कहाँ पढाउनु छोराछोरी !

सम्झना वाग्ले भट्टराई

अधिकांश अभिभावकलाई छोराछोरीको गुणस्तरीय शिक्षाका लागि विद्यालय छनोट कठिन परीक्षाजस्तै भएको छ । सहरी क्षेत्रमा विकल्प प्रशस्त हुन्छन् तर खोजेजस्तो विद्यालय भेट्न साह्रै गाह्रो हुन्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा खासै विकल्प हुँदैन । सहरी क्षेत्रमा हरेक टोलमा एकभन्दा बढी नै विद्यालय छन् ।

तर पनि शुल्क र गुणस्तरका आधारमा आम परिवारका केटाकेटीका लागि उपयुक्त विद्यालय पाउन कठिन छ । सहरमा निःशुल्क पढाइ हुने सरकारी विद्यालयदेखि सरकारी उच्च अधिकारीको एक महिनाको तलबभन्दा बढी मासिक शुल्क लिने निजी विद्यालयसम्म छन् । जहाँ पढेका भए पनि साझा श्रमबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुनाले छोराछोरीको लागि गुणस्तरीय शिक्षाको खोजीमा अधिकांश अभिभावक भौँतारिरहेका हुन्छन् । शुल्कमा भएको फरकसँगै शिक्षाको गुणस्तर पनि फरक हुने आम मान्यताले विद्यालय छनोट कठिन बनाएको हुन्छ ।

पाँच वर्षअघि मेरो छोरा यूकेजीमा पढ्थ्यो । शिक्षक–अभिभावक छलफल कार्यक्रम थियो । नर्सरी र केजीमा पढ्ने विद्यार्थीका अभिभावक, शिक्षक र विद्यालयका प्रिन्सिपल सहभागी थियौं । छलफल भने पनि छुट्याइएको समयको झन्डै असी प्रतिशत समय प्रिन्सिपल बोले ।

लगभग ५० मिनेट बोलेका उनले त्यहाँ उपस्थित अभिभावक र तिनका केटाकेटीलाई सम्वोधन गरी एक शब्द पनि बोलेनन्, बरु एसएलसी (हाल : एसईई) को नतिजामा विद्यालयको विद्यार्थी उत्तीर्ण दर र ‘प्लस टु’ पछि विदेशिएका विद्यार्थीको संख्या दोहोर्‍याइरहे । मैले सुन्न र सुनाउन चाहेको त विद्यालयले मेरो बच्चालाई कसरी सिकाएको छ र उसले कसरी सिकेको छ भन्ने थियो । त्यस्तै, हाम्रा छोराछोरीलाई सिकाउँदाको अनुभव शिक्षिकाहरूले सुनाऊन् भन्ने चाहेकी थिएँ । तर आधा अंग्रेजी र आधा नेपाली मिसिएको प्रिन्सिपलको भाषण एकोहोरो सुनेपछि म निराश भएर फर्किएँ ।

सहरमा नाम चलेका केही विद्यालयका प्रवेश परीक्षामा छोराले नाम निकाल्न नसक्ने, केहीमा शुल्क तिर्न आफूले नसक्ने भएपछि छोरा र आफ्ना लागि उपयुक्त विद्यालय खोज्ने क्रम चलिरह्यो । त्यस्तैमा साथीहरूको सल्लाहमा शिक्षा क्षेत्रमा अनुभवी नेतृत्वले चलाएको एउटा विद्यालय पुगेँ । शिष्ट प्रिन्सिपलले उहाँको विद्यालयले सिकाइमा अवलम्बन गरेको प्रगतिशील सिकाइ (प्रोग्रेसिभ पेडागोजी) बारे धेरै कुरा बताउनुभयो ।

विद्यालय शुल्क आफ्नो आर्थिक हैसियतभन्दा अलि बढी नै लागे पनि शिक्षामा गरिएको खर्च छोराको भविष्यका लागि गरिएको लगानी सम्झिएर त्यही विद्यालयमा छोरा भर्ना गर्‍यौं । पुस्तक र युनिफर्मका लागि विद्यालयले तोकेका पसलहरूको व्यवहार अत्यन्त रुखो थियो । बजार मूल्यको तुलनामा विद्यालय युनिफर्मको मूल्य झन्डै डेढ गुणा महँगो थियो । त्यहाँ बार्गेनिङ र छुटको कुनै गुञ्जायस थिएन । तर पनि गुणस्तरीय शिक्षाका लागि यो स्विकार्नु सायद अनिवार्य थियो ।

