विश्वविद्यालयको सफलता सर्त

उत्तमबाबु श्रेष्ठ

सन् १८४० को बोस्टन सहरलाई अमेरिकाको एथेन्स भनिन्थ्यो । दास प्रथाविरुद्ध र प्रगतिशील सुधारका पक्षमा उभिएको बोस्टनमा सहरीकरण तीव्र थियो । निर्माण हुँदै गरेका रेलमार्ग र उद्योगहरूमा रोजगारी पाइने आशमा युरोप र क्यानाडाबाट ठूलो संख्याका आप्रवासीलाई बोस्टनले तानेको थियो, चुम्बकले फलाम तानेजसरी ।

लाग्थ्यो, बोस्टन विश्वकै केन्द्र हो । त्यहाँको विकास र प्रगतिलाई थप सशक्त बनाएर नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन नवीन वैज्ञानिक तथा प्राविधिक ज्ञानको जरुरी भयो । फलस्वरूप १८४६ मा बोस्टनका उद्योगपति जोन लोयलसँगको सल्लाहपछि विलियम वार्टन रोजरलाई एउटा प्राविधिक महाविद्यालयको योजना बनाउन आग्रह गरियो । उक्त महाविद्यालयको घोषणापत्रमा रोजरले लेखे, ‘प्राविधिक शिक्षालयको वास्तविक र एक मात्रै उद्देश्य कलाको सूक्ष्म अध्ययन र हेरफेर गर्ने मात्र होइन, कला निर्माणको वैज्ञानिक आधार र प्रक्रियाको विश्लेषण गर्दै त्यसलाई बनाउन चाहिने भौतिक नियम र सिद्घान्तबारे पढाउने हुनेछ ।’

राज्य सरकारले जग्गाको व्यवस्था गरिदिएपछि १८६१ मा रोजरको अध्यक्षतामा नयाँ प्राविधिक शिक्षालय बोस्टनमा जन्मियो । केही वर्षपहिले उक्त संस्था १५० वर्ष पुगेको उपलक्ष्यमा संस्थाले हासिल गरेका मुख्य ५० उपलब्धि सार्वजनिक भए, जसमा इन्टरनेटदेखि रेडियो ट्रान्जिस्टरसम्म, दाह्री काट्ने जिलेटदेखि दोस्रो विश्वयुद्घमा युद्घक विमान र पनडुब्बी पत्ता लगाउन प्रयोग भएको राडरसम्म थिए ।

जर्मन विश्वविद्यालयको सफल मोडलबाट प्रभावित भएर स्थापना गरिएको अमेरिकी विश्वविद्यालयले आविष्कार गरेको राडर नै दोस्रो विश्वयुद्घमा जर्मनीको हारको मुख्य कारण बन्यो । भनिन्छ, दोस्रो विश्वयुद्घको समाप्ति अणुबमले गर्‍यो, राडरले युद्घ जितायो । हालसम्म ८९ जना नोबेल पुरस्कार विजेता जन्माइसकेको उक्त संस्थालाई एमआईटी अर्थात् म्यासेचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी भनेर चिनिन्छ ।

असफल हाम्रा विश्वविद्यालय
नेपालमा राणाशासन ढलेर प्रजातन्त्रको उदय भएको एक दशकपछि काठमाडौंमा संसारभरका हिप्पीहरू ओइरिएका थिए । राजनीतिक परिवर्तनपछिको समाजलाई बाटो देखाउन नयाँ ज्ञानको खाँचो थियो । सरकारले विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने घोषणा गरे अनुरूप एमआईटी जन्मेको १०० वर्षपछि नेपालको त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) जन्मियो । स्थापनाको ६० वर्षमा त्रिविले ज्ञान उत्पादनका क्षेत्रमा गरेका ५० मुख्य उपलब्धि केके होलान् (भलै ती एमआईटीले गरेको स्तरमा नहोलान्) ? जीवनको सबैभन्दा ऊर्जाशील एक दशक उक्त विश्वविद्यालयमा पढेर/पढाएर बिताएको मसँग त्यसको सूची छैन ।

