असर्फी फूलको आतंक

हुलाकी
उज्ज्वल प्रसाईं

यो नौगाम गाउँको कथा हो । गाउँ सन्त्रस्त छ, आकाशमा आतंकको छाया टाँगिएको छ । रात भनौँ वा दिन, भयग्रस्त गाउँलेका जीवनमा अँध्यारो मात्रै छ । गोली र बमको आवाज बाहेक अरु जीवन्त स्पन्दन कसैले महसुस गर्दैन यहाँ । विस्तारै एकपछि अर्को गर्दै गाउँलेहरू पुर्ख्यौली थातथलो छोडेर अन्यत्र हिँड्न थाल्छन् ।

अरुले छोडेर गए पनि गाउँका मुखियाले नौगाम छोड्दैनन् । उनका १९ वर्षीय छोरा बाबुसँगै बसिरहन्छन् । छोराका चार साथी हुन्छन् । चारमध्ये तीनजना राज्यको थिति बदल्ने कसम खाँदै विद्रोही बन्न कतै अलप हुन्छन् । बाँकी रहेका एक तन्नेरीलाई सेनाले आफ्नो कामदार बनाउँछ ।

‘आतंकवादी’ सिध्याउने योजनामा क्याम्प खडा गरेर बसेको सेनाले खासमा स्वयं गाउँलाई आतंकवादको किल्ला देखेको हुन्छ । तल खोँचमा यत्रतत्र छरिएका ‘आतंकवादी’का लासबाट परिचयपत्र एवं उनीहरूसँग भएका हतियार बटुलेर ल्याउने जिम्मा ती तन्नेरीको हुन्छ । प्रत्येक पटक लास छरिएको ठाउँमा पुग्दाआफ्ना तीन साथी भेटिएलान् भन्ने भयले ऊ लुगलुग काम्छ । लासहरू सड्न थालेका ठाउँमा फुलेका पहेँला असर्फी फूल हेर्दै ऊ परिचयपत्र र हतियार बोकेर क्याम्प फर्किन्छ ।

नौगाम जस्तै अर्को गाउँ हो— बाचुरा । एकातिर बस्ती छ, अर्कातिर सेनाको क्याम्प । त्यसबीच तरेली परेका डाँडा छन् । डाँडामा बदामका रुख छन् । प्रत्येक बिहान सेनाको एउटा टुकडीले बदामका रुख भएका डाँडामा छलिएर बन्दुक पड्काउने अभ्यास गर्छ । कृत्रिम निसाना बनाएर सयौँपटक गोली चलाउँछ । तामाका ती गोलीका खोका फायरिङ रेन्ज भएको डाँडाभन्दा तल उछिटिन्छन् ।

कहिलेकाहीँ सेनाले ग्रिनेड लन्चरजस्ता हतियारको अभ्यास पनि गर्छ । त्यस्तो बेला थोत्रा बस र जिपलाई सैनिकहरूले कृत्रिम निसानाका रूपमा प्रयोग गर्छन् । ग्रिनेड लन्चरको निसानामा परेका यी पत्रुका पुर्जा फुत्केर गोलीका खोकाजसरी नै तल खोँचतिर पुग्छन् ।

प्रत्येक दिन बन्दुक पड्केको आवाज बन्द भएपछि वा अभ्यास सकिएको संकेत पाएपछि गाउँका एक हुल केटाकेटी गोलीका खोका र पत्रुका पुर्जा बटुल्न फायरिङ रेञ्जको पुछारतिर दौडिन्छन् । फेला परेका पित्तलका खोका थुपार्दै जान्छन् । कबाडी फेला परेका दिनलाई उनीहरू ‘बडा दिन’ मान्छन् । महिनाभरि थुपारेका पित्तलका खोका नजिकैको भाँडा बनाउने कारखानामा बेच्छन् ।