विद्यालयले खेलकुद, संगीत, सहभागितामूलक परियोजना कार्यलगायतका अतिरिक्त क्रियाकलापमा पनि जोड दिने रहेछ । प्रगतीशिल सिकाइमा सायद यो विषय पर्छ नै । अभिभावक–शिक्षक छलफल पनि भयो । प्रिन्सिपलले सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । छलफलमा अभिभावकका कुराहरू पनि ध्यान दिएर सुनिएको तथा टिपोट गरिएको देखेर म खुसी भएँ । प्रिन्सिपलले हाम्रा सुझावलाई कार्यान्वयन गराउनेमा विश्वस्त तुल्याउनुभयो ।

त्यसको एक साता जतिमा विद्यालयबाट एक जना विषय शिक्षकले फोनमा भन्नुभयो, ‘बाबुले हिजो र आज दुवै दिन किताब नल्याउनुभएकाले मैले पढाउन सकिनँ । अर्को हप्ताबाट किताब राख्न सम्झाउनुहोला ।’

‘अवश्य !’ शिक्षकहरूको जिम्मेवारीपनबाट म खुसी भएँ । विद्यालयमा जाने बेला छोराले किताबहरू झोलामा राखेपछि रुटिनअनुसार छ/छैन भनी सधैँ आफैँ रुजु गर्ने गर्थें । आज केही भूल भएछ कि ? तर म्याडमले लगातार दुई दिन पुस्तक नल्याएको भन्नुभएको थियो । सायद मैले राम्रोसँग रुजु गरिनछु भन्ने लाग्यो ।

साँझ छोरासँग सोधेँ । उसले गुरुआमाले किताब लेऊ भन्नुभएको तर आफूले बिर्सिएको बतायो । ‘ठीकै छ नि त ! विद्यालयले पठाएको रुटिनमा पनि स्पष्ट लेखिएको रहेनछ । अनि आज के पढ्यौ ?’ मैले सोधें । ऊ निरुत्तर रह्यो ।

‘आज गुरुआमाले केही पढाउनुभएन ?’
‘मलाई बाहिर उभ्याउनुभएको थियो ।’ छोरो अँध्यारियो ।
‘अनि हिजो नि ?’
छोराले आँसु चुहाउँदै भन्यो, ‘हिजो पनि बाहिर नै ।’

अभिभावकसँग त्यति राम्रो बोल्ने शिक्षकले बच्चाले एउटा किताब छुटाउँदा लगातार दुई दिन कक्षाबाहिर उभ्याएर सजाय दिएको कुरा मलाई पटक्कै चित्त बुझेन । त्यो पनि विद्यालयले उपलब्ध गराएको रुटिनअनुसार छोराको गल्ती थिएन ।
‘तिमीलाई मात्र बाहिर उभ्याउनुभएको कि अरूलाई पनि ?’ मैले फेरि सोधें ।

ससाना भूलमा पनि कोही न कोही विद्यार्थीलाई बाहिर उभ्याएर सजाय दिने कुरा छोराले बतायो । छोरालाई गाडी चढाउन जाँदा उसका साथीका आमाबुबासँग कहिलेकाहीँ कुराकानी हुन्थ्यो । उनीहरूको पनि त्यस्तै गुनासो रहेछ ।

विद्यार्थीहरूलाई कुनै पनि किसिमको शारीरिक यातना नदिन शिक्षकहरूलाई विद्यालय प्रशासनको निर्देशन रहेछ । त्यसैले उहाँहरू लट्ठी वा मुड्कीको प्रयोगको सट्टा सजायस्वरूप कक्षाबाहिर निकाल्ने गर्नुहुँदो रहेछ । विद्यार्थीलाई सजाय नदिनु भन्नुको अर्थ उनीहरूलाई डर–त्रास नदेखाउनु हो, करकापको सट्टा रुचि जगाएर सिकाउनु भन्नु हो । कक्षाबाहिर निकालेर त उनीहरूको पढाइप्रति रुचि बढ्दैन । कतिपय शिक्षक–शिक्षिकाले त मनोबल कमजोर बनाउने किसिमले गाली गरेको पनि अभिभावकहरूले सुनाए । यस्तो व्यवहारले त विद्यार्थीहरूमा सिकाइप्रति नै वितृष्णा जगाउँछ । यो त भएन प्रगतिशील सिकाइ पद्धति ?

निजी शिक्षण संस्थामा शिक्षक बारम्बार फेरिनुले पनि सिकाइमा नकारात्मक प्रभाव पारेको हुन्छ । अधिकांश निजी शिक्षण संस्थामा पारिश्रमिक तथा सेवाको स्थायित्व तथा वृत्ति विकासको सम्भावना न्यून हुनाले पनि सक्षम जनशक्ति आकर्षित हुन सकेको छैन । अधिकांश निजी विद्यालयमा स्थापित व्यक्तित्वलाई नेतृत्व दिएको विज्ञापन गर्ने तर समूहका अन्य सदस्यको क्षमता वृद्धिमा लगानी नगर्ने प्रवृत्ति छ ।

क्षमता वृद्धिको अवसर नपाएको ‘कामचलाउ’ जनशक्तिको कार्यसम्पादन पनि ‘कामचलाउ’ हुनु स्वाभाविक हो । यसबाट कसरी गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध हुने ? त्यसो त, तुलनात्मक रूपमा राम्रो सेवासुविधा भएका र छनोटको जटिल प्रक्रिया पार गरेर आएका सरकारी शिक्षकहरूले पढाउने विद्यालयको पठनपाठन झनै दयनीय छ ।

wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घन्किए नौमती

माधव अर्याल

पाल्पा — टुँडिखेलभरि नौमती बाजा भिरेका व्यक्ति थिए । कोही बाजामा सुर ताल मिलाउँदै थिए भने कतिपयले बाजा मिलाउँदै थिए । केही नरसिंहा जोडन व्यस्त थिए । कतिपय पोसाक मिल्यो कि मिलेन हेर्दै थिए । फरक पोसाकमा सजिएर धेरैले नौमती भिरेका थिए ।

परम्परागत वाद्यवादकका रूपमा आएका उनीहरू शुक्रबार टुँडिखेलमा दिनभरिजसो रहे । बेलुकी अबेर मात्र पहिलो, दोस्रो हुने समूहबारे नतिजा आएकाले उनीहरूलाई दिनभर टुँडिखेलमा नै टहलिए ।

तयारी मञ्चमा पालैपालो १० समूह प्रवेश गरेर आफ्ना ताल, सुर, गीत र नाच देखाएका थिए । नौमती घन्काएर नाच्दा सबैलाई जुरुकजुरुक बनायो । ‘नौमती घन्किएपछि उठेर ननाची मनले मानेन,’ तानसेन, टक्सारका लीला अर्यालले भने, ‘आफ्नो गाउँकै समूहले बजाएर प्रतिस्पर्धामा भाग लिएका थिए ।’

उनी मात्र होइन, चापपानीका युवराज ढकाल, बौघागुम्हाका वडाध्यक्ष टुकप्रसाद भट्टराई पसिना आउन्जेल नाचे । तानसेन नगरपालिका टुरिज्म एक्सन कमिटीले राखेको नौमती बाजा प्रतियोगितामा धेरैले नौमती बाजा देख्न पाए । फरक डिजाइनका नरसिंहा, ढोलक र थरीथरीका दमाहा पनि देख्न पाए ।

ढोलक पनि अलग्गै थिए । धेरैले नौमती बाजा नदेखेकाले पनि यो देख्ने अवसर भएको कमिटीका संयोजक सागरमान महर्जनले बताए । ‘धेरैले बाजा देख्दा र ताल सुन्दा अचम्म मानेको देखियो,’ उनले भने, ‘पहिलोपटक प्रतिस्पर्धा आयोजना गरेकाले आगामी वर्ष सुधार गरेर लग्नुपर्छ भन्ने केही कुरा मनन भएको छ ।’

पछिल्लो पुस्तामा नौमती बाजाप्रतिको आकर्षण घटदै गएको छ । यही बेला परम्परागत नौमती बाजा संरक्षणका लागि खुला प्रतिस्पर्धा राखिएको हो । नौमती बाजा बजाउने मानिसको समेत अभाव भइरहेको छ । यस्तो प्रतियोगितालाई संस्कृति संरक्षण अभियानका रूपमा लिइएको संस्कृति विज्ञ निर्मल श्रेष्ठले बताए । ‘संस्कृति संरक्षणका लागि राम्रो काम हो,’ उनले भने, ‘बजेटको सही सदुपयोग हुनुपर्छ ।’

उहिले दमाई जातिले मात्र नौमती बाजा बजाउँथे । नौमती बजाउन अहिले अन्य जातिले पनि सिकेका छन् । नौमती नौवटा बाजाको सामूहिक बाजा हो । जतासुकै देख्न पाइने पन्चे बाजाको ठूलो रूप पनि यसलाई भनिन्छ । जसमा चारवटा अरू बाजा थपिएको हुन्छ । यसअन्तर्गत दमाहा, झझ्याली, टयाम्को, ढोलक, सहनाई, कर्नाल, नरसिंहा बाजा हुन्छन् । सहनाई र दमाहाका थप दुई प्रकार थपिएको हुन्छ ।

सहनाई र नरसिंहा फुकेर, ठूलो दमाहा, सानो दमाहा, ढोलक र ट्याम्को ठोकेर तथा झ्याम्टा र मुजुरा एक आपसमा जुधाएर नौमती बाजा बजाइन्छ । नौ जना बाजा बजाउने लोक कलाकारले सुर र ताल मिलाएर एकै पटक बजाउने गरेकाले यो वाद्य समूहलाई नौमती बाजा भनिएको रैनादेवी छहराका केशव दर्नालले बताए । ‘अहिले दमाईबाहेक अन्य जातिले पनि बजाउन सिकेका छन्,’ उनले भने, ‘यसबाट हाम्रो परम्परा पनि जोगिएको छ ।’

तानसेन नगरपालिकाको पहलमा थालिएको यस्तो प्रतियोगिता प्रदेश हुँदै राष्ट्रिय स्तरको गर्ने सोच रहेको तानसेन नगरपालिकाका अधिकृत विष्णु पौडेलले बताए । नौमती बाजाको संरक्षणका लागि उक्त बाजालाई संगीतका रूपमा प्रयोग गरी लोकभाकालाई साथ दिइने गर्छ । नौमती बाजालाई पछिल्लो समय विभिन्न भाकामा बजाउने चलन पनि छ ।

नौमती बाजामध्ये सहनाई बजाउन भने विशेष कला चाहिन्छ । सुरुवात र अन्त्य गर्ने कलाको ज्ञान हुनुपर्छ । प्रतियोगितामा तानसेन नगरपालिका–५, सेतीपोखरीस्थित सेतीपोखरी–धरमपानी नौमती बाजा समूह प्रथम भयो । उसले ५० हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाएको छ ।

तानसेन नगरपालिका–७, काजीपौवास्थित लालुपाते नौमती बाजा समूह दोस्रो भयो । उसले २० हजार नगद पायो । तेस्रो हुने तानसेन नगरपालिका–११, बन्दीपोखरास्थित चण्डीका टोल विकास संस्थाले १० हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाएको छ । सफल समूहलाई तानसेन नगरपालिकाका प्रमुख अशोककुमार शाहीले पुरस्कार तथा प्रमाणपत्र वितरण गरे ।

‘यस्ता प्रतियोगिताले नौमती बाजा र संस्कृति संरक्षणमा सहयोग पुग्ने विश्वास लिएका छौं,’ उनले भने, ‘यसबाट नयाँ पुस्ताले केही सिक्ने अवसर पनि मिलेको छ ।’ संस्कृतिका जानकार मदन देउरालीले स्थानीय लोकबाजा र परम्परागत संस्कृति संरक्षणमा प्रतियोगिताले सहयोग गर्ने बताए । विजयी समूहले भगवती जात्रामा बाजा बजाउनुपर्ने छ ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्