विद्यालयमा आकस्मिक छुट्टी

तारा दाहाल

राजधानीमा केही समययता विद्यालयहरू आकस्मिक रूपमा बन्द हुने गरेका छन् । कारण खोज्दा सुनिन्छ, ‘नेपाल बन्द रे !’ लाखौं विद्यार्थीको पठन–पाठन ठप्प गराउने विद्यालय आफै हुन् वा अरु कोही ? असुरक्षा भए सुरक्षा निकाय, सरकारी निकाय किन बोल्दैनन् ? 

आफ्ना छोराछोरीको विद्यालय अपर्झट बन्द हुँदा धेरैले यस्तै प्रश्न गर्दा होलान् । मेरो चिन्ताचाहिँं अलि फरक छ । विद्यालय बन्दको दिन केटाकेटीका लागि कसरी समय दिने ? राजधानीमा बस्ने जोकोही गृहिणीका लागि सुर्ताको विषय हो यो ।

गृहिणीलाई ‘होममेकर’,‘फ्यामिली म्यानेजर’ भनेर नयाँ/विकासे नाम दिए पनि काम उही हुन्– खाजा–खाना बनाउनु, भाँडा माझ्नु, घर र बालबच्चाको सरसफाइ गर्नु । गृहिणी भएकामा हीनताबोध गरेको होइन यो । कतिपय गृहिणी जागिरे छन्, कति लेखन र गीत–संगीतमा व्यस्त छन् । व्यावहारिक हिसाबले घरायसी कार्यमा व्यस्त रहनुपर्ने, अझ साना केटाकेटीको स्याहारमा खट्नुपर्ने आमाको भूमिका यतिखेर चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । केटाकेटी हुर्काउनु पहिलेको जस्तो सहज पक्कै छैन । परिवेश पूरै फेरिएको छ ।

काठमाडौंमा डेरा गरी बस्नेको परिवारमा बढीमा चारजना हुन्छन्— बाबु, आमा र दुई छोराछोरी । बाबु कार्यालय । आमा उही घरेलु काममा । त्यसमाथि एक्कासी विद्यालय बन्द भइदिंँदा गृहिणीलाई झन्झटिलो हुने नै भयो । केटाकेटी फकाउन–फुल्याउन मोबाइल दिए पनि कति समयसम्म दिने ? छुट्टीको दिन उनीहरूको प्राथमिकतामा नयाँ ठाउँ घुम्ने, साथीसँग खेल्ने, मिठो खाने नै पर्छ । यो सही पनि हो । हामी पनि सानो हुँदा त्यसै गर्थ्यौं ।

तर अचानक विद्यालय बन्द हुँदा दैनिक घरेलु कार्यतालिकामा निकै असर पर्छ र केटाकेटीको उचित स्याहार हुन पाउँदैन । अघिपछि खाना–खाजासम्म छोडेर घन्टौं मोबाइलमा झुन्डिन मनपराउने केटाकेटीले आकस्मिक बिदामा झन् गतिलो निहुँ पाउँछन् । मोबाइलमा टाँसिएर आमालाई हैरान बनाउँछन् । मोबाइलमा लामो समय बिताउँदा उमेर अनुसार नराम्रा बानीको विकास हुने र पछि कुलत बन्दा छोराछोरीको भविष्य नै बरबाद हुने ठूलो डर । गाली सधैं समस्याको समाधान होइन ।

बालबाबालिकाको यस्तो बानी हटाउने/घटाउने उपायबारे विद्यालयमा सोध्दा शिक्षकहरू यसमा अभिभावककै भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने बताउँछन् । कोही शिक्षक सुझाउँछन्— आकस्मिक बिदाका दिन बाबुआमा पनि बच्चासँगै खेल्ने । सहरी डेरावाल परिवारलाई यो सल्लाह काम लाग्ला ? धनी, स्वस्थ र फुर्सदिला र घरमै प्रशस्त ठाउँ भएका बाबुआमालाई मात्रै काम लाग्ला यस्तो सुझाव ।