कश्मीरी लेखक मिर्जा वाहिदले सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो पहिलो उपन्यास ‘द कोल्याबोरेटर’मा नौगामको कथा लेखेका छन् । खासमा उनले गाउँको होइन, ती १९ वर्षे तन्नेरीको कथा लेखेका हुन् । यी तन्नेरीले उपन्यासभरि आफूले ९० को दशकमा भोगेको नौगामको कथा सम्झेका छन् । एक्लो र परित्यक्त मानिसले आफ्ना विगत ओल्टाई–पल्टाई गरेर समय कटनी गरेको भाकामा यो कथा भनिएको छ ।

एउटा कार्यक्रमका बेला कश्मीरी पाठकको उपस्थितिमा मिर्जा वाहिदले आफ्नो उपन्यास अंश पढ्दा एक पाठकले गला अवरुद्ध पारेर थप कथा नपढ्न उनलाई आग्रह गरेका थिए । सम्भवतः वाहिदको कथामा ती पाठकले आफैले भोगेको वा प्रत्यक्ष देखेको त्रासदीपूर्ण समय सम्झिए ।

हुनसक्छ, बिर्सिन खोजेका ती कहर थप सुन्ने हिम्मत उनमा रहेन । अर्थात् वाहिदले कल्पनाका स–साना पुतली जडेर लेखेको उपन्यास असलमा सधैँ शोकमग्न रहने कश्मीरको दुरुस्त चित्र हो ।

अप्रिल २०१८ को ‘क्याराभान’ म्यागेजिनमा कश्मीरी पत्रकार जुबैर सोफीले बाचुराका ती केटाकेटीका खबर लेखेका थिए, जो गोलीका खोका बटुल्ने उद्यममा लागेका छन् । तिनले खोका बटुल्ने र भाग लगाउने उद्यमलाई संगठित ढंगले सञ्चालन गरेका छन् ।

फेला परेका गोलीमा लुछाचुँडी नहोस् भन्न त्यहाँ जाने सबैले मान्नैपर्ने केही नियम बनाएका छन् । माथि डाँडाबाट सेनाको दृष्टि नपरोस् र कुनै शंका नहोस् भनेर उनीहरूले सतर्कता अपनाउने उपाय पनि तय गरेका छन् । धेरै थुपार्न सक्नेले एकै पटकमा चौध हजार रुपैयाँसम्म हात पार्छन् ।

कुनै पनि बेला आफैमाथि तेर्सिन सक्ने ती अभ्यासरतबन्दुकले फालेका खोकालाई उनीहरू आम्दानीको स्रोत बनाउँछन् । खतरा मोलेर गरेको त्यो आम्दानी हेर्दै मुस्कुराउँछन् । तिनलेबटुलेका गोलीका ती टुक्रा गालेर चिया उमाल्ने कित्ली र पानी खाने अम्खोरा बनाइन्छन् ।

नौगाम यथार्थसँग दुरुस्त मिल्ने पाकिस्तानको सीमामा रहेको कश्मीरी गाउँको नाम हो । काल्पनीक जस्तो प्रतीत हुने बाचुरा कहिलेकाहीँ समाचार सामग्री बन्ने जब्बर कश्मीरी यथार्थको अर्को नाम हो । नौगाम र बाचुराजस्ता गाउँले प्रतिनिधित्व गर्ने दुःखको समष्टि नै कश्मीर हो । जति एक्लो र परित्यक्त छ, त्यो नौगामको तन्नेरी, त्यति नै एक्लो र परित्यक्त छ, कश्मीर ।

आफ्नै लासमाथि फुलेको पहेँलो फूल हेरेर जीवनको अनुभूति गरिरहेको त्यो तन्नेरीको कथाभन्दा भिन्न छैन, जन्नत भनिने कश्मीरको कथा । मानौँ यति दुखिया र परित्यक्त बनाएर पुगेन, कश्मीरले भ्रम बराबर पाएको स्वायत्तता र विशेषाधिकार पनि धारा ३७० सँगै उखेलेर मिल्काइएको छ ।

त्यसका लागि भारतीय सत्ताले अहिले सिंगो कश्मीरलाई कारागारमा परिणत गरेको छ । अनाहकमा बन्दी बनाइएका कश्मीरीलाई बुढीऔँलो देखाएर गिज्याइरहेछन्, राष्ट्रवादीहरू । बन्धक कश्मीरी गिज्याउनेमा भारतका मात्र होइन, अन्यत्रका राष्ट्रवादीहरूसमेत लाम लागेका छन् ।