एमआईटीको जानकारी लिन इन्टरनेटमा पसेजस्तै यतिखेर त्रिविको जानकारीका लागि गुगल गर्ने हो भने थेसिस चोरी, पदाधिकारी भ्रष्टाचार, परीक्षार्थीको नम्बर हेरफेर, गोल्ड मेडल बिक्री र पदीय भागबन्डाका समाचार गुगल सर्चको अग्रपंक्तिमा आउँछन् । समाजलाई सही बाटो देखाउने अपेक्षाका साथ गरिब जनताको भात खाने खेत मासेर खोलिएको त्रिवि अपेक्षा पूरा गर्न त परै जाओस्, वर्तमानमा आफ्नो पूर्ववत् पहिचान, क्षमता र प्रभावको विरासत जोगाउनसमेत असफल भएको छ । देशका अन्य विश्वविद्यालयको हालत पनि त्योभन्दा भिन्न छैन ।

दुई वर्षअघि वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमले सार्वजनिक गरेको एउटा प्रतिवेदन अनुसार, अहिले प्राथमिक तहमा पढिरहेका केटाकेटीमध्ये ६५ प्रतिशतले हाल उपलब्ध नै नभएका क्षेत्रहरूमा रोजगारी गर्नेछन् । त्यसैले यतिखेर संसारमा प्रविधिको द्रुत विकाससँगै विद्यमान सिक्ने/सिकाउने र पढ्ने/पढाइने प्रणाली कस्तो होला भन्ने बहस भइरहेको छ । प्रविधि जगत्मा एकपछि अर्को गर्दै भइरहेका उथलपुथल (डिसरप्सन) ले भविष्यको विश्वविद्यालयको भूमिका र मोडलमाथि बहसको माग गरिरहेका छन् ।

कस्तो क्षमता, दक्षता र सीप भएका जनशक्ति उत्पादन गरेमा उनीहरूको रोजगारी सुनिश्चित होला र उनीहरू देशको आर्थिक उत्पादनको हिस्सा बन्लान् भन्ने चिन्ता र चासो सर्वत्र देखिन्छ । अल्पविकसित देशहरूमा समेत आफ्ना नागरिकलाई विश्वमै प्रतिस्पर्धी बनाउनका लागि चाहिने शैक्षिक सुधारका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न थालिएको छ ।

तर हाम्रा विश्वविद्यालयबारे छापिने लेख, रचना र समाचारहरू हेर्दा यस्ता भविष्यमुखी बहसको छनक कतै पाइँदैन । भविष्यमुखी हुन त परै जाओस्, हाम्रा विश्वविद्यालय देशको प्राथमिकता अनुसारको ज्ञान, प्रविधि र जनशक्ति उत्पादनमा समेत निकै पछाडि परेका छन् ।

देशको प्राथमिकतासँग बेमेल ज्ञान उत्पादन
नेपालको विकास र प्रगतिको आधार कृषि, जडीबुटी, पर्यटन र बिजुली भनेर घोकेको दशकौं भइसक्यो । २०४६ को परिवर्तनपछिका सरकारी बजेटहरू हेर्दा सरकारको प्राथमिकता र जोड पनि ती क्षेत्रको सबलीकरण र विकासमै केन्द्रित छ । केही अपवादबाहेक वर्षेनि बजेटको प्राथमिकतामा कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण, जलविद्युत्को विकास, पूर्वाधार निर्माण, जडीबुटी र पर्यटन विकास नै पर्ने गरेका छन् । त्यस्ता क्षेत्रको विकासका लागि विभिन्न संस्थानको स्थापना पनि भएको छ ।

तर बजेट प्राथमिकता परेका, साथै नेपालको विकास र प्रगतिको मुख्य आधार भनिएका क्षेत्रमा गरिएको लगानीको प्रतिफल सोचेभन्दा उल्टो छ । जस्तै— कृषि क्षेत्रमा निरन्तर बजेट बढे पनि कृषि उत्पादकत्व वर्षेनि घट्दो छ । लागत बढेर हाम्रो कृषि उत्पादनले विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नै नसक्ने भएको छ । कृषकहरू कृषि छाड्दै छन् । कृषिजन्य आयात चुलिंँदो छ ।

