पहाड उक्लिने राजनीति

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

२०६३ पछि मधेसबाट मधेसीद्वारा मधेसीका लागि उठान भएको राजनीतिक शक्तिले नेपालको पारम्परिक राजनीतिलाई जोडले धक्का दियो । यसरी उदाएको राजनीतिक शक्तिले पछिल्ला चौध वर्षमा तीन वटा ऐतिहासिक आन्दोलन गर्‍यो र राष्ट्रिय राजनीतिमा ‘मधेसी दल,’ ‘मधेसकेन्द्रित दल’ वा ‘मधेसवादी दल’ का रूपमा चिनारी पायो ।

यी दलका नाम बदलिंदै रहे, नाराहरू फेरिंदै गरे तर समूल चिनारी यस्तै रह्यो । यसरी नदीको प्रवाह जस्तै बांगोटिंगो हिंड्दाहिंड्दै अहिले मुख्यतः समाजवादी पार्टी (सपा) र राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) मा बाँडिएका छन् ।

अहिले यी दुई दलबीच एकीकरण गर्नुपर्ने बहस सुरु भएको छ । योसँगै सबै प्रदेशमा सशक्त संगठन निर्माण गरी सङ्घीय सरकारको नेतृत्वमा पुग्ने सोचले ठाउँ पाइरहेको छ । मधेसी, जनजाति र उदार खस–आर्यबीच ऐक्यबद्धताले नेपाली संस्थापन शक्ति संरचनामा हेरफेर गर्न सकिने सपना देख्ने क्रम पनि बढेको छ । मधेसीले केन्द्र सरकारको नेतृत्व गरे सङ्घीयता र समानुपातिक समावेशिताले सार्थकता पाउने यो अवधारणालाई मधेसी शक्ति ‘पहाड उक्लिने’ विम्बका रूपमा चित्रण गरिंदै छ ।

अहिलेसम्म मधेसीले मधेसमा मधेसीका लागि जतिसुकै उत्सर्ग गरे पनि अपेक्षित परिणाम हासिल हुन नसक्नुको पछाडिको मूल कारण हो— एउटै भूगोलमा सीमित हुनु । यसलाई मधेस आन्दोलनको कमजोरीका रूपमा व्याख्या गरिंदै छ । मुलुकका सबै सीमान्तीकृतबीच आन्तरिक सामञ्जस्य हुन सके संविधानद्वारा निर्दिष्ट अधिकारको अधिकतम उपयोग गर्न सकिन्छ । त्यसै गरी वञ्चित समूहको माग सम्बोधनका लागि संविधान संशोधन गराउन सकिन्छ ।

सपा र राजपाबीच एकीकरणको चर्चाको पृष्ठभूमिमा यिनै विषय छन् । एकीकरणका पक्षधरहरूले मधेसी शक्ति टुक्रिँदा अबको प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिमा टिक्न गाह्रो हुने र अन्य वञ्चित समूह एउटै छातामुनि नआउन्जेल नेपाली राजनीतिमा तिनका लागि संस्थागत न्यायको प्रबन्ध गर्न नसकिने तर्क पनि गर्ने गरेका छन् । हो पनि, सङ्घीय राजनीतिमा आफू निर्णायक नबनेसम्म नेपालमा परम्परागत रूपमा प्रभाव राख्ने अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिले वास्ता गर्दैन ।

ती दुई दलबीच एकीकरण बहसको समानान्तर अर्को अवधारणा पनि सुनिंदै आएको छ, जसले मधेसी शक्ति मधेसभित्रै तन्किनुपर्ने मान्यता राख्छ । पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका मधेसी, थारू, मुस्लिम, दलितसहित सबैको प्रतिनिधी दलका रूपमा विकसित हुन सके तराईसँगै सङ्घीय सत्तामा सम्मानजनक स्थिति पाउने सम्भावना बढ्दै जान्छ ।

मधेसी राजनीति यहाँका दलहरूकोआफ्नै कमीकमजोरीले गर्दा प्रदेश २ भित्र साँघुरिन पुग्यो । मधेसभित्रकै थारू, मुस्लिम, दलित र कोचलाई यी दलप्रति अपेक्षित भरोसा अझै जाग्न सकेको छैन । मधेसी दलले सधैं काठमाडौंतिर चोर औंलो मात्रै ठड्याएर हुँदैन । आफैभित्रका समुदायहरूलाई जोडेर बलियो विकल्प दिन सक्नुपर्छ ।

अहिले सङ्घीय सत्ता मधेसी राजनीतिलाई उसको राजनीतिक किल्ला मानिएको प्रदेश २ भित्रै खोक्रो बनाइदिने रणनीतिका साथ आक्रामक रूपमा क्रियाशील छ । शासकीय शक्तिको आड लिएर नेकपा यहाँ शक्ति सुदृढीकरणमा लागिपरेको छ । मधेसी दलले मधेसमा आधार खुम्च्याइदिएको कांग्रेस आफैमा अलमलिएको छ । यस्तोमा सत्ता–शक्तिको आडले नेकपाले स्थानीय तहसम्मको मधेसी दलको नेतृत्वसँग ‘साइकोलोजिकल बार्गेन प्वाइन्ट’ प्रस्तुत गर्न थालेको छ ।

मधेसभित्रै बहुतहको सत्तामा रहेका सपा र राजपा नेतृत्वको कमजोरीले गर्दा यस क्षेत्रमै आन्दोलनको बीउ सुक्न थालेको छ । परिस्थितिको गम्भीरता आकलन गरेर मधेसी दलको एउटा तप्काले मधेसभित्रै शक्तिशाली दल बनाउनु जरुरी भइसकेको छ । एकीकरणका सन्दर्भमा नेतृत्वविशेषको पद र अधिकारको लडाइँ त छँदै छ, त्योभन्दा पनि अवधारणागत घर्षण बढी मुखर भएर आएको छ । यसैले पहिलोलाई एक थरीले राजनीतिक आत्मसमर्पणवादी त दोस्रोलाई अर्का थरीले गुटगत राजनीति गर्ने सदाबहार स्वार्थी सौदागरको आक्षेप लगाउँछन् । यिनै घर्षणमाझ एकता प्रक्रिया गोलचक्करमा भौंतारिंदै छ ।

मधेसी मुद्दालाई शान्तिपूर्ण सङ्घर्षतिर डोर्‍याउने गजेन्द्र नारायण सिंहले समेत पहाड उक्लिने प्रयास नगरेका होइनन्, तर आखिरमा उनले ओत र आधार मधेसमै भेट्टाए । यो ऐतिहासिक तथ्य हो । रामराजा प्रसाद सिंहले पनि केवल मधेसी मुद्दाको राजनीति गरेका थिएनन् । त्यसैले यतिखेरको ‘पहाड उक्लिने’ राजनीतिको पटकथा लेखिंदा पूर्वअनुभवलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।

भारतमा पनि क्षेत्रविशेषको मुद्दालाई लिएर उठान भएका दल वा मोर्चा तत्तत् क्षेत्रमा सङ्घर्ष गर्न र सत्तामा पुग्न सफल भएका छन् । भारतका पूर्वोत्तर होऊन् वा उत्तर–दक्षिण, सबैतिर उदाएका क्षेत्रीय दलहरूले उकाली–ओराली यात्राको नियति भोग्नुपरेको छ । त्यस्ता कुनै पनि दल ‘अखिल’ भारतीय हुन सकेका छैनन् ।

खास राजनीतिक सवालका कारण एउटा राजनीतिक आवश्यकताका रूपमा अस्तित्वमा आएका यस्ता दलहरू आपसमै टुक्रिने र टाढिने भइरहेकै छन् । निकटको यस्तो उदाहरणभन्दा नेपालको स्थिति कति फरक हुन सक्ला ? क्षेत्रीय दलको दीर्घायुका लागि हाम्रा महत्त्वाकांक्षीहरूले के गर्नुपर्ला ? यो प्रश्नले अहिलेसम्म उनीहरूभित्र प्रवेशै पाएको छैन ।

मधेसमा राजनीतिक दल भनेको, नेकपा र कांग्रेसलाई देखाएर, निर्वाचन जित्ने र सत्ता हाँक्ने तथा यसका लागि लोकतान्त्रिक आवरणमा जस्तोसुकै खेल खेल्न तयार रहने हुनुपर्छ भन्ने आमबुझाइ छ । चुनाव जित्न र सत्तामा टिक्न स्रोत र अवसरमाथि जति कब्जा जमाउन सकियो, त्यति नै प्रभावकारी हुने देखिएको छ ।

मधेस आन्दोलनले पुराना दलहरूलाई शक्तिको खेलमा पछार्न सकेन । त्यसैले सत्तामा पुग्न उनीहरूकै सूत्र प्रयोग गर्नुपर्ने मनोविज्ञान यहाँका दलमा छ । आफूलाई सत्तामा पुर्‍याउने र नेतृत्व रातारात धनी बन्ने चाहना जोकोहीले राख्न सक्छ । तर, व्यवस्था परिवर्तन भइसकेको पृष्ठभूमिमा सत्ताको चरित्र पूर्ववत् राख्ने खेल खेल्ने छूट कसैलाई छैन ।

केही नयाँ अनुहार समेट्दैमा वा पहाडका जिल्लाहरूमा दलको साइनबोर्ड झुन्ड्याउँदैमा राजनीतिक तागत हासिल हुन्न । मधेसका दलहरूले अचेल आफ्नो नाममा ‘मधेस’ राख्नसमेत परहेज गर्न थालेका छन्, तर तिनले के भुल्न हुन्न भने, निकट अतीतको आन्दोलन र निर्वाचनले दिएको प्रस्ट सन्देश हो— अहिले पनि उनीहरूको आधार मधेस नै हो । विगतमा यहाँका दल र केही महत्त्वाकांक्षी नेतृत्वमा ऐक्यबद्धता हुन नसक्दा, मधेस आन्दोलनले उभार लिइसक्दा पनि चाहिएको परिवर्तन ल्याउन सकिएन ।

कसैलाई आन्दोलनका क्रममा नायक बन्नु थियो, कोही राज्यसँगको सम्झौताको एकल श्रेय लिन चाहन्थे । मधेसी नेतृत्वबीचको यो खिचातानीलाई मिहिन ढंगले नियालिरहेको संस्थापन शक्तिले आफ्नो सर्तमा यसलाई उपयोग गर्‍यो । मधेसका जनताले त्यत्रो उत्सर्ग गर्दा पनि सफलता पाउन नसक्नु मधेसी नेतृत्वको रणनीतिक चूक हो । अब सत्ताको महत्त्वाकांक्षा राखेर पहाडतिर भौंतारिनु अर्को महाभूल हुनेछ । के मधेस आफैभित्र एक ढिक्का हुन पाएको छ ? मधेसमा मधेसी दल (हिजोसम्म यही नामले चिनाइन्थ्यो) ले मत कति प्रतिशत पाए ?

पहाड उक्लिने चाहना सराहनीय छ । यो नारा कर्णप्रिय पनि छ । तर, विगतमा तराईकै कुनै समुदायलक्षित ‘चुरे कटा देंगे’ नारा दिएकामा वा कुनै समुदायको पलायन हुँदा मौन बसिएकामा क्षमा माग्नु त्यसको पूर्वसर्त हो । एकीकरणमार्फत नेताविशेषले आफ्नो राजनीतिक सुरक्षाको दाउ राख्नु भएन । दल बलियो बनाउने चाहना हो भने त्यसै अनुरूप दलीय संरचना समावेशी बनाउनु पर्‍यो । यी दुइटै दलको शीर्ष नेतृत्वमा, मधेसको कोणबाट, पूर्वीयाहरूको वर्चस्व छ ।

दल भनेको राजनीतिक चौतारी हुनुपर्छ । यसरी हेर्दा मधेसका दलहरूले साँच्चिकै राजनीतिक चरित्र आत्मसात् गर्नै सकेका छैनन् । त्यही भएर सामूहिक नेतृत्वको विकल्प छैन ।

