साइकल संस्कृतिको सपना

सरिता तिवारी

केही दिनअघि चितवनमा साइकल राइडर्स क्लब गठन भएको समाचार बाहिर आयो । बाइपास रोड, भरतपुरमा नमुनाका रूपमा निर्माण गर्ने भनिएको ‘हरित–मार्ग’ को विषय पनि अहिले चर्चामा छ । पछिल्ला दिनहरूमा साइकल एउटा उपेक्षित र सीमान्तीकृत सवारी साधन बनेको छ ।

यसको कारणमा वैश्विक उदारवादी अर्थराजनीतिको ठूलो बहस उपस्थित हुन आइपुग्छ । साइकललाई विस्थापित नै गर्ने गरी मोटरसाइकल र कारको प्रचलन तीव्र बन्दै गएपछि सडकहरू ‘डेन्जर जोन’ बनेका छन् । सहर र सडक व्यवस्थापनमा सरकार पटक्कै गम्भीर छैन । यसका कारण, सहरमा सवारीका साधनको उकुसमुकुस मात्रै बढेको छैन, दिन–प्रतिदिन सवारीजन्य प्रदूषण र दुर्घटनाको मात्रा पनि बढ्दै छ । यो चितवनको मात्रै वा नेपालका सहरहरूको मात्रै होइन, विश्वव्यापी चिन्ताको विषय हो ।

यस्तो बेला साइकलमैत्री सडक निर्माण अभियानबारे सोच्नु सुखद आरम्भ हो । भरतपुर महानगरपालिकाको आव २०७६/७७ को नीति तथा कार्यक्रममा पनि यो विषय समावेश गरिएको छ । तथापि मुख्य कुरा हो, साइकल लेनको चर्चा क्षणिक लोकप्रियताका लागि मात्रै भइरहेको हो वा हामी साइकल संस्कृतिकै निर्माणको बृहत्तर परियोजनाका लागिसमेत प्रतिबद्ध भएका हौं ?

त्यसो त चितवनको आर्थिक–सामाजिक विकासको इतिहास साइकलको क्यारियरमै अडिएको हो । साइकलको नायकत्वलाई बिर्सिने हो भने यहाँको अर्थतन्त्र निर्माणको कथा पूरै अधुरो हुन्छ । संवत् २०१३ मा मलेरिया उन्मूलन योजना लागू भएसँगै मानव बस्तीको विस्तार हुने क्रममा साइकल चितवनको आर्थिक उत्पादनको मुख्य सहकारी बन्दै आयो । चितवनका खास निर्माता श्रमजीवी किसान नै हुन् र साइकल तिनको आर्थिक–सामाजिक गतिविधिको ठूलो सारथि ।

साइकललाई नेपथ्यमा राखेर चितवनको परिचय र व्याख्या दुवै असम्भव छन् । साइकलसँग यति विशेष नाता रहेको चितवन साइकल सिटी बन्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुनै प्रश्नै होइन । प्रश्न हो, हामी जनतालाई विषयान्तर गर्दै भुलाउने गफ मात्रै गर्दै छौं कि इमानदारीपूर्वक काम पनि गर्छौं ?

साइकलको लोकप्रियता
मानव इतिहासको कायाकल्पमा पाङ्ग्राको आविष्कारलाई अर्थपूर्ण संघटना मानिन्छ । साइकल त्यही इतिहासको महत्त्वपूर्ण कडी हो ।

युरोप, अमेरिका लगायत पश्चिमी विश्वमा साइकलको प्रयोग संस्कृतिकै रूपमा विकास भइरहेको छ । त्यहाँ मोटरसाइकल, कार, सार्वजनिक बस र तीव्र गतिका ट्रेनहरूको प्रयोगसँगै दैनिक जीवन र अन्तरबाह्य पर्यटनमा साइकलको उपभोग लोभलाग्दो स्तरमा छ ।

युरोपको साइकल संस्कृतिको प्रभाव भारत हुँदै नेपाल छिरेको हो । नेपाली जनसामान्यले साइकलको उपभोग गर्न थालेको सात दशक पार भैसकेको छ, तर यो संस्कृतिको अङ्ग बन्न सकेको छैन । विगतमा चितवनजस्तै तराईका गाउँ–सहरको आर्थिक–सांस्कृतिक जीवनको मेरुदण्ड बनेको साइकल अहिले उपेक्षितजस्तै छ ।

यसका उपभोक्ता कि त न्यून आय भएका श्रमजीवी छन् कि सौखिन साइक्लिस्ट । मध्यम र उच्च वर्ग अहिले साइकल चलाउँदैन । यो वर्गले साइकलको पुनर्प्रचलन थालेर संस्कृतिकै रूपमा विकास गर्ने हो भने ध्वनि, वायु लगायतका प्रदूषणको ठूलो मात्रा स्वतः घट्छ । तर यसका लागि प्रदर्शनीको प्रतिस्पर्धामा दौडिरहेको समाज ठूलो मनोवैज्ञानिक क्रान्तिका लागि तयार हुनुपर्छ ।

साइकल चढ्नुका फाइदा मात्रै छन्, हानि एउटै छैन । यो सस्तो त छँदै छ, स्वास्थ्यवर्धक पनि छ । नियमित साइकल चालकको शरीर स्वतः तन्दुरुस्त हुन्छ । जिम र एरोबिक्समा अतिरिक्त पैसा खर्चिनुपर्दैन । पेट्रोल र डिजेलको खर्च जोगिने भैहाल्यो । त्यसबाट हुने प्रदूषणका कारक र भागीदार दुवै हुनुपरेन । पार्किङ गर्न पनि सजिलो छ । मेन्टिनेन्स खर्च कारको तुलनामा बीसौं गुणा कम लाग्छ । साइकल यसै पनि सामाजिक सवारी हो । साइकल चढ्न थालेपछि मोटरसाइकल र कारसँगै हुत्तिएर कुदिरहँदा छुटेको सामाजिक सम्बन्धको तन्तु फेरि जोडिन थाल्छ । साइकल सवारीलाई अभिन्न जीवनशैलीका रूपमा लोकप्रिय बनाउन यति कारण पर्याप्त छन् ।

साइकलमा गुडिरहेका सभ्यता
गोडाले धकेल्नेदेखि प्याडल, गियर हुँदै इलेक्ट्रिक बाइकसम्मका अनेक जेनेरेसन आइसकेका छन्, साइकलका । यति बेला साइकलको चक्कासँगै संसारका कतिपय देशका समुन्नत सभ्यताहरू गतिमान छन् । अहिले विश्वभर प्रतिवर्ष १० करोड साइकल बन्छन् र त्यति नै बिक्री हुन्छन् ।

चीन, नेदरल्यान्ड, डेनमार्क लगायतमा साइकल अत्यन्तै लोकप्रिय सवारी हो । डेनमार्कको राजधानी कोपनहेगनको साइकल ट्र्याकलाई संसारमै विकसित मानिन्छ । डचहरूको साइकल प्रेम यति अद्भुत छ, तथ्यहरू भन्छन्, त्यहाँ परिवार र साइकलको अनुपात बराबर छ । त्यहाँ कार भनेको ‘अनिच्छित पाहुना’ मात्रै हो । नेदरल्यान्डका आम्स्टर्डम लगायतका सहरमा सडकहरू साइकलले भरिभराउ हुन्छन् । जनसंख्याको आधाभन्दा बढी हिस्साले साइकल चलाउँछ । खरिदारी गर्न, नजिकका ठाउँ घुम्न, स्कुल–कलेज–कार्यालय जान वा अन्य कामकाजले घरबाहिर निस्कन साइकलको उपयोग अत्यधिक हुन्छ ।

साइकल त्यहाँ केवल सवारीको एउटा साधन मात्रै होइन, शताब्दीअघिदेखि स्थापित संस्कृति नै हो । त्यहाँको सरकारले सहर र सडकलाई पर्याप्त मात्रामा साइकलमैत्री बनाउने दूरदर्शी योजनाको निरन्तर कार्यान्वयन गरिरहेका कारण यस्तो हुन सकेको हो । युरोप ‘साइक्लिङ होलिडे’ मनाउन आकर्षक गन्तव्य पनि हो । ‘साइकल प्याकेज’ त्यहाँको लोकप्रिय कार्यक्रम हो । त्यहाँ आन्तरिक र अन्तरदेशीय पर्यटनका लागि व्यवस्थित साइकल रुट नै बनाइएका छन् ।

यो रुट ४,५०० किलोमिटरसम्म लामो छ । हाम्रा छिमेकी भारत र चीन हामीले प्रयोग गर्ने साइकलका उत्पादक मात्रै होइनन्, यहाँ ठूलो मात्रामा साइकल प्रयोगकर्ता पनि छन् । भारतका दिल्ली, मुम्बई, पुणे, अहमदाबाद र चण्डीगढमा सुरक्षित साइकल लेन छन् । सन् २०१४ मा गरेको नेदरल्यान्ड भ्रमणपछि उत्तर प्रदेशका तत्कालीन मुख्यमन्त्री अखिलेश यादवले लखनउमा २७० किलोमिटर लामो साइकल करिडोरको निर्माण थाले । यो हालसालै सम्पन्न भएको छ ।

चीनले साइकल सवारीमा एक प्रकारको क्रान्ति गरिरहेको छ । सडकमा कारैकार मात्रै हुने स्थिति आएपछि सरकारले जनतालाई साइकल चढ्न प्रेरित गर्ने उद्देश्यले अलग्गै लेन बनायो । परिणामतः १९९५ मा ६७ करोड चिनियाँ साइकलमा गुडेको तथ्यांक छ । यो संख्या २०१३ मा आइपुग्दा ३७ करोडमा ओर्ल्यो । त्यसयता साइकल प्रयोगकर्ता उत्साहित हुने लोकप्रिय योजना ‘बाइक सेयरिङ’ अन्तर्गत क्युआर कोड र जीपीएस पद्धति लागू गरिएको छ । यसमा सार्वजनिक ठाउँमा पार्किङ गरिएका साइकललाई स्मार्ट फोनमार्फत क्युआर कोडको ‘लक’ खोलेर कसैले पनि प्रयोग गर्न सक्छ । यो कार्यक्रमपछि ‘बाइक सेयरिङ’ का लगानीकर्ता र साइकल प्रयोगकर्ताको संख्या उल्लेख्य रूपले बढ्दै छ ।

अन्त्यमा,
‘साइकल सिटी’ परियोजना चितवनको मात्रै होइन, काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर लगायत ठूला–साना हरेक सहरको लक्ष्य हुनुपर्छ । भिरालो भू–बनोट भएका हिमाली र पहाडी क्षेत्रबाहेक उपत्यका र तराईका कुनै पनि ठाउँमा साइकल मज्जाले चल्छ । जनस्तरमा साइकलको प्रयोगलाई उल्लेख्य दरमा बढाउन सबैभन्दा गम्भीर हुनुपर्ने राज्य नै हो ।

प्रदूषणमुक्त स्वच्छ वातावरण र स्वस्थ, मितव्ययी नागरिकको कल्पनामा शासकहरूले एक छिन अडिएर घोरिनु जरुरी छ । साइकल करिडोरको निर्माणसँगै स्वदेशमै साइकल उत्पादन गर्ने योजना पनि ल्याइनुपर्छ भन्नेमा समेत राज्यको गम्भीर ध्यानाकर्षण हुनुपर्छ । साइकल राइडर्स क्लबजस्ता नागरिक प्रयत्नहरूलाई प्रोत्साहन गरेर ‘साइकल ट्र्याक’ र ‘ग्रिन बेल्ट’ को अवधारणालाई मूर्त रूप दिन राज्यसँग साइकल संस्कृतिको प्रवर्धन गर्ने इमानदार प्रतिबद्धता जरुरी छ ।

साइकलको क्यारियरमै अडिएको अर्थतन्त्रको गौरवपूर्ण विगत बोकेको चितवनजस्तो ठाउँ आम्स्टर्डम वा हटनजस्ता ‘साइकल सिटी’ बन्न सक्नेमा शंका छैन । तर यो संघीयसँगै स्थानीय सरकार र नागरिक संकल्प दुवैमा भर पर्छ ।

ट्वीटर : @saritatiwari36

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७६ ०८:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गोसाइँकुण्ड मेला सुरु

प्रत्येक वर्ष गंगा दशहरा र साउन शुक्लपूर्णिमा (जनैपूर्णिमा) गरी वर्षको दुईपटक विषेश मेला लाग्ने गर्छ
बलराम घिमिरे

रसुवा — प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थल गोसाइँकुण्डमा स्नान गर्नका लागि भक्तजनहरू आउन सुरु गरेका छन् । नागपञ्चमीबाट जनैपूर्णिमासम्म गोसाइँकुण्डमा मेला लाग्ने गर्छ । उक्त मेला भर्न श्रद्धालुहरू आउन थालेका हुन । गोसाइँकुण्डमा प्रत्येक वर्ष गंगा दशहरा र साउन शुक्लपूर्णिमा (जनैपूर्णिमा) गरी वर्षको दुई पटक विषेश मेला लाग्ने गर्छ । 

साउन ३० मा जनैपूर्णिमा परेको छ । मेलाका तयारी पूरा भइसकेको छ । मेला व्यवस्थापनको आवश्यक तयारी पूरा भएको गोसाइँकुण्ड क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष सञ्जीव डीएमले बताए ।

‘मेलाका लागि दररेट निर्धारण, फोहोर व्यवस्थापन, स्वास्थ्य क्याम्प सञ्चालन, स्वयंसेवक परिचालन, यातायातको व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार, अस्थायी थर्पु निर्माण, पदमार्ग मर्मतलगायतका कार्य पूरा भएको छ,’ उनले भने । कुण्डमा मेला भर्न देशैभरबाट विषेशगरी हिन्दु तथा बौद्ध धर्मालम्बीहरू आउँछन् । मानव जीवनमा एक पटक पुग्नै पर्ने तीर्थस्थलको रूपमा रहेको छ, गोसाइँकुण्ड । यो कुण्ड गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–५ लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्छ । यो कुण्ड स्वदेश तथा विदेशमा समेत प्रसिद्ध छ ।

कुण्डमा स्नान गरी गोसाइँबाबा भगवान् शिवको दर्शन गर्नाले जीवनभर गरेको पापबाट मुक्ति पाउने, पितृ तर्नुको साथै आफूले चित्ताएको सबै कुराहरू पूरा हुने जनविश्वासका साथ बर्सेनि हजारौं भक्तजन कुण्डमा स्नान गर्न आउने गर्छन् । जनैपूर्णिमाका दिन सबै देवीदेवताहरूको गोसाइँकुण्डमा जमघट हुने भएकाले उक्त दिन कुण्डमा पूजाआजा तथा स्नान गर्दा मनमा आनन्द हुने जनविश्वास पनि भक्तजनमा रहिआएको छ ।

धार्मिक र पर्यटकीय क्षेत्र भएकाले वर्षभरि नै विदेशी तथा स्वदेशी पर्यटकको आगमन भइरन्छ । गोसाइँकुण्डलगायत वरपरका अन्य कुण्ड ०६४ असोज ६ मा रामसार साइटमा सूचीकृत भएको थियो । गोसाइँकुण्ड वरिपरि भैरवकुण्ड, आमाकुण्ड, सूर्यकुण्ड, सरस्वतीकुण्ड, रक्तकुण्ड, चन्द्रकुण्ड, दुधकुण्डलगायतका करिब १०८ वटा कुण्डरहेको अनुमान गरिएको छ । यस क्षेत्रमा १४ प्रजातिका लालीगुराँस, लोपोन्मुख वन्यजन्तु रेडपाण्डा, कस्तुरीमृग, विभिन्न प्रजातिका वनस्पति तथा चरा रहेका छन् ।

कुण्डनजिकै अमरसिंह गुफा, अमरसिंहको चिहान रहेको छ । यात्रामा घट्टेखोला, देउराली, डिम्सा, चन्दनबारी, चोलाङपाटी, लौरीबिना, बुद्धडाँडा र गणेश गौंडाजस्ता ठाउँहरूबाट मनोरम दृश्य अवलोकन सकिन्छ । उच्च हिमाली भूभागमा यात्रा गर्दा रोमाञ्चकारी छुट्टै आनन्द आउँछ ।

गोसाइँकुण्डसम्म पुग्नका लागि रसुवा, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक गरी ४ वटा पदमार्ग रहेका छन् । काठमाडौं–धुन्चे हुँदै गोसाइँकुण्ड, सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची–ठाडेपाटी हुँदै गोसाइँकुण्ड, काठमाडौं सुन्दरीजल–कुटुमसाङ हुँदै गोसाइँकुण्ड र नुवाकोटको घ्याङफेदी–यार्सा हुँदै गोसाइँकुण्ड पुग्न सकिन्छ । काठमाडौं–धुन्चे हुँदै गोसाइँकुण्ड जाने पदमार्ग सबैभन्दा बढी चल्ती हुने पदमार्ग हो । काठमाडौंबाट छोटो र सजिलो पदमार्गमा पर्दछ गोसाइँकुण्ड । छोटो पदमार्ग भएकाले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको घुइँचो लाग्ने गरेको छ ।

काठमाडौंबाट ११७ किमि (करिब ६ घण्टा) को बसमा यात्रा गरी सदरमुकाम धुन्चेमा बास बस्न सकिन्छ । भोलिपल्ट अर्थात् दोस्रो दिन सजिलैसँग पैदल यात्रा गरी चोलाङपाटी वा लौरीबिना पुग्न सकिन्छ । पर्सिपल्ट अर्थात् तेस्रो दिन सजिलै गोसाइँकुण्ड पुगिन्छ । हिँड्न सक्नेका लागि धुन्चे बास बसेको भोलिपल्ट अर्थात् एकै दिन गोसाइँकुण्ड पुग्न सक्छन् ।

कुण्ड समुद्री सतहबाट ४ हजार ३ सय ८० मिटर उचाइमा छ । नेपालको अग्ला स्थानमा रहेका धार्मिक तीर्थस्थलमध्ये यो कुण्ड पनि पर्दछ । गोसाइँकुण्ड उच्च हिमाली भूभागमा रहेको हुँदा हावामा अक्सिजनको मात्रा कम हुँदै जान्छ । जसले गर्दा यात्रीलाई लेक लागेर टाउको दुख्ने, वाक्वाकी लाग्ने हुन्छ ।

यात्रामा कागती, लसुन, तातोपानी, भिक्सलगायतका घरेलु औषधि सेवन गरी मन्द गतिमा उक्लिनुपर्छ । यात्राका क्रममा स्लिपिङ व्याग, साधारण स्वेटर वा ज्याकेट, तुमलेट, छाता एवं वर्षादी, लठ्ठी, सुक्खा खानेकुरा र औषधि आवश्यकताअनुसार लिएर आए यात्रा सहज हुन्छ । धुन्चेदेखि गोसाइँकुण्ड जाने रुटमा स्थायी तथा अस्थायी होटल, लज, थर्पु (अस्थायी टहरा) को पर्याप्त व्यवस्था रहेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७६ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्