छोराछोरी हुर्काउन तुलनात्मक रूपमा गाउँमा निकै सजिलो छ । उनीहरूको बिदाको पनि खासै चिन्ता लिनु पर्दैन । परिवारका अन्य सदस्य र छरछिमेकीले पनि हेरचाह गरिहाल्छन् । आफ्नै प्रयासले केटाकेटीको सामाजिकीकरण हुँदै जान्छ । त्यहाँ मुख्य चिन्ता लिने कुरो पढाइको हो । तर पढाइको नाममा, आफूभन्दा छोराछोरी राम्रो पढुन्, जान्नेसुन्ने होऊन् भनेर गाउँ छोडी सहर पस्ने लाखौं परिवारको दुःख कम छैन । सहरी डेरावाल परिवारमा विद्यालय छुट्टी व्यवस्थापन नै अति कष्टकर हुँदै गएको छ ।

काठमाडौं जस्तो सहरमा न खुला चौर छ, न टाढाको खुला ठाउँमा केटाकेटी एक्लै छोड्न सकिन्छ । सहर त आखिर डरैडर न हो ! त्यही डरले पनि सहरमा केटाकेटीलाई ‘गर’ भन्दा ‘नगर’ धेरै भन्नुपर्छ । उनीहरू त्यसै पनि कुण्ठित हुने नै भए । केटाकेटी खेलाउने खुला ठाउँ उपलब्ध भए विद्यालय आकस्मिक छुट्टी भएका बेला ढुक्कले समय राम्ररी बित्न सक्थ्यो ।

काठमाडौंमा व्यक्ति, पद, परिवार, आर्थिक स्थिति अनुसार सबैको धेरथोर समस्या होलान् । तर यहाँका गृहिणीका लागि विद्यालय आकस्मिक रूपमा बन्द हुनु नै ठूलो पिरलो बन्ने गरेको छ । केटाकेटीको भविष्यसँग पनि उत्तिकै जोडिएको विषय हो । तर पत्रपत्रिका, रेडियो, टिभीमा किन यस्ता ‘साना’ समाचारले ठाउँ पाउने भए पो !

हरेक घरको भर र आधार गृहिणी हुन् । गृहिणीका समस्या घरका पनि समस्या हुन् । त्यसैले गृहिणीका कुरा, आम बुझाइमा रहेजस्तो, व्यक्तिगत र झिनामसिना पक्कै होइनन् । खान र नानादेखि बालबच्चा हुर्काइ–पढाइसम्ममा मात्र होइन, समग्र परिवारको व्यवस्थापनमा गृहिणीको भूमिका अहम् छ । तर बुझिदिने कसले ?

प्रकाशित : भाद्र १, २०७६ ०८:४९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कोसीको थेग्रो

राजीव सिन्हा, सन्तोष नेपाल

कोसी नदी तिब्बत र नेपालको उच्च भूभाग हुँदै भारतको विहारको समथर भागबाट गंगा नदीमा मिसिन्छ । यो विश्वकै सबैभन्दा गतिशील नदीमध्ये एक हो । विगत २०० वर्षमा भारतमा यो नदी ११३ किमि पश्चिमतिर सरिसकेको छ । कोसी यसरी बारम्बार सरिरहँदा यसको नयाँ बाटोमा पर्ने भूभाग र संरचनाहरूलाई पनि धेरै क्षति पुर्‍याएको छ ।

११ वर्षअघि, २०६५ भदौमा सुनसरीको कुशाहा गाविसमा तटबन्ध भत्कँदा उत्पन्न त्रासदी असंख्य स्थानीयवासीको दिमागमा अझै ताजै छ । त्यति बेला नेपालतर्फ त्यसरी तटबन्ध भत्किँदा नदी भारततर्फ अचानक १०० किमिभन्दा बढी पूर्वतिर सरेको थियो र त्यो अभूतपूर्व बाढीबाट ३० लाखभन्दा बढी मानिस प्रभावित भएका थिए । नियमित बाढी र त्यसले निम्त्याउने विस्थापनका कारण कोसी नदीले ‘विहारको दुःख’ संज्ञा पाएको छ ।