‘द कोल्याबोरेटर’ पछि वाहिदले अरु दुई उपन्यास लेखिसकेका छन् । पछिल्लो उपन्यासमा केही फरक विषयवस्तु उठाएका उनले दोस्रो उपन्यासमा कश्मीरी युवाका कथा दोहोर्‍याएका छन् । स्वतन्त्रताको आकांक्षाले ती युवालाई आफ्नो एकबारको जुनीमा कति भयानक खतरा मोल्ने मोडमा पुर्‍याउँछ भन्ने बुझ्न उनको ‘द बुक अफ गोल्ड लिभ्स’ले सहयोग गर्छ ।

उर्दु भाषाका सम्मानित कवि फैज अहमद फैजको झल्को दिने यस उपन्यासको पात्र फैज कागजका सुन्दर सामग्री बनाउने कलाकार हुन्छ । कला र सौन्दर्यको उपासक यो प्रेमी युवाका खिरिला औँला अन्ततः बन्दुक समाउन र बम बनाउन उद्यत हुन खोज्छन् ।

भूराजनीतिक पाण्डित्याइँमा संवेदनाको कति महत्त्व हुन्छ, थाहा छैन । उपन्यासमा वर्णित यथार्थको कति हिसाब गरिन्छ, भन्न सक्दिन । तर त्यस्तो पाण्डित्याइँमा प्रस्ट देख्न सकिने भनेको राष्ट्रवादको नाममा व्यक्त गरिने ‘अन्य घृणा’ हो । किञ्चित् छद्म भाषामा भूराजनीति छाँटिएको रहेछ भने भौगोलिक अखण्डताको गीतमा उही ‘अन्य घृणा’को अन्तरा लुकेको हुन्छ । स्वतन्त्रता र स्वायत्तताको आकांक्षा राख्ने फैजहरूप्रतिको घृणा हो त्यो ।

गोलीका खोका बटुल्ने ती साना केटाकेटीप्रतिको वैरभाव हो त्यो । नेपाली सत्तावृत्तका भूराजनीतिक पण्डितहरूले कश्मीरबारे लेख्ने र बोल्ने बेलामा अखण्डताकै गीत गाए, बाचुरा र नौगाम सम्झने लेठो गरेनन् । बरु एकातिर मधेसी प्रतिरोधको छायाले तर्संदै, अर्कातिर हिन्दु–राष्ट्रवादको फेरो समाउँदै उनीहरूले फैजजस्ता पात्रप्रति घृणा नै प्रस्तुत गरे ।
सत्ताको सुमेरु घुमिरहेका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका नेपाली बुझक्कडले सके मिर्जा वाहिदलाई लेखक नै मान्दैनन् ।

सके जुबैर सोफीको खबरलाई कुनै महत्त्वको खबरै ठान्दैनन् । उनीहरूका लागि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको साहस र गृहमन्त्री अमित शाहको चतुर्‍याइँ सबैभन्दा ठूलो महत्त्वको विषय हो । तिनका पाण्डित्याइँ सुन्दा लाग्छ, हाम्रा प्रधानमन्त्री केपी ओली र गृहमन्त्री रामबहादुर थापाबादलले समेत उस्तै साहस प्रदर्शन गरून् भन्ने ती चाहन्छन् ।

राष्ट्रवादको उस्तै गीत गाऊन् र समृद्धि वा अखण्डताको नाममा ‘अन्य घृणा’को त्यही खेती यहाँ पनि दोहोर्‍याऊन् भन्ने आकांक्षा राख्छन् । कारण, लासमा फुलेका पहेँला फूललाई असली असर्फी सम्झेर यी मनमनै रमाउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७६ ०८:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सावधान, दुर्घटनाग्रस्त क्षेत्र !

हुलाकी
उज्ज्वल प्रसाईं

कोटेश्वरको आकाशे पुलमुनि पुगेर ट्याक्सीबाट ओर्लिंदा सिमसिम परिरहेको पानी मुसलधारेमा परिणत भयो । सय रुपैयाँ पनि नलाग्ने बाटामा तीन सय तिर्नुपरेकाले मस्तिष्कमा आक्रोशका ससाना तरंग उठ्न थालेका थिए । पानीले आक्रोश चिस्याएन, झन् ततायो । तोकिएको समयमा पुग्ने हतारो र पानीले चुट्ला भन्ने डरले हिँडेर सहजै नाप्न सकिने दूरीका लागि ट्याक्सी चढ्नु बाध्यता थियो । 

अप्ठ्यारो परेको ग्राहकलाई ट्याक्सीले दोहन गर्‍यो । ट्याक्सी छोडेर पानी छल्दै माइक्रो भनिने सानो बसको सिटमा बस्दा चालकले बताए, ‘अब पाँच मिनेटमा हिँड्ने ।’ पुग्नु थियो, काँकरभिट्टा ।

गोडादसेक पाँच मिनेट बितिसक्दा पनि बस हलचल नगरी आकाशे पुलमुनि बसिरह्यो । छाता ओढेर यताउता गरिरहेका चालक र सहचालक नभरिएका सिट भर्ने यत्नमा थिए । समयमा आइनपुगेका यात्रु कुर्ने राम्रो बहाना छँदै थियो । काँकरभिट्टा पुग्न सबेरै साढे पाँच बजे चढेको गाडी बेलुका छ बजेसम्म गुडिरहने अन्दाज यात्रुले गरेको हुन्छ । माइक्रो चढेर सिन्धुली हुँदै धेरै पटक यात्रा गरिसकेकाले तोकिएको समयभन्दा एक घण्टा ढिलो हुनुलाई सामान्य ठान्छ । विकृत अभ्यस्ततालाई सहजै अँगाल्न तयार हुँदासमेत दुई अप्ठ्यारा आइलागे ।

एक, बस रोकिएको ठाउँमा बस मात्र थिएन, बसजत्तिकै अग्लो फोहोरको डंगुर थियो । चर्को गन्धले नाक मात्र होइन, मस्तिष्कमा सोझो आक्रमण गर्‍यो । झ्यालढोका लगाउँदा भित्र हपहपी हुने । खोलौँ, सिंगो काठमाडौं फतफती कुहिएको अनुभूति हुने । दुई, केही दिनअगावै फोनमा बुक गराएर समयमै ओगटिसकेको मेरो सिटमा अर्का यात्रुलेआफ्नो दाबी तेर्स्याए ।

उनको टिकटमा लेखिएको त्यही सिटको बेहोरा देखाए । चालक र सहचालकलाई गुनासो गरेँ । यात्रुका गाली प्रभावहीन हुने गरी बाक्लिएका तिनका छालामा मैले उठाएका थिति र नियमका प्रश्न ठोक्किँदै अन्यत्र कतै हुत्तिए । हात लाग्यो, पूर्ण बेवास्ता । हामी दुई निरीह यात्रुले आपसमा सहमति गरेर आफ्ना सिट मिलायौँ ।

तोकिएको समयभन्दा लगभग डेढ घण्टापछि हामीलाई गुडाइयो । गुडेको केही बेरसम्म सहचालकले सिट भर्ने यत्न छोडेनन् । झोला बोकेर सडक किनारमा उभिएका प्रत्येकलाई ‘कहाँ जाने ?’ भनिरहे । ढोकामा उभिएका उनी र गाडी चलाइरहेका चालकबीच हिजोदेखिका हिसाब–किताबको संवाद निरन्तर चल्यो । भक्तपुरतिरबाट चढ्ने यात्रुका फोन पनि चालकले नै उठाइरहे । धुलिखेल कटेपछि मात्र उनीहरूको हल्ला केही कम भयो ।

तर भन्ज्याङ कटेर नागबेली बाटामा गाडी बत्त्याउन थालेका उनलाई घरीघरी फोनआइरह्यो । कहिले जग्गा र गाडीको भाउवाला फोन आयो । कहिले रक्सी कतिसम्म खान हुने र खाएर के–केसम्म गर्न हुने भन्नेबारे फोनमै व्याख्या चल्यो । एउटा फोन राखेको दस मिनेट बित्न नपाउँदै उनी अरू कसैलाई फोन गरेर भोलि फर्किने यात्रुका बुकिङ सम्झाउँथे । त्यो फोन राखेको केही मिनेटमै उनको चर्को रिङटोन बजिहाल्थ्यो । एक हातले गाडी नागबेली पाराले बत्त्याएका छन्, फोन संवाद अटुट जारी राखेका छन् । ‘निष्ठुरी प्रेमिकाको नाममा विष खाने धम्की’ सहितका चर्का गीत बजिरहेकै छन्, फोन संवाद चलिरहेकै छ ।

कुन बेला कति अग्लो भीरबाट यात्रुसहितको बसलाई तल कतै नदेखिने ठाउँमा बजार्ने हो भनेर कल्पना गर्नु भनेको आफैलाई सास्ती दिनु हो । यद्यपि कल्पना यथार्थमा बदलिसक्दा, त्यसको लेखाजोखा गर्ने समय नै पाइँदैन । कानमा फोन टाँसेर एक हातले गाडी चलाउनु राम्रो होइन भनेर सम्झाउन खोज्दा उल्टै खप्की खाएका पुराना सम्झना अझै गाढा छँदै छन् ।

प्रहरी गुहार्दासमेत समस्या सुल्झिनेभन्दा बढ्ने सम्भावना ज्यादा हुन्छ । क्षुब्ध चालकले अक्करिला भीरमा चलाएको गाडीमा चढ्न झन् ठूलो सास्ती हुन्छ । साथमा रहेको उपन्यासमा बलजफ्ती भए पनि आँखा डुलाउन थाल्दा केही राहत मिल्यो । कथामा वर्णित मृत्युका रहस्यले आफ्नै आसन्न मृत्युको कल्पनालाई पर धकेल्यो ।

खाना र शौचका लागि रोकिएका ठाउँका कहर दोहोर्‍याउनुको अर्थ छैन । महँगो मोल तिरेर खानुपर्ने खाइनसक्नु खाना, संक्रमणको डर मनमै दबाएर प्रयोग गर्नुपर्ने शौचालय, अनि विकल्पहीन बनेर बेहोर्नुपरेका यस्ता अनगिन्ती बाध्यता कुनै नयाँ यथार्थ होइनन् । धेरैजसो तोकिएको गन्तव्यमा समेत नपुर्‍याई झोलीतुम्बी घिसार्दै अर्को गाडी चढ्नुपर्ने बनाइदिन्छन्, यस्ता माइक्रो बसले । काँकरभिट्टा पुर्‍याउँछु भनेर वाचा गरेका बसले सत्र किलोमिटर यतैको बिर्तामोडमा गाडी परिवर्तन गराउने घटना अनौठो हुन छोडेको छ । गुनासो कतै सुनुवाइ नभएपछि दोहोर्‍याउनुको कुनै तुक छैन ।

प्रत्येक पटक लामो दूरीको सडक यात्रा गर्दा ‘दुर्घटनाग्रस्त क्षेत्र’ लेखिएका साइनबोर्डको संख्या बढेको देख्छु । पहिले त्यस्ता साइनबोर्ड नराखेका घुम्तीमा यस पटक थपिएको देखेँ । धेरै दुर्घटना भएको ठाउँ भनेर यात्रु एवं चालकलाई जनाउ दिन राखिएको बोर्डमा लेखिएका वाक्य हेर्दा यस्तो लाग्छ, मानौँ भर्खरै त्यो क्षेत्र स्वयं दुर्घटनामा परेको हो । साइनबोर्डले मात्र नपुगेर आजकल दुर्घटनाले जीर्ण मोटरसाइकलको भान दिने कंकालसमेत बोर्डमाथि राख्न थालिएको छ ।