जलविद्युत्को जति नै ठूलो कुरा गरे पनि देशलाई चाहिने बिजुली उत्पादन हुन अझै सकेको छैन । दुई सय वर्षअघि कर्कप्याट्रिकले ‘अकाउन्ट अफ द किन्डम अफ नेपाल’ मा लेखेको विदेश निर्यात गर्ने जडीबुटीको सूची अहिले पनि उस्तै छ— अदुवा, अलैंची, जडीबुटी, मह । बरु कतिपय जडीबुटी अत्यधिक दोहनका कारण लोप हुने क्रममा पुगेका छन् ।

शताब्दियौं पुरानो परम्परागत ज्ञानमा आधारित, दुई शताब्दीको व्यापारिक अनुभव भएको, दशकौंदेखि निरन्तर राज्यको प्राथमिकतामा परेको नेपालको जडीबुटी क्षेत्र साँच्चै देश विकासको आधार हुन सक्छ ? या, यसको सम्भावनाको कुरा भ्रम मात्रै हो ? हाम्रा विश्वविद्यालयभित्र हुने गरेका अनुसन्धानले नीतिगत तहमा काम लाग्ने यस्ता प्रश्नको भरपर्दो उत्तर दिन सकेका छैनन् ।

समयसापेक्ष दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा समेत हाम्रा विश्वविद्यालय निकम्मा साबित हुँदै छन् । पूर्वाधार विकासका ठूला कुरा भए पनि त्यसलाई चाहिने दक्ष र इमानदार जनशक्ति देशमा उत्पादन भएको छैन । देशको वर्तमान र भविष्यको आवश्यकता अनुरूपको जनशक्ति उत्पादन नभएकै कारण अहिलेसम्म नेपालमा बनेका ठूला पूर्वाधार आयोजना, एयरपोर्टदेखि फराकिला सडकसम्मको निर्माण विदेशी कन्सल्टेन्ट, प्राविधिक र ठेकदारहरूकै भरमा चलिरहेको छ ।
ठूला आविष्कार त परै जाऊन्, हामीले सास फेर्ने हावा र पिउने पानीको स्वच्छताको, खानेतेल र तरकारीको गुणस्तरको, गुड्ने र हिँड्ने बाटोको सुरक्षाको अनुसन्धान विश्वविद्यालयको प्राथमिकतामा पर्दैन । सम्बद्घ एकाध व्यक्तिको रुचि हुनु बेग्लै हो । पानी सम्पदाको ठूलो भाषण गरिने देशको राजधानी एक झर्को पानीले डुबानमा पर्छ । तर त्यसको कारण र निराकरणको उपायबारे विश्वविद्यालयमा छलफल हुँदैन ।

प्रधानमन्त्रीले पानीजहाजको कार्यालय उद्घाटन गर्नुहुन्छ, तर त्यसलाई चलाउने वा व्यवस्थापन गर्ने जनशक्ति कहाँ छ, खोजी हुँदैन । स्मार्ट सिटी घोषणाको ताँती लाग्छ, तर विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा स्मार्ट सिटी भेट्न मुस्किल पर्छ । समग्रमा हाम्रा विश्वविद्यालय समाजोपयोगी, नीतिनिर्माण सहयोगी र आर्थिक उत्पादनको कडी बन्न सक्ने ज्ञान, प्रविधि र जनशक्ति उत्पादनमा चुकेका छन् । हाम्रो नीतिगत र कार्यान्वयन तहमा देखिएको निष्क्रियता र अकर्मण्यताको मूल कारणमध्ये त्यस्ता ज्ञान, प्रविधि र जनशक्तिको अभाव पनि एक हो ।

नयाँ विश्वविद्यालयका लागि अवसर
नहुनु भनेको गर्ने अवसर हुनु पनि हो । यतिखेर संसदमा मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय (एमबीयु) विधेयक दर्ता भएको छ । सरकारले एमबीयुलाई बजेटमार्फत १ अर्ब १० करोड रकम छुट्याएको छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै हेर्दा ठूलो रकम हो ।

हाल विश्वकै उत्कृष्ट सय विश्वविद्यालयको सूचीभित्र पर्ने कोरियाको कोरिया एडभान्स्ड इन्स्टिच्युट अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी (काइस्ट) ६६ करोड रुपैयाँमा सुरु गरिएको थियो, युएसएआईडीको सहयोगमा । त्यस कारण हाम्रो जस्तो गरिब मुलुकमा एमबीयुले पाएको बीउपुँजी ठूलो हो ।

प्रस्तावित एमबीयु विधेयक हेर्दा त्यसले नेपाली पुराना विश्वविद्यालयहरूका असफलताबाट सिक्न खोजेको जस्तो देखिन्छ । सम्बन्धन वितरण नगर्ने, विश्वविद्यालय सञ्चालनका लागि संरक्षक परिषदको गठन र विदेशी (नेपाली मूलका समेत) लाई पनि नियुक्तिका लागि खुल्ला गर्ने व्यवस्था विधेयकमा छ । तीनै कुरा नेपालका सन्दर्भमा नौलो तर आवश्यक हुन् ।

सम्बन्धनका कारण नेपाली विश्वविद्यालयहरू कमाउने ‘छोटी भन्सार’ मा परिणत भएका र त्यसैका कारण पदाधिकारीको नियुक्तिमा हानथाप हुने गरेको लगभग स्पष्टै छ । संरक्षक परिषदको गठनले राजनीतिक हस्तक्षेप कम गर्न मद्दत गर्छ । तर विधेयकमा प्रस्तावित मदन भण्डारी फाउन्डेसनका दुई जना एमबीयुको संरक्षक परिषदमा बस्ने प्रावधानले राजनीतिक हस्तक्षेपको आधार तयार गर्न सक्छ ।

प्रस्तावमा भए अनुरूप विश्वविद्यालयको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंमा होइन, क्याम्पस भएको ठाउँ चित्लाङमै राख्नुपर्छ । विश्वविद्यालय स्थानीय सहरको आर्थिक मेरुदण्ड हो । संसारभर विश्वविद्यालय भएका ठाउँमा नयाँ सहर बसेका छन् । एमबीयुले काठमाडौंकेन्द्रित मानसिकता हटाउनुपर्छ ।

मदन भण्डारी विश्वविद्यालय त्यस्तो अनुकूल समयमा स्थापना हुँदै छ, जति बेला नेपालले ऐतिहासिक आर्थिक वृद्घिदर हासिल गरिरहेको छ । राजनीतिक स्थिरता छ । देशको प्राथमिकतामा विकास र प्रगतिबाहेक अरू केही देखिँदैन । ज्ञान र दक्ष जनशक्ति उत्पादनको महत्त्व र आवश्यकता सर्वत्र महसुस गरिएको छ ।

नेपालकै इतिहासमा यतिखेर सबैभन्दा धेरै मानिस पढेलेखेका भएका छन् । नेपालभित्र मात्रै होइन, विदेशमा समेत पीएचडी लगायतका उच्च शिक्षा हासिल गर्ने नेपालीको संख्या उल्लेख्य बढेको छ । विदेशिएका मध्ये कतिपय नेपाल फर्किएका र फर्कन तयार भएकाहरू छन् ।

यस विश्वविद्यालयले विदेशिएका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र प्राज्ञिक व्यक्तित्वहरूलाई नेपाल भित्र्याउने वा उनीहरूसँग सहकार्य बढाउने मोडलको नेतृत्व लिन सक्छ । पाँच वर्षअघि मात्रै भारतमा खुलेको अशोका विश्वविद्यालयमा अधिकांश प्राध्यापक विदेशका राम्रा विश्वविद्यालयबाट पढेर फर्केकाहरू छन् या स्वदेशका उत्कृष्ट उत्पादन ।

उत्कृष्ट प्राध्यापक र विद्यार्थी कुनै पनि विश्वविद्यालयको सफलताको आवश्यक पूर्वसर्त हो । प्रस्तावित एमबीयुको गठन प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा राम्रो देखिँदै छ । अब यसको सञ्चालन प्रक्रिया गतिलो हुनुपर्छ । असल कार्यशैलीको अवलम्बन एमबीयुको सफलताको अर्को सर्त हो । एमबीयुको सफलताले अन्य विश्वविद्यालयलाई पनि शिक्षा दिनेछ । एमबीयु विधेयकबारे छलफलमा भाग लिने सांसदहरूले विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयको इतिहास पढेर जाऊन् ।

लेखक नेपालस्थित इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनरीस्टडिजसँग सम्बन्धित छन् ।
twitter : @uttambabu

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७६ ०८:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चन्द्रमामा मानिस पुगेको ५० वर्ष

उत्तमबाबु श्रेष्ठ

आइतबार २० जुलाई १९६९, अमेरिकाको टेक्सासमा अवस्थित अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको मिसन कन्ट्रोल कक्षमा एउटा आवाज गुञ्जियो । ‘ह्युस्टन, ट्रयाङक्युलिटी वेस हियर, द इगल ह्याज ल्यान्डेड ।’ मानवजातिको साझा घर पृथ्वीदेखि करिब ३ लाख ४८ हजार किलोमिटर टाढाबाट प्राप्त उक्त आठ शब्दको सांकेतिक सन्देशमा एउटा अभूतपूर्व सफलताको सूचना लुकेको थियो ।

त्यसले अमेरिकी अन्तरिक्ष यान एपोलो ११ को ‘इगल’ नामक भाग चन्द्र धरातलको ‘ट्रयाङक्युलिटी वेस’ भन्ने स्थानमा सफल अवतरण भएको जानकारी मिसन कन्ट्रोल कक्षलाई दिएको थियो, जसको कोड नाम थियो ‘ह्युस्टन’ । पहिलो चन्द्रयात्री निल आर्मस्ट्रङले चन्द्रमाबाट पठाएको त्यो सन्देश बुझ्दै नासाका चार्ली ड्युकले पृथ्वीबाट जवाफ फर्काए, ‘रोजर ट्रयाङक्युलिटी, वी कपी यु अन द ग्राउन्ड ।’

उक्त संवाद भएको अर्थात निल आर्मस्ट्रङ, वज एडविन र माइकल कोलिन्स (उनले पृथ्वी फर्कन डिजाइन गरिएको यानमा बसेर चन्द्रमाको चक्करमात्रै काटे चन्द्रमामा टेकेनन्) ले पहिलोपटक चन्द्रमा पुगेको आज ५० वर्ष पुगेको छ । हालसम्म १२ जनाले चन्द्र सतहमा टेकिसकेको भए तापनि ५० वर्षअघि पहिलोपटक मानिसले पृथ्वी इतरको खगोलीय संसारमा पाइला टेकेको आजको दिन निल आर्मस्ट्रङले भनेजस्तै ‘मानवताकै लागि एउटा ठूलो फड्को’ थियो ।

उडी छुनु चन्द्र एक
नेपालका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले प्रश्नोत्तर कवितामा ‘के हो ठूलो जगतमा पसिना विवेक, उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक’ भनेर लेखेको करिब एक दशकपछि तत्कालीन सोभियत संघले साँच्चै चन्द्र छुने प्रयास गर्‍यो । उनीहरूले पहिले स्पुतनिक यानलाई र केही समयपछि युरी गाग्रिनलाई अन्तरिक्षमा पठाए । अन्तरिक्षमा शीतयुद्घको प्रतिद्वन्द्वी सोभियत संघको एकपछि अर्को सफलताले अमेरिकामाथि प्रशस्त दबाब पर्न गयो ।

त्यसको जवाफमा देवकोटाको मृत्यु भएको दुई वर्षपछि (२५ मे १९६१ मा) तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जोन अफ केनेडीले अमेरिकी दुवै सदनको संयुक्त बैठकमा चन्द्रमा छुने संकल्प सुनाए । ‘यो देशले त्यो उद्देश्य प्राप्तिमा कटिबद्घ हुनैपर्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु, यो दशक सकिनु अगावै हामी चन्द्रमामा टेकेरपृथ्वीमा सकुशल आउनेछौं,’ मुनसट (चन्द्र—संकल्प) भनेर चिनिने उक्त चर्चित भाषणमा केनेडीले भने ।

सोभियत संघसँगको अन्तरिक्ष दौडको प्रतिक्रियामा गरिएको उनको त्यो उद्घोषले संसारभर हलचल मच्चायो । त्यसबाट सबैभन्दा बढी अचम्भित र स्तम्भित स्वयम् अमेरिकी अन्तरिक्ष वैज्ञानिक र इन्जिनियरहरू नै भए । किनभने केनेडीको घोषणालाई वास्तविकतामा बदल्न थुप्रै प्राविधिक कठिनाइ थिए । भाषण गरिएको भन्दा मात्रै तीन वर्षअघि स्थापित नासाका कुनै वैज्ञानिकलाई पनि चन्द्रमामा कसरी मान्छे पुर्‍याउने भन्ने मेसो थिएन ।

चन्द्र सतहमा कसरी नौचालन (नेभिगेन) गर्ने, चन्द्रमासम्म पुग्ने रकेट कसरी बनाउने, रकेटलाई सञ्चालन गर्ने कम्प्युटरको हार्डवेयर र सफ्टवेयर कसरी बनाउने र अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई के खुवाउने भन्ने आधारभूत ज्ञान उनीहरूसँग थिएन । केनेडीको चन्द्रमा छुने संकल्पमा प्राविधिक अनिश्चितता र चुनौतीमात्रै थिएन, उक्त अभियानको विरोध सदनदेखि सडकसम्म भएको थियो । चन्द्र अभियानको रकम देशमा विद्यमान प्रदूषण नियन्त्रण र गरिबी घटाउनमा खर्चिनुपर्ने आवाज उठेको थियो ।

त्यस्ता प्रश्नहरूको जवाफ केनेडीले एक वर्षपछि राइस विश्वविद्यालयको प्रांगणमा भएको एक कार्यक्रममा दिए । करिब ४० हजार मानिस सहभागी उक्त सभामा चन्द्र संकल्पलाई फेरि दोहोर्‍याउँदै उनले भने, ‘हामीले चन्द्रमा पुगेर फर्कने निर्णय सजिलो भएकोले गरेका होइनौं, यो कठिन भएकोले नै गरिएको निर्णय हो । मलाई विश्वास छ, यसले हाम्रो विशिष्ट ऊर्जा र क्षमतालाई एकीकृत गर्नेछ ।’

देवकोटा गरिब देशका कवि थिए, उनले चन्द्रमा छुने कवितामात्रै लेखे । तर केनेडी संसारकै सबैभन्दा धनी देशका राजनीतिज्ञ थिए, उनले भिजन दिए । नागरिक अधिकार आन्दोलनबाट सम्हालिँदै गरेको र अन्तरिक्ष दौडमा पछि परेको मुलुकको आत्मबल बढाउन उनले चन्द्रमासम्म पुगेर फर्कने भीमकाय संकल्प गरे । आफ्नो भिजनलाई योजनामा बदल्न केनेडीले प्रशस्त स्रोत परिचालन गरे, संस्थानहरूको निर्माण गरियो । भनिन्छ, उनको भाषणपछि नासाको बजेट एक दशकमा प्रतिवर्ष ११० प्रतिशतले बढेको थियो ।

एपोलो अभियानको उत्कर्षताका अमेरिकाको कुल बजेटको पाँच प्रतिशतभन्दा बढी रकम नासाको लागिछुट्याइन्थ्यो । यद्यपि उनले आफूले देखेको सपना— चन्द्रमामा मान्छे पुर्‍याएर सकुशल फर्काउने—साकार भएको हेर्न पाएनन् । चन्द्रमामा मान्छे पुग्नुभन्दा ६ वर्षअघि उनको हत्या भयो । चन्द्रमामा मान्छेले पाइला टेक्दै गर्दा केनेडीको समाधिस्थलमा एक अपरिचितले शब्द श्रद्घाञ्जलीमा लेख्यो— ‘मिस्टर प्रेसिडेन्ट, द इगल ह्याज ल्यान्डेड ।’

सहकार्यको नमुना
मानिसलाई चन्द्रमामा पठाउने अभियानको नेतृत्व नासाले गरेको भए तापनि उक्त काम थुप्रै वैज्ञानिक, निजी र सार्वजनिक संस्थाहरू बीचको सहकार्यको प्रतिफल थियो । उनीहरूले समस्यामात्रै पहिल्याएनन्, समाधानका उपायहरू र कार्यप्रगतिको मापन पनि संयुक्त रूपमा गरे । शीतयुद्धका प्रतिद्वन्द्वी अमेरिका र सोभियत संघले पृथ्वीमा होडबाजी गरे तापनि चन्द्रमामा मान्छे पठाउने अभियानमा सहकार्य गरे ।

मान्छेलाई चन्द्रमा पठाउने अभियानमा एक दशकसम्म चार लाख वैज्ञानिक, इन्जिनियर र मजदुरहरूले निरन्तर काम गरेका थिए । आईबीएम कम्पनीले मिसन कन्ट्रोलको कम्प्युटर बनायो । म्यासेचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीले नौचालन र नियन्त्रण प्रविधिको निर्माण गर्‍यो भने जर्मनीमा जन्मेका वैज्ञानिक वार्नर फन ब्राउनले रकेट इन्जिन ।

चन्द्रमामा मान्छेले पाइला टेकेको दृश्यको विश्वभर प्रत्यक्ष प्रसारणलाई अष्ट्रेलियाको टेलिस्कोपले सघायो । यसरी चन्द्र अभियानमा बृहत सहकार्यको एकीकृत ऊर्जा र दक्षतामात्रै खर्च भएन, पैसा पनि थुप्रै लागेको थियो । उक्त अभियानमा ऊबेलाको २५ विलियन डलर (अहिलेको डलर भाउमा २९० विलियन डलर) रकम खर्च भएको थियो ।
सफलताको सन्देश
ठूलो धनराशि, उन्नत क्षमता र विशाल ऊर्जा खर्च गरेर सफल भएको चन्द्र अभियान ठोस उपलब्धिको हिसाबले ‘केटाकेटीको खेल’ जस्तो देखिए पनि त्यसले अमेरिकाको विज्ञान—प्रविधि र इन्जिनियरिङको उत्कृष्टतालाई संसारभर स्थापित गरिदियो । उक्त अभियानले थुप्रै प्रविधिहरू स्याटेलाइटदेखि जीपीएससम्म, उड्डयनदेखि सुरक्षासम्मको निर्माणमा सहयोगी भूमिका खेल्यो ।

साहस र रोमाञ्चले भरिएको चन्द्रयात्राको सफलताले एउटा सिंगो पुस्तालाई नै विज्ञान—प्रविधि र अनुसन्धानको क्षेत्रमा लाग्न प्रेरणा दियो । नेचर जर्नलले विश्वभरका ८ सय वैज्ञानिकमाझ गरेको एउटा सर्वेक्षणमा सम्मिलित आधाभन्दा बढीले मानिस चन्द्रमामा पुगेको घटनाले आफूहरूलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानमा लाग्न प्रेरित गरेको बताएका थिए । आज पनि निल आर्मस्ट्रङको नाम लिँंदा मान्छेहरू रोमाञ्चित हुन्छन् । हाम्रो जस्तो अन्तरिक्ष विज्ञानको विकास नभएको मुलुकमा समेत बच्चाहरूले नासामा पुगेर काम गर्ने सपना देख्छन् । गीतदेखि कलेजको नाममा नासा जोडिन्छ ।

नेपालमा अहिले पनि कसैले ठूलो संकल्प गर्ने बेलामा महाकविको उडी छुनु चन्द्र एक कवितालाई उद्धृत गरेजस्तै विश्वभर केनेडीको चन्द्र संकल्पलाई सम्झिइन्छ । केनेडीको चन्द्र संकल्पको घोषणा एउटा युवा राष्ट्रपतिले गरेको दुस्साहसी भाषणमात्रै थिएन । त्यो एउटा विहंगम भिजन थियो ।

जसमा समस्या पहिचान, समाधानको ठोस योजना, आवश्यक स्रोत र साधन तर्जुमा, कार्यान्वयन गर्ने संस्थानहरू निर्माण र ती बीचको सहकार्यको संयन्त्र साथै कामलाई निश्चित समयभित्रै सकाउने प्रतिबद्धता जस्ता सफलताका लागि चाहिने सबै अवयव थिए । त्यसैले मानव इतिहासमै सबैभन्दा बढी खतरनाक, साहसिक र अनिश्चयको उडान मानिएको चन्द्रमाको यात्रा सफल भएको थियो ।

केनेडीको भाषणले जनतामा उत्साह जगाएको थियो । उनले भाषण गर्नुपूर्व विज्ञहरूसँग चन्द्रमा यात्राको चुनौतीहरूको विश्लेषण र सफलताको पूर्वानुमान गरेका थिए । त्यसैले त्यो विश्वसनीय पनि थियो । चन्द्र यात्राको सफलताले आफ्नो देशले फड्को मार्ने भन्दै उनले जनताले तिरेको करको पैसा सही ठाउँमा प्रयोग हुने विश्वास दिलाएका थिए ।

नेपालमा विकासका ठूला सपना देखाउने नेताहरूले गर्ने भाषणमा केनेडीको चन्द्र संकल्पजस्तो सफलताको सुनिश्चित गर्ने अवयव र विश्वसनीयताको कमी दुवै देखिन्छ । देश विकासको ‘भिजन’ आफ्नोमात्रै भएकोले त्यसको कार्यान्वयन आफैले मात्र गर्न सक्ने दृष्टान्त दिएर सदैव पदमा टाँसिरहने नेपालका नेताहरूले केनेडीको जीवनबाट सिक्न सक्छन् ।

पचास वर्ष अघिको चन्द्रमामा मान्छेले टेकेको घटना अहिले हाम्रो देशले भोगिरहेको कतिपय घटनाक्रमसँग मिल्दोजुल्दो लाग्छ । नेपालमा कुनै नयाँ कुरा सुरु गर्दा हुने विरोध वा अवरोध स्वाभाविक भएजस्तै चन्द्र अभियानमा पनि विरोध र अवरोध भएको थियो । एपोलो ११ को रकेट प्रक्षेपण गर्ने दिन जुलाई १६ मा प्रक्षेपणस्थलफ्लोरिडाको केप कार्निभलमा सयौंले नारा–जुलुससहित प्रदर्शनसमेत गरेका थिए ।

उक्त अभियान पनि प्राथमिकताहरू बीचको द्वन्द्वबाट गुज्रिँदं अघि बढेको हो । त्यसमा साहसमात्रै थिएन, बलिदान र त्यागको कथाहरू पनि थिए । थुप्रै असफल परीक्षणबाट सिक्दै सुधार्दै बढाइएको उक्त कार्यक्रममा परीक्षणका क्रममा तीनजना अन्तरिक्ष यात्रीले ज्यानै गुमाएका थिए । चन्द्रमासम्म पुगेर पनि त्यहाँ पाइलानटेक्ने माइकल कोलिन्स जस्ता इतिहासको पर्दा पछाडि बस्ने मानिसहरूको कथा हो— चन्द्र अभियान ।

खर्बौं डलरको खर्च, लाखौं मानिसको ऊर्जा र क्षमताले सफल भएको उक्त आयोजनाको सत्यलाई एउटा मान्छेले फैलाएको भ्रमले कतिसम्म प्रभावित पार्न सक्छ भन्ने उत्कृष्ट उदाहरण चन्द्रमामा मान्छेले टेकेको घटनाभन्दा सायदै अरु होला । सन् १९७६ मा विल केसिङले छापेको ‘हामी कहिल्यै चन्द्रमामा गएका थिएनौं ः अमेरिकाको ३० विलियन डलरे झुट’ नामक पर्चाले चन्द्रमामा मानिस नपुगेको भ्रम विश्वभर छरिदियो । षडयन्त्रको सिद्घान्तमा विश्वास गर्नेहरूले त्यसको प्रचारबाजी गरे । फलस्वरुप अझै पनि कतिपय मानिस त्यही भ्रममा विश्वास गर्छन् ।

‘मानवताले ठूलो फड्को मारेको’ पचास वर्षपछि पनि पृथ्वीबाट हेर्दा चन्द्रमा उस्तै देखिन्छ । बरु यतिखेर मानव बस्ने पृथ्वी र प्रविधि फेरिएको छ । हामीले अहिले बोक्ने स्मार्ट फोनको क्षमता एपोलो ११ मा जडित कम्प्युटरको क्षमताभन्दा हजारौं गुणाले बढ्दै गर्दा पृथ्वीको स्वास्थ्यको ग्राफ निरन्तरघट्दो छ । जलवायु परिवर्तन र वातावरण विनाशले मानवीयता नै संकटमा पर्दै गरिरहेको वर्तमानमा मानवजातिलाई आफ्नै वासस्थान जोगाउने नयाँ संकल्पको खाँचो छ । नयाँ चन्द्र—संकल्प अर्थात पृथ्वी जोगाउने संकल्प ताकि मानवताले फेरि एकपटक नयाँ फड्को मारोस् ।

लेखक इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिफ्लिनरी स्टडिजसँग सम्बन्धित छन् ।
ट्विटर : @uttambabu

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्