कोसी नदीको व्यवस्थापन लामो समयदेखि नेपाल र भारतका इन्जिनियरहरूका लागि निकै कठिन समस्या बन्दै आएको छ । नदी व्यवस्थापनका प्रभावकारी रणनीति बनाउनुअघि बाढीका संरचनागत कारणहरू बुझ्नुपर्छ । यस लेखको पहिलो भागमा हामी नदी प्रवाह र बाढीमा भूक्षय, सिल्टेसन (पाँगो माटोले पानी प्रदूषित हुने प्रक्रिया) र तटबन्ध निर्माणका असरहरूको चर्चा गर्नेछौं । दोस्रो भागमा समस्या समाधान र नीतिगत उपायहरूको चर्चा गर्छौं ।

गतिशील नदी
कोसीको गतिशीलता र नियमित बाढीबीच ठूलो अन्तरसम्बन्ध छ । मूल समस्या नदीको अत्यधिक सेडिमेन्ट फ्लक्स (थेग्रो प्रवाह) हो । प्रचुर मात्रामा थेग्रो संग्रह हुनुका कारण हुन्— कोसीका उपल्ला जलाधार क्षेत्रमा हुने ठूला भूक्षय । हिमालयको भूगर्भीय निर्माणको अवस्था, भारी मनसुनी वर्षा र नदीका उपल्ला जलाधार क्षेत्रका खराब भूमि व्यवस्थापन प्रणाली धेरै भूक्षयका कारक हुन् । हिमालयबाट उत्पन्न हुने नदीको प्रवाहसँगै पहाडी भिरालोको थेग्रो तल झर्छ अनि दक्षिण नेपाल र उत्तर विहारको समथर भूमिमा जम्मा हुन्छ ।

हामी दुवै पंक्तिकारसहितको नेपाल, भारत र बंगलादेशको एउटा अनुसन्धान टोलीले ‘जर्नल अफ हाईड्रोलोजी’ मा हालै प्रकाशित गरेको अध्ययनअनुसार, औसत १० करोड टन बराबरको थेग्रो हरेक वर्ष कोसी नदीको चतरा खण्डमा पैदा हुन्छ (चतरा कोसीका सातै सहायक नदीहरूको संगमस्थलको केही तल पर्छ) ।

थेग्रोको यो मात्रा लगभग १,९१५ टन प्रतिवर्गकिमि प्रतिवर्ष हुन आउँछ । संसारका अन्य केही विशाल नदीका तुलनामा यो निकै ठूलो मात्रा हो (जस्तै— अमेजनको १४० टन प्रतिवर्गकिमि प्रतिवर्ष, गंगाको १५६ टन प्रतिवर्गकिमि प्रतिवर्ष, मिसिसिपीको ३० टन प्रतिवर्गकिमि प्रति वर्ष) । यसले कोसीको समस्याको गम्भीरता छर्लंग पार्छ ।

तर, कोसी नदी विहारमा तल बग्दै गर्दा थेग्रोको मात्रा निकै घट्छ (चतरामा वार्षिक औसत १० करोड टनबाट वीरपुरमा ८ करोड टन अनि कोसी र गंगाको संगमस्थल नजिकैको बलतारासम्म पुग्दा केवल ४ करोड टन) । यसरी तीव्र गतिमा थेग्रोको मात्रा घट्नुको कारण कोसीको जलोढ (अलुभियल) क्षेत्रमा हुने अत्यधिक सिल्टेसन हुन सक्छ । उक्त क्षेत्रको निम्न भिरालोपन र नदीको निम्न गति प्रवाहका कारण यस्तो हुने गर्छ ।

कोसीको अत्यधिक सतह वृद्धि
नेपाल र भारतको समतल क्षेत्रमा सन् १९५० को दशकको मध्यदेखि नै कोसीका दुवै किनारमा तटबन्ध निर्माण गरिएको छ, जसले माथिल्लो क्षेत्रबाट आएको थेग्रोलाई रोक्छ । थेग्रोको मात्रा विशाल छ । माथि उल्लिखित अध्ययनअनुसार, तटबन्ध निर्माण भएयताका ६५ वर्षमा कोसीको चतरा–वीरपुर खण्डमा जम्मा भएको थेग्रोको मात्रा ४१ करोड घन मिटर हुन सक्छ ।

वीरपुरदेखि बलतारा खण्डमा यसको मात्रा आश्चर्यजनक रूपमा १.०८ अर्ब घन मिटर छ । यसरी थेग्रो जम्मा हुने गरेकाले नदीको भुइँ सतह निकै उठेको छ । वास्तवमा कुशाहा जस्ता केही क्षेत्रमा नदीको भुइँ सतहसँगैको बाढी प्रभावित जमिनभन्दा २–३ मिटर अग्लो छ । यस्तो अत्यधिक सतह वृद्धिले नदीमा अस्थिरता पैदा हुन्छ, जसले गर्दा तटबन्ध भत्किन्छ र बाढी आउँछ । तटबन्ध निर्माण भएयता कोसीका अधिकांश बाढी तटबन्ध भत्केकै कारण आएका छन् ।

आईआईटी, कानपुरका वैज्ञानिकहरूले गरेको अर्को अध्ययनमा कैयौं पाँगो जोखिमस्थल (सिल्टेसन हटस्पट) हरूको नक्सांकन गरिएको छ, जहाँ केही दशकयता अत्यधिक थेग्रो संग्रह भएको छ । सो अध्ययनमा यस्ता स्थानहरू हालसालै तटबन्ध भत्केका विन्दुहरूमै भएको देखिएको छ । नदीको अत्यधिक सतह वृद्धिले मानिसहरूलाई कति जोखिममा पारेको छ र तटबन्धले उनीहरूलाई गलत सुरक्षानुभूति प्रदान गरिरहेको छ भन्ने यसले देखाउँछ ।

थेग्रो व्यवस्थापनका नयाँ उपाय
सेडिमेन्ट र यसका चुनौतीसँग लड्न अन्तरदेशीय एकीकृत अध्ययन आवश्यक छ, जसले जलाधार क्षेत्रमा भूमि र जंगल परिवर्तन, भूक्षय र थेग्रो संग्रहको तथ्यांक संकलन र विश्लेषण गर्छ । यसले विभिन्न प्रक्रियाबीचको सम्बन्ध (कारण र असर) थप प्रस्ट पार्छ र थेग्रो व्यवस्थापनका निम्ति दिगो रणनीति बनाउन सहयोग गर्छ । पूर्ण र ठोस तथ्यांकका निम्ति अतिरिक्त मापन केन्द्रहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ । उपल्लो क्षेत्रको अत्यधिक भूक्षय स्थल पहिचान गरी उपयुक्त भूमि तथा वनस्पति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

अत्यधिक थेग्रो संग्रह भएको तथ्य हेर्दा, यसको समाधानका लागि अभूतपूर्व पहल अत्यावश्यक भइसकेको छ । कोसी नदीको सिल्टेसनले प्राकृतिक सीमा पार गरिसकेको छ र नदीलाई यसको प्राकृतिक अवस्थामा पु‍र्‍याउन केही रणनीतिक ड्रेजिङ (नदीको भुइँबाट माटो, बालुवा इत्यादि निकाल्ने काम) आवश्यक हुन सक्छ ।

मुख्यतः पूर्ण थेग्रो व्यवस्थापन योजना अत्यन्तै जरुरी छ । यस योजनाअन्तर्गत पानीबाट पाँगो निकाल्ने र पाँगोको व्यावसायिक प्रयोगका उपायहरू समेटिनुपर्छ । विहारमा भारतले कोसीको तल्लो खण्डमा रणनीतिक ड्रेजिङ सञ्चालन गर्नुपर्छ । र, सडक निर्माण, तटबन्ध संरक्षण, कृषि आदिमा यस्तो पाँगोको प्रयोगलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । साथै निम्नस्थ र जलग्रस्थ क्षेत्रलाई पुनः प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ ।

यो कार्यलाई सफल बनाउन र यसबाट ठूलो स्तरमा आर्थिक–सामाजिक लाभ लिन विज्ञहरूको योगदानका साथसाथै सरकारी–निजी साझेदारीले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । कोसीमा हुने भूक्षय र थेग्रो संग्रहको अन्तरदेशीय कारण र प्रभाव हुन्छ । तसर्थ सामूहिक र समन्वयकारी भूमिकाद्वारा दीर्घकालीन लाभ उठाउन अन्तरदेशीय रूपमा तथ्यांक र सूचना आदानप्रदान गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ ।

सिन्हा आईआईटी, कानपुरको भू–विज्ञान विभागका प्राध्यापक हुन् । नेपाल इसिमोड, काठमाडौंका जल तथा हावापानी विज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७६ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT