हल्लापान लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि खतरा

सम्पादकीय

खनेर हेर्ने हो भने यहाँका प्रत्येक घरहरूका जगमा

त्यहाँ फगत हल्लै हल्ला थुप्रिएको पाइनेछ ।
त्यसैले, यो हल्लै हल्लाको देश हो
यो हल्लै हल्लामाथि उभिएको देश हो
यो हल्लै हल्लामाथि उठेको देश हो
यो हल्लै हल्लाको देश हो ।

हल्ला फैलिनु/फैलाउनु सायद हरेक समाजको एउटा नकारात्मक चरित्र हो । हाम्रो आफ्नै समाजलाई पनि आधा शताब्दीअघि कवि भूपि शेरचनले माथिको व्यंग्य गरेका थिए । साउती मारेर अफवाह फैलाउने/फैलिने त्यो बेला अहिले बदलिएको छ । उस्तै चरित्र भने विद्युतीय सामाजिक सञ्जालहरूमार्फत झनै उदांगो हुन थालेका छन् ।

फेसबुक, ट्वीटर, युट्युब, इन्स्टाग्राम नकारात्मक सामग्री ‘सेयर’ गर्न बनेकै होइनन् । यी त उस्तै रुचिका, उही प्रकृतिका, एकअर्कालाई चिनेका वा चिन्न चाहेकाहरू आपसमा जोडिने विद्युतीय मञ्च हुन् । यी मञ्च परम्परागत सञ्चार माध्यम होइनन्, कतिपय अर्थमा तीभन्दा बलिया छन् । कारण, यिनले ती सबै माध्यमलाई आफूमार्फत प्रयोगकर्तामाझ पुर्‍याउँछन् । प्रयोगकर्ता आफैंले पनि मन लागेको सामग्री ‘सेयरकास्ट’ गर्न सक्छन् । परम्परागत सञ्चारमाध्यममा आवाजविहीन हुनेले पनि सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई प्रस्तुत गर्न सक्छन् । सञ्जालका साथीमाझ आफ्नै आवाज पुर्‍याउन सक्छन् । यस हिसाबले सामाजिक सञ्जाल एउटा सहभागितामूलक लोकतान्त्रिक थलो हो ।

यी सामाजिक सञ्जालमार्फत कैयौं सकारात्मक अभ्यास भएका छन् । प्रयोगकर्ताले आफ्नो धारणा र सिधा खबर मात्र यसमा राखेका छैनन्, कति सामाजिक काम भएका छन् । कैयौं प्रयोगकर्ताले समूह नै बनाएर विपद्का घटनामा उद्धार तथा राहत अभियान चलाउने गरेका छन् । विश्वभर यस्ता अभियान प्रभावकारी पनि देखिएका छन् । अस्पतालमा रगत जुटाउनेदेखि दीनदु:खीहरूका लागि सहयोग जुटाउनेसम्मका सामाजिक काम पनि भएका छन् । अधिकार र न्यायका अभियान पनि यसैमार्फत छेडिएका छन् । अरब क्रान्तिजस्ता राजनीतिक उलटपुलट ल्याउन पनि यिनै शक्ति प्रयोग भएका छन् ।

सकारात्मक विशेषताबीच कतै यी सञ्जालको सदुपयोगको प्रकाशभन्दा दुरुपयोगको छाया बढी गाढा हुँदै गएको त होइन भन्ने आजको ज्वलन्त सवाल हो । कताकता सामाजिक सञ्जालको जञ्जालमा हाम्रो समाज पनि फस्दै गएको टड्कारै देखिन थालेपछि यो प्रश्न अहम् बनेको हो । नेपालमा करिब ६० प्रतिशत जनसंख्याको इन्टरनेटमा पहुँच छ । एक तिहाइ जनता फेसबुकमा आबद्ध छन् । अन्य सञ्जालमा जोडिनेको संख्या पनि दिनानु दिन बढ्दो छ । तर, जति बढी नागरिक यी मञ्चमा आबद्ध छन्, यिनको पार्श्व प्रभावको भय पनि त्यत्तिकै छ ।