दुर्घटित बाइकसहितको साइनबोर्डले मेरो मस्तिष्कमा प्रभावकारी ढंगले भय सम्प्रेषण गर्छ । हिँडिरहेको सडक हदै असुरक्षित छ भन्ने महसुस गराउँछ । सुरक्षित हुन चाहेर यसो चालकतर्फ हेर्‍यो, रजनीगन्धा चपाउँदै ऊ फोनमा एकोहोरो बोलिरहेको छ । चर्को गीतको हैरानी सबै यात्रुलाई समानुपातिक वितरण गरेर काम फत्ते गरेको सहचालक ढोकाछेउ मुडामा उँघिरहेको देखिन्छ ।

यस्ता कथा सुनाइसक्दा साथी र आफन्त भन्छन्, ‘हवाई यात्रा गर्नु नि, एकै छिनमा पुगिन्छ, यत्रो सास्ती हुँदैन ।’ तर हवाई यात्राले उमार्ने ‘बेताबी’ कम छैनन् । सिंगो उड्डयन क्षेत्रले बेहोरेका एकपछि अर्का संकट, दोहोरिरहने भ्रष्टाचारका कथा, अव्यवस्थाबाट सिर्जित दुःखद खबरले ढुक्क बन्न दिँदैन । समयको बचत हुन्छ भन्ने तर्कलाई आफ्ना सबै अनुभवले खारेज गरिदिन्छन् ।

अक्सर ट्राफिक जाम भइरहने काठमाडौंको आकाश र अन्य धेरै कारणले पैँतालीस मिनेटको उडानका लागि चार–पाँच घण्टा खेर फालेका उदाहरण कति छन् कति ! आफूलाई बोक्नुपर्ने जहाजले माउन्टेन फ्लाइट गरेको वा अरू नै ठाउँतर्फ हान्निएका गफ कति सुनियो, गनेर साध्य छैन । एयरपोर्टका महँगा क्यान्टिन, असहयोगी कर्मचारी एवं पेसागत इमानदारी र नम्रता कति पनि नभएका सरकारी र निजी हवाई कम्पनीका कर्मचारीबारे केही भनिरहनुपर्छ र !

सडक होस् वा आकाश, नेपालमा ढुक्कसँग यात्रा गर्न सकिँदैन । दुर्घटना नभई गन्तव्यमा पुगेको यात्रुले खुइय्य गर्दै भन्छ, ‘बाँचेर
आइयो !’ । धर्मभीरु बा–आमाले प्रत्येक पटक लामो दूरी गर्दा आफ्ना सन्तानको सुरक्षित यात्राको कामना गरेर डराउँदै निधारमा टीका टाँसिदिन्छन् । कारण, हाम्रा सडक र आकाशमा दुर्घटना हुनुपर्ने प्रशस्त कारण छन् ।

सडकको बनावट स्वयं एउटा कारण हुन सक्छ, चालकको लापरबाही, सम्बन्धित कर्मचारीको गैरजिम्मेवारी, ट्राफिक प्रहरीको हेलचेक्र्याइँ, नाफा दोहनबाहेक केही नदेख्ने व्यवसायीको बेवास्ता । यी र यस्ता अरू कारणबारे थाहा नपाएका मान्छे कमै छन् । यातायात व्यवसायी जान्दछन्, मजदुरहरू जानकार छन्, सम्बन्धित मन्त्रालय बेखबर छैन, राजनीतिक नेतृत्वले नबुझेको छैन, सामान्य यात्रुले आफ्ना कथा लेखेर यस्ता सयौँ पाना भरिदिन सक्छन् । यीमध्ये समस्या सम्बोधन गर्न तत्परता देखाउनुपर्ने कसले हो ? स्पष्ट योजना र जिम्मेवारी बोधसहित तुरुन्त काम थाल्नुपर्ने कसले हो ?

लामो राजनीतिक संक्रमणपछि क्रान्ति र आन्दोलन सकिएको उद्घोषसहित बनेका सरकारहरूले गर्नुपर्ने काम धेरै थिए । प्राथमिकता पहिल्याउन नचाहेका तिनले ‘दुर्घटनाग्रस्तक्षेत्र’ अंकित यामानको साइनबोर्ड सिंगो देशका अघिल्तिर झुन्ड्याएर विकासका बेतुक गफ गरिरहेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्