आन्दोलन र सत्तामा हिस्सेदारी दुई फरक कुरा हुन् । सत्तामा पुग्ने गणितको जोहोमा लागेर कोही मधेसी प्रधानमन्त्री बन्न सक्ला, तर आन्दोलनले तार्किकअवतरण नपाउन सक्छ । वर्चस्वशाली भर्सेससीमान्तीकृतको लडाइँका निम्ति पहिला स्वयं मधेसमा खुट्टा राखेको शक्ति प्रस्ट हुनुपर्‍यो । त्यसै गरी साझा न्यूनतम लक्ष्यका निम्ति अन्य वञ्चित समूहलाई हातेमालो गर्नुपर्‍यो ।

नेकपा र कांग्रेसभित्र पनि सार्थक सङ्घीयताका लागि दबाब समूह खडा गर्नुपर्‍यो । सीमान्तीकृतका लागि शक्तिशाली संगठन निर्माण गर्न समावेशिता, सामञ्जस्यता र संवादको सूत्र प्रयोग गर्दै अगाडि बढ्न सकिन्छ । यो अवसर र चुनौती दुइटै हो । यो काम सत्तामा बसेर सम्भव हुँदैन ।

datelineterai@gmail.com

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७६ ०८:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सत्ताका लागि 'नायक’

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

भारतमा स्वतन्त्रतापछि महात्मा गान्धी र जवाहरलाल नेहरूले नायकका रूपमा गरिमा पाए । एक ‘बापु’ र अर्का ‘चाचा’ भनेर चिनिए । गान्धीले भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई फराकिलो गरी भुइँ सतहसम्म पुर्‍याए । विशाल भारतको विविधतायुक्त बनोट भएका बासिन्दालाई एक ठाउँमा उभ्याए । आम मानिसमा रहेको भयलाई हटाए र शान्तिपूर्ण सङ्घर्षका निम्ति गोलबन्द पारे ।

नेहरूले लोकतन्त्र संस्थागत गर्ने प्रारम्भिक वर्षहरूमा मार्गदर्शक र मेन्टरको काम गरे । सन् १९६० को दशकसम्म अखिल भारतीय राष्ट्रिय चेतनामा गान्धी र नेहरूको अत्यधिक प्रभाव रह्यो । एकलौटी भने पनि हुन्छ । त्यही दशकमा अमेरिकी विद्वान एलेनाँर जेलियटले अम्बेडकर र महाराष्ट्रको ‘महार आन्दोलन’ बारेमा एउटा राम्रो शोध प्रबन्ध लेखे, तर उनले प्रकाशक भेटाउन सकेनन् ।

कालान्तरमा कांग्रेसले विभिन्न प्रान्तहरूबाट सत्ता गुमाउँदै गयो । सन् १९७७ पछि त केन्द्रीय सत्ताबाट समेत फ्याँकिने क्रम सुरु भयो । नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयसँगै नयाँ–नयाँ नामहरू प्रस्तुत गर्न थालिए । इतिहासको पुनर्मूल्यांकनबाट सबभन्दा बढी लाभ अम्बेडकरले पाए । अब अम्बेडकरमाथि किताब लेख्ने कुनै व्यक्तिलाई प्रकाशकको कमी छैन ।

नेपाली सन्दर्भमा यस्तै किनारा पारिएका अनेकौं पात्रहरू छन् । गणेशमान सिंह वा महेन्द्रनारायण निधिलाई सम्झिन तिनका भौतिक उत्तराधिकारी नै अगाडि सर्नुपर्छ । शासकीय संरक्षण पाउन नेपाली कांग्रेसका बीपी कोइरालाजस्तै एकथरी वामपन्थी खेमामा मदन भण्डारी अग्रपंक्तिमा रहे । निश्चित रूपमा यी दुई नाम बहुस्वीकार्य रहे, तर यिनीहरूकै अगुवाइमा भएका सङ्घर्षहरूमा जिल्ला, क्षेत्र र राष्ट्रिय तहमा खटिएका अनेकौं पात्रहरू उसै छुटे । तिनलाई दलीय शक्ति सन्तुलनको खेलमा लात मारे जस्तै भयो । मधेसको राजनीति गर्नेहरूका लागि गजेन्द्रनारायण सिंह, रामजनम तिवारी वा बलदेव राम नयाँ पिढीका लागि मुख्य प्रेरणाका स्रोत हुन् । तर मधेसबाट राजनीतिक साधना गर्नेहरू यी नाम लिन पन्छिन थालेका छन् ।

अहिले केही ठाउँ विशेषमा बीपी र पुष्पलाललाई सँंगसंँगै सम्झिने क्रम सुरु भएको छ । तिनको योगदानलाई अहिलेका चुनौतीहरूसंँग जोडेर हेर्ने र साझा पुनर्मूल्यांकन गर्ने जमर्को देखिएको छ । जुनसुकै कोणबाट भएका यस्ता प्रयत्नहरूको तारिफ गर्नुपर्छ । देवत्वकरण भने कसैको गरिनु हुँदैन ।

आफ्नो समयको सीमा र सम्भावनाबाट कोही पनि मुक्त हुँदैन । भू–राजनीतिले थिचिएको हाम्रोजस्तो मुलुकमा पात्रहरूको उदय र पतन साँप–सिँढीको खेलजस्तै हुने गर्छ । को कति समय सत्तामा बसे वा सत्तालाई दबाब दिए भन्दा पनि समग्रतामा तिनको प्रतिबद्धतालाई हेर्नुपर्छ । भोलि महेन्द्रनारायण निधि वा भीमबहादुर तामाङबारे वामखेमाले र मनमोहन अधिकारी वा मातृकाप्रसाद कोइरालाकै बारे कांग्रेसले चरितमन्थन गरे हुन्छ ।

कुनै मुलुकको निर्माण र उन्नतिमा त्यसका नायकहरूको अहम् भूमिका हुने गर्छ । केही नायक समय, विचारधारा र आन्दोलनभन्दा माथि पुग्छन् । केहीको छवि कुनै आन्दोलन विशेष, शासकीय मनसुबा वा तत्कालीन सामाजिक–आर्थिक परिस्थितिले कोर्छ । नेपाली समाज अहिले यिनै द्वन्द्वहरूबाट गुज्रिरहेको छ । कोहीले आफैं नायक बन्न प्रशस्ति गानमा अनेकौं गिरोह निर्माण गरेका छन्, कोहीले आफू बलियो हुन इतिहासको बन्द किताबबाट झिकेर कुनै पात्रलाई शिरोधार्य गरेका छन् । इतिहासका नायकहरूलाई आफ्नो कित्तामा कब्जा गर्न लुछाचुँडी पनि हुँदै छ ।

विभिन्न क्षेत्र, समुदाय र जात विशेषको जागरुकतालेआफ्नोमाझ आफ्नै नायक प्राप्तिको चाहना छ । दल विशेष वा दलकै गुट विशेषले आ–आफ्नो कित्ताको नायक पुज्ने गरेका छन् । यही खिचातानीले होला, नायकहरूमाथि कतिपय कोणबाट प्रतिशोध साध्ने काम पनि भइरहेको छ । नायक त्यो पात्र हो, जसले बृहत रूपमा आफ्नो काम, विचार, सिर्जना वा उत्सर्गले समयलाई प्रभावित पार्‍यो । र प्रभावित हुनेहरूले उसको गोरेटोलाई पछ्याउने प्रतिबद्धता राख्छन् ।

राष्ट्रिय जीवनका प्र्र्रत्येक क्षेत्रमा यस्ता नायकछन् । तर राजनीतिमा लागेकाहरूको श्रेष्ठता बढी देखाइने गरिन्छ । कैयौं बेला राजनीतिक लाभहानिको लेखाजोखागरी अन्य क्षेत्रका पात्रलाई पनि अगाडि सारिन्छ । देश र जनतालाई बलियो बनाउने कार्यलाई राजनीतिले अगुवाइ गरे पनि अन्य क्षेत्रको भूमिका कम हुँदैन ।

सेनाको संरचनाबारे एउटा भनाइ चर्चित छ, ‘अफिसर दुई किसिमका हुन्छन् । एउटा लोयल लेफ्टिनेट्स र गुड केप्टेन्स’ । सामान्य अर्थमा यसको अनुवाद गरेर अर्थ्याउँदा ‘बफादार’ र ‘काबिल’ भन्न सकिन्छ । तानाशाहीका लागि लोयललेफ्टिनेन्ट र युद्ध जित्नका लागि गुड क्याप्टेन आवश्यक पर्छन् । अहिलेको दलीय राजनीतिमा पनि दलभित्र आलोचनात्मक चेतभन्दा शीर्ष र तृण तहबीच निर्माण भएको स्वार्थहरूको माकुरा जालोबाट ‘नायक’ निर्माण हुन पुग्छ ।

जबकि यस्ता नायक तिनकै राजनीतिक समूहभित्र स्वीकार्य हुँदैनन् । नायक बन्ने आकांक्षा र स्वार्थ अभिप्रेरित बनाइएको नायकत्वको प्रतिमा कतिपय अवस्थामा समयको धुलोमा ढाकिन पुग्छ । कोही यस्ता पनि पात्र हुन्छन्, जसलाई अतीतको अँध्यारो गुफाबाट प्रतिबद्ध अभियन्ताले खोजेर ल्याउँछन् र वर्तमानलाई चिनाउँछन् ।

शासकीय सत्ता वा राजनीतिक सत्ता जसको हातमा रहन्छ, तिनले आफूले रोजेका पात्रको कदभन्दा अग्लो छवि खडा गरिदिन्छन् । सत्ताले आमजनमा लोकप्रिय धारणा निर्माण गर्न सहयोगी पक्षको भूमिका खेल्छ । कतिपय अवस्थामा जनआन्दोलनले सत्ताद्वारा निर्मित नायक छवि भएका पात्रहरूको मानसमूर्तिलाई भञ्जन गरिदिन्छ ।

नेपाली इतिहास नायकहरूको खोजी, रोजाइ र भञ्जनको प्रयोगशाला रहँदै आएको छ । यो प्रवृत्तिमा पूर्णविराम लाग्ने छैन । जागृत चेतनाले जसरी अतीतको उत्खनन गरिरहेको छ, त्यसैगरी पात्रहरूप्रतिको हेराइमा बदलाव आउँदै छ । राजनीतिक दल र सामाजिक आन्दोलनले यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । देशको अतीतलाई वर्तमानमा कसरी रेखांकित गर्ने ?

संगठित शक्ति वा आन्दोलनले अतीतलाई जसरी पस्किने गर्छ, त्यसबाट पनि पात्र परिचयको नवभावभंगिमा खडा हुन्छ । यदाकदा कैयौं महत्त्वपूर्ण पात्रहरू समय सन्दर्भमा ओझेल पर्दै जान्छन् । कतिपय कम योगदान गरेकाहरू भने कुनै अभीष्टको भर्‍याङमार्फत ठूलो कदका बनाइन्छन् । कोही संकीर्ण स्वार्थको आँखीझ्यालबाट चियाएर ऐतिहासिक पात्रलाई हेर्छन् र मनचाहा व्याख्या गर्छन् । शक्तिको खेलमा अहिले यो शतरञ्ज खुब चलेको छ ।

मूलभूत रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा मुलुकलाई जोड्ने सूत्रहरू यस्ता पात्र विशेष हुन्, जसले नेपालको सशक्तिकरणका लागि आजीवन भूमिका खेले । स–सानो कचौरामा पात्र विशेषको तस्बीर राखी राजनीतिक शक्ति खोजी गर्ने मगन्ते शैलीले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँदैन । तर सत्ता राजनीतिले अहिले यस्तै प्रवृत्तिलाई प्राथमिकतामा राखेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७६ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्