दृष्टान्त सामुन्ने छ– चितवनको नारायणगढस्थित एक होटलमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेका शालिकराम पुडासैनीको मोबाइलमा प्रहरीले फेला पारेको भिडियो सामाजिक सञ्जाल र युट्युबमा व्याप्त छ । यही घटना जोडिएको एउटा तस्बिर त्यसरी नै भाइरल छ । पुडासैनीको मृत्युअघिको भिडियोबाट स्क्रिनसर्ट लिइएको फोटोमा उनको आँखाको नानीमा कुनै मान्छेको प्रतिछाया छ । त्यसैलाई आधार बनाएर युट्युबमा दर्जनौं भिडियो अपलोड भएका छन् । सयौंले त्यही तस्बिर पोस्ट गर्दै मृत्यु प्रकरण र सञ्चारकर्मी रवि लामिछाने पक्राउबारे आ–आफ्ना धारणा, दाबी र विरोध पोस्ट गरेका छन् । अदालतमा मुद्दा चलिरहेको यस घटनामा यसै तस्बिरलाई अन्तिम सत्य मानेर सडकमा भीड जम्मा भएका छन् । जबकि, कुनै व्यक्तिले फोटोसपका माध्यमबाट कसैको तस्बिर मृतक पत्रकारको आँखाको नानीमा राखेको थियो । विभिन्न घटनामा सामान्य मानिस आफैं अनुसन्धानकर्मी बन्छ र सत्य पहिल्याएजस्तो गर्छ भनेर व्यंग्य गर्न यसो गरिएको थियो । सञ्जालको ठूलो भीडले यसैलाई अन्तिम सत्य मानिदियो ।

सञ्जालमा लामिछानेको समर्थन मात्रै छैन, उनको पक्राउप्रति आक्रोश, पुडासैनीको आत्महत्याबारे अनेक आशंका र अफवाह पनि छन् । यिनले फरक मत राखेकै आधारमा अश्लील गाली गर्ने र मृत्युको कामना गर्दै ‘रिप’ लेख्नेसमेत गरेका छन् । सामाजिक सञ्जाल र युट्युबमा यस्ता हल्ला, अफवाह र अनेकन उत्तेजक टिप्पणीको बाढी कञ्चनपुरकी किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्याको प्रकरणमा पनि उत्तिकै थियो ।

सत्यसम्म पुग्नुपहिल्यै उत्तेजनाको पछि बहने भीड निर्माण गर्न यस्ता सञ्जालले सघाइरहेका छन् । यस घटनामा पनि केहीले उक्त तस्बिर वास्तविक नरहेको लेखे पनि केहीले मात्रै सेयर गरे । तर अतिरञ्जित तस्बिर भाइरल बन्यो । ‘पोस्ट ट्रुथ’ को यस जमानामा सामाजिक सञ्जालमार्फत यसैगरी सजिलै असत्य फैलिइरहेको छ । भीडतन्त्र हाबी भइरहेको छ ।

जतिसुकै अवास्तविक र अतिरञ्जित भए पनि लोकउत्तेजित पाराले प्रस्तुत गरिएका सामग्री सजिलै भाइरल भइरहेका छन् । तिनलाई लाखौंले हेर्छन्, सयौंले सेयर र कमेन्ट गर्छन् । ‘यो हल्लै हल्लाको देश’ मा यसैगरी अफवाह सहजै फैलिरहेको छ । भीडको एक्लो बन्न चाहने कमै छन् । उनीहरू चुपचाप बसिदिन्छन् । बोलिहाले पनि उनीहरू कमै सुनिन्छन् ।

