्ट्रवादको आवरणमा क्रियाशील रहेको फासीवाद हो । हिटलरले आर्य नश्लको सर्वोच्चताका नाममा अभ्यास गरेको फासीवादले देश–काल–परिस्थिति अनुसार अनेक रूपरंग धारण गर्छ ।

अमेरिकामा श्वेत श्रेष्ठतावादको आवरणमा होस् या भारतमा हिन्दू राष्ट्रवादको मुकुन्डोमा, फासीवादले सर्वग्रासी चरित्र देखाउँदै छ । घृणाको राजनीति गर्ने फासीवादले आफूभन्दा इतरको कसैलाई पनि माया गर्दैन, देशभित्र होस् या बाहिर । लोकतन्त्रको हत्यालाई कुनै देशको आन्तरिक मामिला भन्दै, ऊसँग धार्मिक राजनीति मिल्यो भन्दै मौनव्रत बस्दैमा उसले अरूको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न फनि छोड्दैन ।

प्रकाशित : श्रावण २९, २०७६ ०९:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT