बीपीको मधेस दृष्टि

शब्द साक्षी
सीके लाल

काठमाडौँ — छापा मिडियाको बोलवाला रहेका बेला बेलायत लगायत कतिपय पश्चिमा मुलुकमा गर्मीका केही महिनालाई मूढ मौसम (सिल्ली सिजन) भन्ने गरिन्थ्यो । प्रभावशालीहरू वार्षिक बिदामा गएका हुन्थे । राजनीतिक समाचार खासै हुँदैनथ्यो । अनि अखबारहरू कुकुर र बिरालोको कथा हालेर पाना भर्ने गर्थे ।

अगामी आर्थिक वर्षको बजेट असार मसान्ततिर सार्वजनिक गर्ने चलन कायम रहेसम्म साउनमा नेपाली छापाका पत्रकारहरूलाई संसदीय गतिविधि एवं विकासे समाचार समाविष्ट गर्न भ्याइ–नभ्याइ हुन्थ्यो । स्वघोषित विज्ञहरूले विश्व बैंकको प्रभाव विश्लेषण गर्ने गर्थे । बजार भाउको चर्चाले किनमेलका लागि घरेलु सहयोगीलाई बजार पठाउनेहरूबीच चर्चा पाउँथ्यो ।

मूढ मौसम अनि भदौतिर मात्र सुरु हुन्थ्यो । वैशाख वा जेठ महिनातिरै बजेट सार्वजनिक गरिने पद्धति सुरु भएपछि भने साउन महिना नेपाली छापाका लागि नयाँ मुढ मौसम बन्न पुगेको छ । बाढी र पहिरो समाचार पृष्ठका मुद्दा हुन् । विचारका लागि केही गुरुगम्भीर कुरा चाहिन्छन् ।

समाचारबाहिर वैचारिकता पनि बाँकी छ भन्ने कुरा देखाउन बुद्धिमत्ता प्रदर्शन गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले नेपालका दुई सबभन्दा ठूला दलले आआफ्ना पथप्रदर्शकहरूको वार्षिकीलाई वार्षिकोत्सव सरह कीर्तिगानको नयाँ अनुष्ठान बनाएका छन् ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाले व्यावहारिक विवेक प्रयोग गरेर ‘माले–मसाले–मण्डले’ प्रवृत्तिको पहिचान गर्दै तिनलाई एकै ठहर्‍याएका थिए । छोटकरीमा ‘मामम’ भन्न सकिने त्यस समूहको वर्चस्व सन् २०१५ पश्चात बेपत्ता बढेर गएको छ । अंग्रेजीमा ‘सुपरमासिजम’ भनिने जातीय राजनीतिको नश्लवादी विचारधारा छ । नेपालीमा त्यसलाई ठाडै नश्लवाद नठहर्‍याएर जातिमूलक दम्भको वैचारिकी भन्दा हुन्छ । जातिमूलक दम्भको विचार पद्धतिका अनुयायीहरूले आफ्ना कुल, वंश एवं जातलाई अरूभन्दा उच्च ठान्छन् । अन्य जातीय समूहहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ भन्ने धारणा बनाएका हुन्छन् । बाहिरियाहरूलाई ठाउँमा राख्नुपर्छ भन्ने मान्यतामा विश्वास गर्छन् ।

स्वपरिभाषित ‘हामी’ लाई ‘अन्य’ माथि हावी हुने पूर्वाधिकार छ भन्ने दृष्टिकोणले गर्दा जातिमूलक दम्भका अनुगामीहरू नृजातीय ऐक्यबद्धतालाई स्वाभाविक मान्छन् । सन् २०१५ पछि ‘खस–आर्य’ जातीय पहिचानले संवैधानिक मान्यता पाएदेखि कुनै पनि वर्चस्ववादी सार्वजनिक व्यक्तित्वले
आफ्नो नृजातीय पूर्वाग्रह लुकाउन आवश्यक ठान्दैनन् । बरुआफ्नो जातीय पहिचानलाई अहम्मन्यता एवं दर्पका साथ प्रदर्शन गर्न रुचाउँछन् ।

राजनीतिक रूपले विरोधी रहेकाहरूलाई समेत समाहित नगरेसम्म जातिमूलक दम्भको विचार पद्धतिले व्यापक मान्यता पाउन सक्दैन । त्यसैले उनी बाँचुन्जेल ‘मामम’ जमातले ‘गद्दार’ घोषणा गरेका पुष्पलाल श्रेष्ठ एकाएक युगद्रष्टाका रूपमा साम्यवादी इष्टदेवताहरूबीच पुनःस्थापित भएका छन् । बीपी कोइरालालाई ‘अराष्ट्रिय तत्त्व’ घोषणा गरेर फाँसी दिनुपर्छ भन्ने माग तेर्स्याउनेहरूका लागि उनी नयाँ आराध्यदेव बन्न पुगेका छन् ।

जीवित रहेका भए सम्भवतः पुष्पलाल सम्मान, समानता एवं समाजवादको खोजीमा रहेका अशोक राई, राजेन्द्र श्रेष्ठ एवं सीके राउत जस्ता संघर्षशील राजनीतिकर्मीहरूका नेता हुन्थे । नेकपा दोहोरो जस्तो एकलजातीय वर्चस्वको राजनीतिक दलमा पुष्पलाल जस्तो आत्मसम्मान भएको व्यक्ति आटाउन सक्ने कल्पना पनि गर्न सकिँदैन । बीपीले अहिलेको जस्तो परिस्थिति देख्नुपरेको भए भुइँफुट्टाहरूको हालीमुहाली कायम हुन पुगेको दललाई तत्काल भंग गरेर फेरि नयाँ सुरुवात गर्ने थिए ।

संक्रान्ति युग
पहिलो विश्वयुद्धको समापन एवं दोस्रो विश्वयुद्धको बीजारोपण तथा मञ्चनबीच जन्मेर हुर्के–बढेका तथा संसारभरि नै स्वतन्त्रता आन्दोलनको लहर चलेका बेला राजनीति गरेका बीपी तथा पुष्पलाल प्रकारान्तरले शीतयुद्धका सिकार भए ।

त्यस बखतको कालचेतनाका अग्रणीहरूलाई आजभोलिको मान्यताका आधारमा मूल्यांकन गर्न मिल्दैन । भइदियो के भने, पृथ्वीनारायण वा भानुभक्तलाई अगाडि सारेर खस–आर्यको जातीयमूलक श्रेष्ठता स्थापित हुँदैन । तिनका उपलब्धिहरू जतिसुकै महान एवं गौरवशाली रहेका भए पनि एकांगी प्रकृतिका थिए ।

पृथ्वी निःसन्देह बहादुर योद्धा थिए । उनको पराक्रमको प्रतिफल शाह–राणा परिवार एवं तिनका भाइ–भैयादसंँगसँंगै गुरु–पुरोहित तथा आसेपासेका सन्तानले अद्यापि पाइरहेका छन् । भानुभक्तले घाँसीले कुवा खनाएको पद्य रचे, तर आफू भने जनहितका लागि पोखरी बनाउन अघि सरेनन् । पृथ्वी एवं भानुभक्तको गुरुत्वाकर्षण प्रत्यक्ष लाभग्राही समूहबाहिर खासै छैन भन्दा पनि हुन्छ ।

त्यसैले समाज सुधार, साहित्य सिर्जना, संस्कृति निर्माण एवं राजनीतिक परिवर्तनमा उत्तिकै दक्खल भएको पुनर्जागरण व्यक्तित्व (रेनसान्स पर्सनालिटी) भन्न मिल्ने बीपी मरणोपरान्त पूर्वएमाले बाहेकका लगभग सबै राजनीतिक विचार बोक्ने खस–आर्य जमातका लागि आदर्शस्वरूप (आइडिअल) बन्न पुगेका छन् । तर खोपीमा राखिएको देउताबाहेक सर्वथा आलोचनामुक्त कोही पनि हुनु हुँदैन र रहन सक्दैन । मधेसप्रति बीपीको दृष्टिकोणलाई भने उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि, दोस्रो विश्वयुद्धपछिको वैचारिक कालचेतना, शीतयुद्धको उत्कर्षताका देखिएको शक्तिराष्ट्रहरू बीचको प्रभाव क्षेत्र विस्तार गर्ने प्रतिस्पर्धा एवं तत्कालीन नेपालको धरातलीय यथार्थको आलोकमा हेर्नुपर्ने हुन्छ ।

साहित्यकार थिए, त्यसैले बीपीले आफ्ना पितापुर्खालाई अतिशय चित्ताकर्षक बनाएर प्रस्तुत गरेका छन् । खासमा कोइराला कुल गण्डक क्षेत्रका अन्य बाहुन परिवारहरू जस्तै शाह एवं राणा शासनबाट फाइदा उठाउनेहरूमै पर्थ्यो । पिताजी भनेर ख्याति पाएका कृष्णप्रसाद कोइरालाले सरकारी नोकरी छाडेर ठेक्कापट्टा एवं बन्दव्यापारमा आफ्नो भाग्य आजमाउन थालेका थिए । व्यापारमा उँधो–उँभो भइरहन्छ । त्यस्तै केही परेर उनी तत्कालीन बडाहाकिमको सहयोगमा विदेशिए । उनको विस्थापनले गर्दा पिताजीको सम्पूर्ण परिवार भारतमा बिताउन बाध्य भयो ।

त्यसैले बीपीको उत्संस्करण (अकल्चरेसन) उत्तर भारतकोब्राह्मण तथा वाणिक वृत्ति अनुसार भएको देखिन्छ । दुवैथरी जातीय मान्यतामा भूस्वामित्वमा आधारित सामन्ती प्रथाविरुद्ध
ठूलो रोष रहेको हुन्छ । पण्डित, पुरोहित एवं ज्योतिषीले जमिनदारलाई स्वस्ति गर्छन् र आशीर्वाद टक्र्याउँछन् । तिनका मनमा भने तुलनात्मक रूपमा कम पढेका तर बढी शक्तिशाली यजमानप्रति खासै आदरभाव हुँदैन । बीपी पनि त्यस ब्राह्मण मनोदशाबाट मुक्त थिएनन् भन्ने कुरा उनको राजा महेन्द्रसँंगको प्रेम र घृणाको सम्बन्धले देखाउँछ । नेपालको संस्कृति एवं समाजबारे उनलाई बनारस, कलकत्ता एवं दार्जिलिङका प्रवासीहरूसँंग सिक्नुपर्ने भयो । त्यसैले प्रवासीहरूमा सामान्यता देखिने थातथलोका अल्पसंख्यकहरूप्रतिको द्वेषभाव उनले नजानिँदो तवरले ग्रहण गरे ।

भारतीय स्वतन्त्रता संग्राममा सक्रिय सहभागिता रहेकाले त्यस आन्दोलनका मूल्य एवं मान्यताबाट बीपी पनि मुक्त रहन सक्ने कुरा भएन । उपनिवेशवादबाट मुक्त हुन लागेका एसिया एवं अफ्रिकाका अन्य धेरै देशजस्तै भारतको राष्ट्रियताको प्रारूप समावेशी (इन्क्लुजन) भन्दा पनि समाहिकीकरण (असिमलेटिभ) प्रकृतिको थियो, जहाँ बहिष्करणमा परेकाहरूले वर्चस्वशाली समुदायको भाषा, वेशभूषा एवं जीवनशैली अंगीकार गरेर ‘उपयुक्त नागरिक’ बन्न सिक्नुपर्छ । चिनियाँ राजनेता सनयातसेनले प्रतिपादन गरेका जनताका तीन सिद्धान्त मध्येको राष्ट्रियता अवधारणा केही फरक थियो ।

नेपाली कांग्रेसको राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र एवं जनजीविकामा आधारित समाजवादलाई सनयातसेनको तीन सिद्धान्तबाट प्रभावित ठहर्‍याउन सकिन्छ । बीपी व्यक्तिगत रूपमा भने थातथलो फर्किएका प्रवासीहरूमा देखिने परम्परा मोहबाट आजीवन मुक्त हुन सकेनन् । संयोग नै मान्नुपर्छ, द्वितीय विश्वयुद्धबाट स्थापित राष्ट्रियताको मान्यता अमेरिकी प्रारूपमा आधारित हुन गयो, जहाँ ससाना प्रवाहले आफ्नो स्वत्वलाई मूलधारमा समाहित गर्नुपर्ने हुन्छ ।

दूरदर्शी थिए, त्यसैले आफ्ना कमी–कमजोरीलाई सच्याउने तत्परता बीपीमा अन्य समकक्षी राजनीतिकर्मीहरूमा भन्दा धेरै थियो । तर उनलाई जातीय पूर्वाग्रहमुक्त ठहर्‍याउनु उपयुक्त हुँदैन । उनी तत्कालीन कालचेतनाका प्रतिनिधि पात्र हुँदाहुँदै पनि गल्ती सकभर नदोहोर्‍याउने प्रयोगधर्मी राजनीतिकर्मी भने निःसन्देह थिए ।

निरुत्सुक मनोदशा
आफ्नो जीवनकालको फेहरिस्तमा बीपीले प्रस्तुत गरेको विवरण अनुसार उनले पढाइमा १७ वर्ष, जेलमा १२ वर्ष, निर्वासनमा २० वर्ष र सरकारमा २ वर्ष व्यतीत गरे । तीमध्ये २ वर्ष सिरहाको चन्द्रगढी, ४ वर्ष विराटनगर, १९ वर्ष बनारस, ८ वर्ष पटना, ५ वर्ष बिहारको टेढी, ३ वर्ष कलकत्ता, २ वर्ष हजारीवाग एवं १ वर्ष दार्जिलिङमा बितेको थियो । त्यसैले उनको मधेस बारेको बुझाइ आसेपासेले सुनाएको कुरामा आधारित एवं सतही थियो भने त्यसमा कुनै आश्चर्य मान्नु पर्दैन ।

हृषीकेश शाहलाई होच्याउन बीपी ठाडै घोषणा गरिदिन्छन्, ‘तराईमा भोकभोकै कुनै मानिसले बस्नुपरेको छैन’ र पनि दाबी गर्न छुटाउँदैनन्, ‘म पनि त तराईवासी ।’ भारतमा उनको सम्पर्क व्यापक भए पनि उनका लागि ‘तराईवासी’ आफैजस्ता मात्रै थिए जस्तो लागेको हुनसक्छ ।

जातीय विभेदमा परेका अन्य औपनिवेशिक समाजहरू जस्तै मधेसको समृद्ध वर्ग पनि सोझो या घुमाउरो तवरले सत्तासँंग जोडिएको थियो । त्यही कुरा नेपाली कांग्रेसका ‘चार तारा’ व्यक्तित्व बारेमा भन्न सकिन्छ । बीपीको वक्रदृष्टिमा भने जमिनदारहरू सिंह, मिश्र एवं झा पर्छन् ।

उनी सप्तरीमा वेदाबाबुलाई हराउन एउटा रेग्मी खोज्न सक्छन्, तर सरोज कोइरालाका लागि सहर्ष आफ्नो कार्यक्षेत्र समर्पण गर्ने यादवलाई तनहुँ वा कास्कीबाट उम्मेदवार बनाउने आँट जुटाउन सक्दैनन् । नृजातीयताका मामिलामा बीपी एवं राजा महेन्द्रको दृष्टिकोण लगभग समान थियो भन्ने केही राजावादीहरूको मूल्यांकन यथार्थभन्दा धेरै फरक छैन ।

फरक के हो भने सुधारवादी राजनेता भएकाले वस्तुस्थिति बदलिएको चाल पाउनासाथ आफ्नो विचार बदल्न बीपी कति पनिढिलो गर्दैनथे । राजासंँगको सशस्त्र संघर्षलाई उनैसंँग‘घाँटी जोडिएको’ सहकार्यसम्म पुर्‍याउन भूराजनीतिकोबाध्यताले काम गरेको थियो । नारायणहिटी हत्याकाण्डपछि गणतन्त्र अपरिहार्य हुन गयो । वैश्वीकरणको दुष्प्रभावले नृजातीयता उभारमा छ ।

बीपी अहिले भए के गर्थे भन्ने प्रश्नकोतर्कसंगत उत्तर के हो भने, उनी आफ्ना आधारभूत मान्यतालाई यथावत राखेर कार्यनीतिबारे पुनर्विचार गर्थे । निरन्तर सच्चिने प्रयत्न ऐतिहासिक रूपले महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वहरूको प्राथमिक पहिचान हो । त्यस मान्यताको रापमा बीपीको दृश्यमान ‘मधेस द्वेष’ क्षणमै पग्लेर बग्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १५, २०७६ ०९:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नीर नृत्यको लीला

शब्द साक्षी
सीके लाल

काठमाडौँ — सामान्यतया उत्ताउलोपना पानीको नैसर्गिक चरित्र होइन । छहराहरू पहराबाट झर्छन् र आफ्नो बाटो खोज्छन् । खोलानाला कलकल गर्दै, ढुंगा पन्छाउँदै एवं माटो बगाउँदै आफ्नै सुरतालमा बग्छ । मैदानी माटोलाई काट्दै समथरका नदीहरूले नागबेली धार समात्छन् ।

समुद्रको विशालताले त्यसका सबै उद्विग्नतालाई छोपेको हुन्छ । तर जब मौसम भनिने प्रकृतिको चक्र मनसुन भएर भित्रिन्छ, वायुको तालमा बादल नाच्न थाल्छन् । सिर्जना एवं ताण्डव नीरको मनसुनी नृत्यका सम्मिलित असरहरू हुन् । जब पानी छमछमाउन थाल्छ, माटो त्यसको असरबाट मुक्त रहन सक्दैन ।

नेपालको माटो नै कुनको अविचल हो र ! लगभग पाँच करोड वर्षमात्र अघि भारतीय प्लेट र युरेसियन प्लेटको टक्करबाट सुरु भएको हिमालको अग्लिने क्रम अद्यापि जारी छ । तिनको हिउँ गर्मीमा पग्लिएर हिमनदीको बहावलाई बढाउँछ । महाभारत शृंखला माटोको पातलो उपरी परत भएको नरम एवं निर्माणाधीन चट्टानको थुप्रो हो ।

त्यसले न झरी थेग्न सक्छ, नत पानी सोसेर भुइँमुनि पुर्‍याउने सामथ्र्य राख्छ । फलत: आफ्नै लयमा पग्लिएर बग्नु र अड्न सक्ने कोण मिलेपछि रोकिनु तल्लो हिमाल भनिने महाभारत शृंखलाको अन्तरनिहित चरित्र हो । थेग्रानबाट निर्मित उपहिमाल भनिने चुरे एवं त्यस तलको भावरको भूमि झनै अस्थिर छ । जंगलले थामेर नराख्ने हो भने चुरेले मनसुनको खेललाई रोक्न सक्दैन । हजारौं वर्षको बाढीले बनाएको गंगा एवं त्यसका सहायक नदीहरूको मैदान त पानीकै सिर्जना हुन् । जल नै मैदानको जीवन र मृत्यु दुवै हो ।

हिमालका बासिन्दाले जमेको पानीसँग जिउने कला विकसित गरेका छन् । महाभारत शृंखलामा बस्नेहरूले पहिरोसँंग बाँच्ने विधि सिक्न छाडेका छैनन् । चुरे र भावर क्षेत्र स्थायी बस्तीका लागि उपयुक्त नहुने भएकाले त्यो आधा शताब्दी अघिसम्म पनि घुमन्ते जनजातिको आश्रय स्थलमा सीमित थियो । बाढीले विस्थापित गरिरहे पनि उत्पादकत्वका दृष्टिकोणले आकर्षक एवं चरन क्षेत्रको सहज उपलब्धताले गर्दा मैदानी इलाका मानव सभ्यताको महत्त्वपूर्ण स्थल रहँदै आएको हो । पहाडतिर भुइँचालोले बनाएका तालहरूको किनारका उपत्यका एवं पहराबाट झरेका पहिरोले सिर्जना गरेका नदी छेउछाउका घाँटी मूलत: खेतीपातीका लागि उपयोग हुने गथ्र्यो । औलतिर बस्ती सर्न थालेको खासै धेरै भएको छैन ।

नियमित आकस्मिकता
यस पटक मनसुन ढिलो भएकाले अपेक्षाकृत लामो सुक्खा मौसमपछि नेपालमा पानी पर्न सुरु भएको हो । जलवायु विज्ञानका जानकारहरूको प्रक्षेपण अनुसार मनसुनी वर्षा औसतभन्दा कम रहने सम्भावना छ । निर्वाहका लागि आकाशे पानीमा निर्भर कृषकका लागि अनावृष्टि संकट हुने गथ्र्यो । अतिवृष्टिको क्षति कृषि अर्थतन्त्रमा अपेक्षाकृत कम हुने गथ्र्यो । त्यसैले वर्षेनिजस्तो आउने बाढी जीवनशैलीको अंग थियो ।

बाढीले बगाएर ल्याउने मलिलो माटोले प्राकृतिक उर्वरकको काम गथ्र्यो । माथितिर उक्लने ठूला नदीका माछाहरूले गर्दा पोखरी एवं तालतलैया समृद्ध हुन्थे । त्यही वैभवको चरित्र दर्शाउने गाथा ‘पग–पग पोखरी, माछ, मखानस सरस बोल मुस्की मुख पान । विद्या, वैभव, शान्ति प्रतीकस सरस क्षेत्र ई मिथिला थिक ।’ आफ्नो जनकपुर भ्रमणकोक्रममा दोहोर्‍याउँदा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलेवाहवाही पाएका थिए । सालभरलाई पुग्नेगरी पोखरीमा रहेको माछाको भण्डारको नवीकरण बाढीले गथ्र्यो ।

मखान सिमसारमा फस्टाउँछ एवं डुबान भएन भने डोंरा (वर्षातको पानी जम्ने प्राकृतिक खाडल) एवं डबरा (बगेको पानी जम्मा हुने बस्ती नजिकको जलमयभूमि) भर्न पाउँदैनन् । पान खेतीलाई चाहिने आद्रता पानी मिसिएको सिमसार छेउछाउ नै उपलबध हुन्छ । त्यो स्थिति अब रहेन ।

खेतीपातीभन्दा वैदेशिक रोजगारलेधानेको नेपालको विप्रेषण अर्थव्यवस्था उपभोगमा आधारित बन्न पुगेको छ । आयातित वस्तुको वितरणमा व्यवधान उत्पन्नगराउने बाढीले अब कसैलाई पनि फाइदा छैन । सडक रोकिन्छन् । पुल भत्किन्छ । बस्तीहरू डुब्छन् । त्यसको सम्मिलित असरले व्यापार घटाउँछ ।

अतिवृष्टिले निम्त्याएको जलजमाव (वाटर लोगिङ), आप्लावन (इनन्डेसन) एवं बाढी (फ्लड्स) द्वारा डुबानमा पर्ने नियति नेपाल भूखण्डका लागि नयाँ होइन । लाखौंलाख जनसंख्या भएको सहर, सैकडौं व्यक्ति बस्ने अट्टालिका एवं थोपै पानी सोस्न नसक्ने सडक भने नेपालीका लागि नयाँ हो । स्थानिक प्रकृति एवं त्यहाँका व्यक्तिहरूबीच तालमेल स्थापित हुन पुस्तौं लाग्छ ।

उपत्यकाका रैथानेलाई उचित भूउपयोगको महत्त्व थाहा थियो । ती डिलमा घर बनाउँथे र डोलतिर खेती गर्थे । मधेसका बस्तीहरू डिह (दुईथरी बहावबीच प्राकृतिक रूपमा जमेको ढिस्को) तिर हुन्थे भने पानीको वेगलाई मत्थर पार्न चारैतिर पोखरी खनिन्थे । पहाडका घर र बारी अडिलो चट्टानको ओतमा विकसित हुन्थ्यो ।

त्यस्ता सबै पुराना मान्यताहरू भत्किँदै छन् । नयाँ कस्तो स्थापित हुने हो, अझै अन्योल छ । कमजोर निकास व्यवस्थापनले गर्दा हरेक सालजस्तो जनकपुर र वीरगन्ज बाढीले गर्दा नभई परेको पानीको जलजमावमा डुब्ने गर्छ ।

पहाडमा पनि ट्रक पुर्‍याइएन भने उपभोग आधारित अर्थतन्त्रका लागि अत्यावश्यक बजारको विस्तार हुँदैन । त्यो काम हतारमा गर्न डोजरले खनेर सडक नबनाई हुँदैन । डोजर मात्र होइन, भारी वजन बोकेर स्याँस्याँ र फ्याँफ्याँ गर्दै डाँडा उक्लिने ट्रकहरूको चापले समेत नरम प्रकृतिका पत्रे चट्टान एवं माथिल्लो परतको मलिलो माटो हल्लाउँछ ।

तिनलाई वर्षाले बगाएर खोलामा पुर्‍याउँछ । क्षमताभन्दा बढी थेग्रानको बोझ थुप्रिँदै गएपछि पहाडी खोला आत्तिन्छन् । तिनले ताताथैया गर्न छाडेर ताण्डव गर्न थाल्छन् । पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माणले बस्ती विकासका लागि सबभन्दा अनुपयुक्त मानिने चुरे र भावर क्षेत्रमा सबभन्दा बढी सहरीकरण गराएको छ । भर्खर पहाडतिरबाट आत्तिँदै निस्केका नदीहरूले चारकोशे झाडीमा तलभार (बेड लोड) थन्काउने गर्थे । त्यस्तो विकल्प सीमित हुँदै गएका छन् । अनि नदीको पिँंध अग्लिन्छ । सानै झरीले पनि पानी फैलिन्छ । तलको मैदानमा फेरि कटान सुरु हुन्छ ।

बाढी व्यवस्थापनका कतिपय उपायले समस्या बल्झाउने काममात्र गर्छन् । हिमाली क्षेत्रबाट निस्कने नदीलाई नियन्त्रण गर्ने काम ढिलोछिटो आत्मघाती ठहरिन्छ । तिनको वेगलाई छेक्न अर्को कृत्रिम हिमाल ठड्याउनुपर्ने हुन्छ । त्यो व्यावहारिक उपाय होइन । बहाव निर्देशित गर्न बनाइने तटबन्धले पानीमात्र छेक्दैन, तलभारलाई पनि रोक्छ ।

तटबन्धले छेउछाउका बासिन्दालाई तात्कालिक सन्तुष्टि प्रदान गर्छ भने ठेक्कापट्टामा आधारित चाकर पुँजीवादलाई जीवन्त बनाइराख्छ । नभए तल्लो तटीय ब्यारेजजस्ता संरचनाले सिर्जना गर्ने जलजमावले खोलाको पिँंध अग्लिँदै गएर केही समयभित्र तटबन्धलाई निष्प्रभावी तुल्याइदिन्छ भन्ने स्वत: स्पष्ट छ ।

पारम्परिक दुखेसो
विप्रेषण अर्थतन्त्रले निम्त्याएको व्यक्ति एवं प्रकृति बीचको सम्बन्धलाई जलवायु परिवर्तनको भाष्यवाट मात्र अथ्र्याएर पुग्दैन । औसत तापक्रम वृद्धिले जल बहावलाई प्रभावित गरेको पक्का हो । मनसुनी वर्षा अनियमित पनि भएको छ ।

पानी पर्ने अवधि छोट्टिने तर वृष्टिको तीव्रता भने बढ्ने प्रवृत्ति पनि ध्यान दिन योग्य मुद्दा बन्न गएको छ । तर धरातलीय उष्णता घटाउने एवं जलवायु परिवर्तन सुस्त गर्ने दिशामा नेपालले केही करोड थप रूख रोप्ने वा अलिअलि वैकल्पिक ऊर्जाको स्रोत खोज्ने बाहेक खासै धेरै गर्न सक्ने ठाउँ छैन । सदाझैं सिक्ने भनेको स्वनियन्त्रण बाहिरको परिस्थितिसंँग बाँच्न सक्नु मात्रै हो ।

आकाश–पाताल जोडेर ठूलठूला कुरा गर्न अभ्यस्त सार्वजनिक वृत्त भने एकअर्कालाई दोषारोपण गर्नमै रमाउने रहेछ । अरूको वेदनामा आनन्द लिने मानवीय प्रवृत्तिका लागि जर्मन भाषामा एउटा शब्द छ– ‘शाडनफ्रोयडा’ । त्यसलाई उल्था गर्दा ‘परपीडा प्रमोद’ भन्न मिल्छ होला । परपीडामा रमाउन परपीडक नै नभएर तमासे भए पनि पुग्छ । त्यस्तो प्रवृत्ति कुण्ठाग्रस्त समाजमा अलि बढी नै देखिने रहेछ ।

शनिबार बिहान औचक बाढीबाट काठमाडौं उपत्यकाको सहरी क्षेत्रभित्र सबभन्दा बढी प्रभावित कुलेश्वरको ओरिएन्टल कलोनीको मूलढोका बाहिर रमितेहरूको ठूलो भिड देखिन्थ्यो । बल्खु खोलाले किनारा नाघेर कलोनीको पर्खाल भत्काउँदै भित्र पसेकाले पानी तर्किसकेको भए पनि प्रांगणभित्र झन्डै एक फिट गहिरो लेदो बाँकी थियो ।

विद्युत प्रवाह बन्द रहेकाले पाँच तल्लामाथि पानी पुर्‍याउने कुनै बाटो थिएन । आधुनिक जीवनशैलीमा खानेपानी जार वा बोतलमा किनेर काम चलाए पनि चर्पी ‘फ्लस’ गर्न धाराबाट पानी झर्नैपर्ने हुन्छ । स्वाभाविक हो, कलोनीका बासिन्दा चिन्तित मुद्रामा किंकर्तव्यविमुढ देखिन्थे । तमासेहरूलाई भने ज्ञान बाँड्न हतार भइरहेको थियो ।

खोला अतिक्रमण भएपछि यो त हुनु नै थियो भन्ने पुरानियाँहरू भन्दै थिए । सकेका बेला सार्वजनिक जग्गा बकस थापेर महल ठड्याएकाहरूले ‘खोला बस्ती पसेको नभई बस्ती खोला पसेको’ आकर्षक विश्लेषण सुनाइरहेका थिए । आलो घाउमा नुनचुक दल्ने त्यस्तो विद्वताले आगामी दिनका चुनौती सामना गर्न सकिने छैन ।

विप्रेषण अर्थतन्त्रका उपभोक्ताहरूले सहरी क्षेत्रमा सस्तो घरजग्गा जोड्छन् । तिनलाई खोला छेउको जोखिम थाहा नभएको होइन । विकल्प नभएर त्यस्तो बास रोजेका हुन् । सर्वोच्च अदालतले आदेश दिँदैमा पुरानो बहाव क्षेत्र पुन:स्थापित हुनेवाला छैन । टापटिपे एवं टपरटुइयाँहरू (टाट) नारा उचालेर गौरको नियमित डुबान समस्या समाधान गर्न सकिँदैन । टाट राष्ट्रवादले उत्तेजना मात्र बढाउँछ, चाहिएको संयमित एवं सिर्जनशील सोच हो ।

नयाँ किसिमका संरचनाबारे इन्जिनियरहरूले विमर्श गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । कतिपय बस्ती नै बढी उपयुक्त ठाउँमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने विकल्प सोच्नुपर्ने हुनसक्छ । पाठ्य–पुस्तक कण्ठ पारेर विज्ञ भएकाहरूले स्वीट्जरल्यान्ड वा जापानको प्रारूप अनुसार नेपाली भूपरिस्थितिको व्यवस्थापन गर्न सक्दैनन् ।

जलविद्युत्मा गरिने लगानीको केही अंश नदीको चरित्र बुझ्ने अनुसन्धानतिर पनि मोड्न सकिएन भने केही दशकभित्र नेपालको अर्थतन्त्र चरन क्षेत्र गुमाएका सेता हात्तीहरूको बोझले थिचिन सक्छ । उपयोगी निर्माण त नक्कल गरेर पनि गर्न सकिन्छ, उपयुक्त अनुसन्धान भने आफै गर्न सिक्नुपर्छ।

प्रकाशित : श्रावण १, २०७६ ०८:५०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्