कुनै मुद्दामा कसैप्रति घृणा र आक्रोश फैलाउने, लाञ्छना र आरोप/प्रत्यारोप लगाउने माध्यम बनेका छन्– सामाजिक सञ्जाल । परम्परागत सञ्चार माध्यम ‘रेटिङ पोइन्ट’ बढाउने प्रतिस्पर्धारत भएका बखत बग्रेल्ती खुलेका युट्युब च्यानलले मनलाग्दी सामग्री सेयर हुनु कुनै नौलो रहेन । हरेक ‘भ्युज’ को रेकर्ड देखिने यस्ता च्यानलले आफ्ना सामग्रीलाई सनसनीपूर्ण बनाउने नै भए । परम्परागत सञ्चार माध्यमका विपरीत अधिकांश यस्ता च्यानल न संगठित संस्था हुन्, न यिनीहरू व्यावसायिक आचारमै बाँधिएका हुन्छन् । हरेक नागरिकले सहजै प्रयोग गर्न सक्ने यस्ता मञ्चबारे न व्यवस्थित नियमन प्रणाली नै छ । परिणाम, कैयौंले सञ्जालको शक्ति र आफ्नो स्वतन्त्रताको भरपुर दुरुपयोग गरिरहेका छन् ।

कतिपय अवस्थामा अनधिकृत र अवास्तविक मात्र होइन, भ्रामक सूचनालाई नै सामाजिक सञ्चाल प्रयोगकर्ताले अन्तिम सत्य मानिरहेका छन् । खासगरी विभिन्न निर्वाचनका छेकोमा यस्ता दुष्प्रचार हुने गरेका छन् । अमेरिकालगायत मुलुकमा व्यापक रहेको यस्तो प्रवृत्तिले छिमेकी मुलुक भारतमा पनि जरा गाडिसकेको छ । नेपालमा पनि बिस्तारै झाँगिँदै गएको देखिन्छ ।

प्रकारान्तरले लोकतन्त्रकै लागि घातक छ, यस्तो प्रवाह । सही रूपमा सुसूचित नागरिकले मात्र उचित निर्णय लिन सक्छ । सामाजिक सञ्जालका कतिपय सामग्रीले नागरिकलाई सुसूचित बनाइरहेका छैनन्, भ्रमित तुल्याइरहेका छन् । उनीहरूले आफू भ्रमित भएको थाहा पाउँदैनन्, उल्टो जानकार बनेको विश्वास गर्छन् ।

कुनै घटना हुनेबित्तिकै आफैं अनुसन्धानकर्मी भएझैं तथ्यभन्दा धेरै भ्रामक खबर, अनुमान र अफवाह फैलाउने प्रवृत्तिले सत्य अन्वेषण र न्याय निरूपणमा सहभागी हुनुपर्ने निकायलाई पनि प्रभावित तुल्याउने खतरा बढ्दै गएको छ । यस्तो प्रवृत्ति अहिलेसम्म मुद्दा र घटनामा मात्रै सीमित छन् । भविष्यमा धार्मिक, साम्प्रदायिक/जातीय या राजनीतिक विषयमा पनि दोहोरियो भने त्यसको परिणाम भयावह हुनेछ ।

सामाजिक सञ्जालबाट चाहेको लाभ मात्र लिने र दुष्प्रभावबाट बच्ने भरपर्दो उपाय प्रयोगकर्ताको सावधानी हो । आम उपभोक्ताको चेतना वृद्धि हो । विभिन्न सञ्जालले विकास गरेका विधि अपनाएर आफूले उपभोग गरेको सूचना कति विश्वस्त स्रोतबाट आएको हो, जागरुक उपभोक्ताले थाहा पाउन सक्छन् । त्यहीअनुसार आफ्नो धारणा बनाउन सक्छन्, नत्र जे आयो, त्यही पत्याउँछन् ।

समाज जति सभ्य, आधुनिक र प्रविधिमैत्री बन्दै गयो, त्यति यसलाई सामाजिक सञ्जालका पार्श्व प्रभावबाट जोगाउने चुनौती छ । सामाजिक सञ्जालका गुण र अवगुणबारे साक्षरता र सचेतना जरुरी छ, लोकजागरण नै चाहिनेछ ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७६ ०८:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गोश्वारा हुलाक सर्दा सेवाग्राहीलाई सास्ती

गणेश राई

काठमाडौँ — आधा शताब्दीदेखि सुन्धारामा रहेको गोश्वारा हुलाक कार्यालय अन्तै सारिएपछि सेवाग्राहीलाई सास्ती भएको छ । ऐतिहासिक धराहरा पुनर्निर्माणका निम्ति क्षेत्र विस्तार गरिने भएपछि हुलाक कार्यालयलाई डिल्लीबजारमा सारिएको हो । 

आफ्नो वेबसाइटबाहेक सार्वजनिक सूचना जारी नगरी कार्यालय सारिएपछि दैनिक सयौं सेवाग्राहीले सास्ती व्यहोर्नुपरेको छ । ‘म जापान पढ्न जान युनिभर्सिटीमा डकुमेन्ट (कागजात) पठाउनको आएको हो,’ सुन्धारास्थित गोश्वारा हुलाकको ढोकामा भेटिएका सविन तामाङले भने, ‘हुलाक सर्‍यो भन्छन्, कहाँ हो थाहा छैन ।’

पोस्ट बक्स नम्बर नवीकरण गर्न आएकी साधना रिमाल पालेले ढोकाबाटै डिल्लीबजार जान भनेपछि अवाक् भइन् । ‘पोस्ट बक्समा चिठी पनि हेर्नुछ, नवीकरण पनि गर्नुछ,’ उनले भनिन् । तर, हुलाक कार्यालयले महिना दिनदेखि पोस्ट बक्सको सेवा बन्द भएको र सुचारु राख्न अझै केही साता लाग्ने भनेको छ ।

हाल नेपालमा रहेका जर्मन नागरिक हुलाक टिकट खोज्दै सुन्धारा आइपुगे । तर पालेले डिल्लीबजार पुग्नु भनेर संकेत गरेपछि उनी अलमलमा परेर फर्किए । यसरी गत साउन पहिलो सातादेखि दैनिकजसो सुन्धारास्थित गोश्वारा हुलाक धाउने सेवाग्राहीले सास्ती व्यहोर्दै आएका छन् ।

गोश्वारा हुलाकबाट सेवाग्राहीले चिठीपत्र (साधारण र रजिस्टरी) पठाउने, हुलाक टिकट लिने, चिठीपत्र पाउनेले हुलाकी, झ्यालबाट र पोस्ट बक्समार्फत् लिने गर्छन् । गोश्वारा हुलाकले पार्सल, द्रुत डाँक सेवा (ईएमएस), बचत बैंक, धनादेश सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । ‘साउन मसान्तभित्र सबै कार्यालय डिल्लीबजारमा सारिसक्यौं,’ कार्यालय प्रमुख वेदप्रसाद भण्डारीले भने, ‘कार्यालय कक्षहरू मिलाउँदै छौं । केही दिनभित्र सेवा नियमित हुन्छ । पोस्ट बक्सहरूचाहिँ सार्नै बाँकी रहेकाले हालका लागि स्थगित गरिएको छ ।’

प्रमुख भण्डारीका अनुसार गोश्वाराअन्तर्गत १९ हजार ७ सय २५ वटा पोस्ट बक्स छन् । तीमध्ये करिब १ हजार ५ सयवटा बक्स सुचारु छन् । यसअघि हुलाक सेवा विभागका निम्ति बनाइएको पाँचतले भवनमा गोश्वारा कार्यालय सारिएको हो । उक्त भवन संरचना पोस्ट बक्स, दैनिक सेवाका निम्ति अनुकूल नरहेको जनाइएको छ । ‘ठाउँको अभाव छ, तैपनि नवीकरण भएका पोस्ट बक्सलाई चाँडै व्यवस्थापन गर्ने छौं,’ प्रमुख भण्डारीले भने, ‘भदौ १५ भित्र सुन्धाराका सम्पूर्ण सामान सारिसक्ने लक्ष्य राखेका छौं ।’

भारत सरकारको सहयोगमा २०२६ सालमा सुन्धारास्थित गोश्वारा हुलाक कार्यालय भवन निर्माण सम्पन्न भएको थियो । सोही वर्ष नेपाल सरकारलाई भवन हस्तान्तरण भई सेवा सुचारु रहँदै आएको थियो ।

सरकारले २०७३ सालमा सुन्धारास्थित धरहरा पुनर्निर्माण गर्ने र त्यसनिम्ति ११ रोपनी क्षेत्रफलमा रहेको गोश्वारा हुलाक कार्यालय अन्यत्र सार्ने निर्णय गरेको थियो । त्यसै अनुसार ५ वटा भवनबाट सेवा दिंदै आएको गोश्वारा हुलाकलाई अन्यत्र सारिएको हो । गोश्वारामा सेवारत ३ सय ६० कर्मचारी छन् । त्यसैगरी ७० वटा साना ठूला सवारीसाधन रहेका छन् । अहिले एउटै भवनमा सारिँदा ठाउँको अभाव खड्किएको प्रमुख भण्डारीले बताए ।

‘सरकारले डिल्लाबजार चारखाल कारागार परिसरको १३ रोपनी जग्गा गोश्वारा हुलाकको नाममा उपलब्ध गराएको छ,’ उनले भने, ‘तर, कारागार अन्यत्र व्यवस्थापन नगरिएकाले तत्काल कुनै भवन संरचना निर्माण गर्ने स्थिति छैन ।’
सुन्धारा सबैतिरबाट पायक पर्ने स्थान तथा व्यवस्थित र सुरक्षित भवन संरचनामा हुलाक घर रहेको थियो । डिल्लीबजार भने एकतर्फी मात्र यातायात सञ्चालन हुने ठाउँ परेकाले सेवाग्राही मर्कामा परेका छन् । ‘सुन्धारा पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण जताबाट पनि सार्वजनिक यातायात आउन सक्ने ठाउँ हो र जोसुकैलाई थाहा छ,’ फिलाटेलिक अधिकृत सुधा रेग्मीले भनिन्, ‘डिल्लीबजार पुरानो बस्तीसमेत रहेको ठाउँ भएकाले साँघुरो छ । यातायात पनि एकतर्फीमात्र चल्ने भएकाले समस्या छ ।’

धरहरालाई फराकिलो परिसरमा निर्माण हुने भएपछि गोश्वारा हुलाक र टक्सार विभागसमेत अन्यत्र सारिएका छन् । त्यसैगरी उत्तरतर्फ रहेको सञ्चय कोषको भवनको केही भागसमेत भत्काइने जनाइएको छ । हुलाक कार्यालय रहेको ठाउँमा भने सतहमुनि (अन्डर ग्राउन्ड) दुई तले मोटर पार्किङ स्थल र माथि बगैंचा रहने जनाइएको छ ।

नेपालमा हुलाक सेवा
विसं. १९३५ मा ‘नेपाल हुलाक घर’ स्थापना भएको हो । त्यसअघि परम्परागत सञ्चारमा सीमित थियो । २०१३ सालमा नेपालले विश्व हुलाक संघको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो । त्यसको तीन वर्षपछिबाट नेपालले वैदेशिक चिठी आदानप्रदान सुरु गरेको थियो । हाल सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गत हुलाक सेवा विभाग रहेको छ । विभागअन्तर्गत गोश्वारा हुलाक, फिलाटेलिक तथा हुलाक टिकट व्यवस्थापन, केन्द्रीय धनादेश कार्यालय र हुलाक
प्रशिक्षण केन्द्र रहेका छन् ।

त्यसैगरी विराटनगर, पोखरा, सुर्खेत र दिपायल गरी चारवटा निर्देशनालय छन् । देशभरिका ७० जिल्लामा हुलाक, ८ सय ४२ इलाका हुलाक र ३ हजार ७४ अतिरिक्त हुलाक कार्यालय छन् । विज्ञान र प्रविधि तथा इन्टनेट सेवाको विकासले चिठीपत्र लेख्ने चलन घटेकाले हुलाक सेवाको आकर्षण घटेको छ ।

अर्कोतर्फ हुलाक ऐन, २०१९ र नियमावली २०२० समय सापेक्षण संशोधन हुन सकेको छैन । जसका कारण हुलाक सेवा अलोकप्रिय बन्न पुगेको छ । निजी क्षेत्रबाट दिनुपर्ने सेवालाई सरकारले ओगटा समस्या आएको विज्ञले बताउँदै आएका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७६ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्