नेपाली पुँजीवादको रक्षार्थ 

मुराहरि पराजुली

हामीकहाँ पुँजीवाद–समाजवाद सम्बन्धी बहस एकांगी छ । समाजवादको एकोहोरो प्रशंसा गरिएको छ । अभ्यासमा ल्याउने इमानदार प्रयास गरेको पाइँदैन । पुँजीवादलाई वैचारिक प्रणालीको हिस्सा नै मानिँदैन । यसलाई केवल एउटा मानवीय अपसंस्कृतिका रूपमा बुझ्ने–बुझाउने गरिएको छ । नेपालमा पुँजीवादबारे छलफल समाजवादका समर्थकहरूले गर्छन् ।

नेपालमा आजको मितिसम्म कसैले औपचारिक रूपमा आफूलाई पुँजीवादी घोषणा गरेको छैन । समाजवादी समर्थकहरूले पुँजीवादबारे गर्ने छलफल पूर्वाग्रहरहित नहुने कुरै छैन । उनीहरूले नेपालमा पुँजीवाद कहिले प्रवेश गर्‍यो भन्ने विषयमा छलफल गरिरहेका छन् । नेपालमा पुँजीवाद कुन चरणमा छ भनिरहेका छन् । एक थरी त नेपालमा पुँजीवाद आएकै छैन भनिरहेका छन् । उनीहरू मुख्य चासोभन्दा बाहिरका कुरा गरिरहेका छन् । यो छलफल पनि अधिकांश राजनीतिक तहमा भइरहेको छ । प्राज्ञिक क्षेत्र बेखबर जस्तै छ ।

दुःखको कुरा, संसारमा प्राज्ञिक क्षेत्रले यी विषय उठाएको थियो । पुनर्जागरण कालमा पश्चिम युरोपका दार्शनिकहरूले राजसंस्था र धार्मिक दण्डाधिकारीहरूको अधिकारलाई चुनौती दिँदै गणतन्त्र, खुला अर्थतन्त्र, प्रतिनिधिमूलक शासन प्रणाली, नागरिक स्वतन्त्रता लगायतलाई जोडले उठाएका थिए । ती विषयलाई आज हामीले पुँजीवाद–समाजवादमा विभाजन गरी विश्लेषण गरिरहेका छौं । तर यी विषय पुनर्जागरण कालभन्दा धेरै पहिलेका हुन्, मान्छेले संगठित राज्यको परिकल्पना गर्न थालेदेखिकै । एसिया, युरोप र विश्वका अन्य भूभागका विभिन्न चिन्तन परम्परामा अनेक रूपमा राज्य–नागरिक सम्बन्धबारे छलफल भएका छन् ।

विचारहरूको द्वन्द्वबाट बहुसंख्यक जनताको हित सुनिश्चित हुने गरी सार्वजनिक नीति तर्जुमा गर्न र त्यसलाई कार्यान्वयनमा ल्याउनमा हामी त्यति धेरै विश्वास गर्दैनौं । पहिलो नम्बरमा हामी अर्को विचारको अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्छौं । दोस्रो, यदि विचारजस्तो त्यस्तो केही चीज छ भने पनि त्यसको परखै नगरी पहिल्यै ‘काम नलाग्ने हो’ भन्छौं । अझ विचारका विषयमा छलफलै गर्नुपर्दर्नै भन्नेहरू धेरै छन् । मान्छेले अब थप सोच्नुपर्दैन, विचारहरूको टुंगो उहिल्यै लागिसक्यो भन्नेहरू दायाँ र बायाँ दुवैतर्फ छन् ।

बायाँतर्फकाहरू मार्क्सवाद वैज्ञानिक हो, यसमा थप समीक्षा आवश्यक छैन भन्छन् । दायाँतर्फकाहरू रूससहित पूर्वी युरोप, चीनसहित केही एसियाली, दक्षिण अमेरिकी र केही अफ्रिकी मुलुकमा मार्क्सवाद अभ्यासमा आएर पनि असफल भइसक्यो भन्छन् र थप छलफलको आवश्यकता देख्दैनन् ।

पुँजीवादको सम्यक् समीक्षा यसको अध्ययन गरेपछि मात्रै हुन्छ, यसलाई वैचारिक प्रणालीको ‘सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण’ विधा स्वीकार गरेपछि मात्रै हुन्छ । ‘सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण’ भन्ने कुरै छोडौं, त्यसलाई विचारै मानिँदैन । एरिस्टोटल, बुद्ध दर्शन, हिन्दु दर्शन, क्रिस्चानिटीका पछिल्ला व्याख्याहरूमा पाइने पुँजीवादको झिल्का हामीले देखेकै छैनौं । पुनर्जागरण कालको सेरोफेरोमा युरोपमा जोन लक, एडम स्मिथ, डेभिड ह्युम जस्ता विचारकले राज्य तथा अर्थतन्त्र सञ्चालनबारे ल्याएका नयाँ उपाय र त्यसमाथि कार्ल मार्क्सले सबैभन्दा चर्को आलोचना गरेको इतिहासलाई हामी बिर्सिन्छौं ।

स्कटल्यान्डका दार्शनिक एडम स्मिथले, जसलाई अर्थशास्त्रका पिता भनेर चिनिन्छ, पहिले व्यक्तिको स्वभावबारे पुस्तक लेखेका थिए । ‘मान्छे प्रशंसा मात्रै खोज्दैन, आफूलाई प्रशंसायोग्य बनाउनका लागि प्रयास पनि गर्छ,’ उनले भनेका थिए । त्यसैले प्रशंसा पाउन अरूको हित हुने काम गर्छ । कसैले उसलाई अरूको हित हुने काम गर् भनेर निर्देशन दिनैपर्दैन ।

यसबाट समग्र समाजको कल्याणमा अभिवृद्धि हुन्छ । कम्तीमा मानवीय आर्थिक कारोबारमा एडम स्मिथले राज्यको आवश्यकता देखेका थिएनन् । मूलतः मान्छे आफ्नो आर्थिक हितलाई अधिकतम बनाउन सक्षम छ । उसले अरूको हानि नहुने गरी आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्न सक्छ । यसमा कुनै अनैतिकता नभएको उनको जिकिर थियो ।

एडम स्मिथको यस्तो जिकिरलाई कार्ल मार्क्सले गलत भने । उनले त्यसलाई ‘पुँजीवादी उत्पादन विधि’ को संज्ञा दिए । त्यसैलाई हाम्रा धेरै बुद्धिजीवीले पुँजीवाद भनिरहेका छन् । पुँजीवादका समर्थकहरूले ‘पुँजीवाद यो हो’ भनेर लेखेका पुस्तक पढ्नेलाई हातका औंलामा गन्न सकिन्छ । नत्र मार्क्सले भनेजस्तै आदिम साम्यवाद, सामन्तवाद, पुँजीवाद र आधुनिक साम्यवादको यात्रामा हामी कहाँ आइपुग्यौं भनेर छलफल हुने थिएन । समाजवादीहरूसँग समाजको यात्रालाई हेर्ने एउटै मात्र मार्क्सवादी चस्मा छ ।

एक छिनलाई समाजवादीले भनेकै अर्थमा पुँजीवाद एउटा स्वार्थप्रेरित अपसंस्कृति हो भन्ने मानौं । अनि हेरौं, हाम्रा राजनीतिकर्मी, प्रशासक र हाम्रा वरपरका मान्छेहरूको व्यवहार । हाम्रा राजनीतिकर्मी वा प्रशासकले कुनै निर्णय वा काम गर्दा ‘यसबाट मैले के पाउँछु’ भन्ने सोच्दैनन् ? आफ्नै र टोलछिमेकमा हुने गतिविधिमा यो प्रश्न आउँदैन र ? हाम्रो राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक कुन व्यवहारमा यो प्रश्न छुटेको हुन्छ ?

यसको उत्तर पुँजीवाद हो भने हामी सबै पुँजीवादी हौं । अब प्रश्न हामी कुन मात्रा र कुन रूपका पुँजीवादी हौं भन्ने हुन्छ, ‘कहिले पुँजीवाद’ भन्ने हुँदैन । हामीकहाँ कुन मात्रा र रूपको पुँजीवाद छ, त्यसलाई सच्याउन के गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नमा ध्यानकेन्द्रित गर्ने हो भने हामी राम्रा सार्वजनिक नीति तर्जुमा र कार्यान्वयन गर्न सक्छौं । त्याग, बलिदान, समर्पण, सहादतलाई जोड दियौं भने त्यसले समाजको कुल सम्पत्ति र खुसीलाई घटाउँछ ।

शत्रु र मित्रशक्ति भनेर विभाजनलाई प्रोत्साहित गर्‍यौं, ‘तिमीभन्दा त्यो धनी छ’ भनेर ईर्ष्यालाई मलजल गर्‍यौं भने द्वन्द्व बढ्छ । पुँजीवादमा धनी बन्न सकिने एउटै उपाय हो— बिनाबलप्रयोग अरूलाई खुसी पारेर आफ्नो हित अधिकतम हुने गरी विनिमय गर्नु । यस्तो विनिमयमा दोस्रो पक्षले आफू ठगिएको अनुभव गर्दैन । वैचारिक तहमा यसमा कहाँनेर खोट छ ?

‘यो त सैद्धान्तिक कुरा भयो, व्यवहारको कुरा गरौं न’ भन्ने हो भने कुन वादलाई अँगाल्दा संसारले के पायो, के गुमायो भनी हेर्नुपर्छ । संसारको सर्वांगीण विकास कुन विचार पद्धतिलाई पछ्याउँदा भएको छ ? मान्छेलाई गरिबीबाट पार लाउने विचार कुन हो ? कुन विचारले संसारमै धेरै मानवीय क्षति भएको छ ? यो केलाउन इतिहासको अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

एउटा विचारको मुखुन्डो पहिरिएर अर्को व्यवहार गर्ने तरिकालाई बदल्नुपर्छ । पुँजीवाद पूर्ण नहोला, नराम्रो होइन । चर्चिलले भन्ने गरेको संसदीय व्यवस्थाजस्तो मानवीय हितका लागि पुँजीवाद सबैभन्दा खराब विकल्प होला, तर योभन्दा राम्रो विकल्प अर्को देखा परेको छैन । आफूलाई पुँजीवादी घोषणा गर्न लज्जित हुनुपर्दैन । यो कसैले आफूलाई समाजवादी भन्दा जति गौरवान्वित अनुभव गर्छ, त्योभन्दा बढी गर्व गर्न सकिने सुन्दर विचार हो ।
यो अनैतिक होइन । आयन रान्डका अनुसार, आफ्नो स्वार्थका लागि अरूको घाँटी काट्दा वा अरूको हितमा आफ्नो घाँटी काट्दा काटिने घाँटी नै हुन्छ । घाँटी काट्नु मानवीय नैतिकताभित्र पर्दैन । पुँजीवादले घाँटी काट्ने लगायतका त्यागको कुरा गर्दैन, बरु उत्पादन, निर्माण र विनिमयको कुरा गर्छ । सम्पत्ति सिर्जना गर्ने कुरा हो, अर्काको खोसेर संसार धनी हुँदैन । ‘क’ ले ‘ख’ लाई दिएर मूल्य बढ्दैन । ‘क’ र ‘ख’ दुवै मूल्य सिर्जना गर्न सक्षम हुन्छन् । दुवैले सिर्जित मूल्यलाई आफ्नो हित अधिकतम हुने गरी विनिमय गर्छन् ।

सम्पत्ति सिर्जना गरेर हामी आफै र एकले अर्कोलाई धनी बनाइरहेका हुन्छौं । यसैले हामीले आफैलाई सिर्जनशील प्राणी हौं भन्न लजाउनुपर्दैन । हाम्रो सोच र शैलीले यसलाई खारेज गर्न सक्दैन । हामी यसलाई खुलेर स्वीकार गर्न डराएका छौं ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७६ ०८:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विश्वकप छनोट–२०२२ : कहाँ खेल्ने घरेलु खेल ?

विश्वकप २०२२ छनोटमा घरेलु मैदानमा भदौ १९ मा कुवेत र २४ गते चाइनिज ताइपेईविरुद्ध प्रतिस्पर्धा गर्दै छनोट यात्रा थाल्ने अवसर पाएको छ । तर, घरेलु खेल आयोजना गर्नका लागि दशरथ रंगशाला भने तयार हुने स्थितिमा छैन ।
राजु घिसिङ

काठमाडौँ — नेपालले विश्वकप २०२२ छनोटमा घरेलु मैदानमै भदौ १९ मा कुवेत र २४ गते चाइनिज ताइपेईविरुद्ध प्रतिस्पर्धा गर्दै छनोट यात्रा थाल्ने अवसर पाएको छ । स्वीडिस प्रशिक्षक योहान कालिनले सम्हालेको नेपाली टिमले छनोटका लागि प्रशिक्षण थालेको तीन साता भइसकेको छ ।

१३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुदलाई हुने गरी पुनर्निर्माण भइरहेको दशरथ रंशगाला । तस्बिर : प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/कान्तिपुर

तर दशरथ रंगशाला तयार नहुँदा तोकिएकै मितिमा नेपाली टिमले घरेलु मैदानमा खेल्न पाउने सम्भावना छैन भने हुन्छ । विश्वकप छनोटका खेल सञ्चालन गर्न मापदण्ड पुग्ने अरु रंगशाला पनि नेपालमा छैनन् । त्यसैले छनोटमा नेपाली टिमको घरेलु मैदानमा उत्रने सम्भावना तत्कालका लागि अनिश्चित बनेको छ ।

अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले डेढ दशकयता अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताका केही खेलहरू सशस्त्र प्रहरीको हल्चोक मैदान र सातदोबाटोस्थित एन्फा कम्प्लेक्समा सञ्चालन गरेको थियो । ‘फिफाको मापदण्डमा रहेर छनोटको खेल हल्चोक मैदान र एन्फा कम्प्लेक्समा आयोजना गर्न सकिँदैन । दशरथ रंगशाला पनि तयार भइसकेको छैन,’ एन्फाका प्रवक्ताकिरण राईले भने, ‘त्यसैले सुरुमा हामीले घरेलु मैदानमा खेल्ने खेलहरू प्रतिद्वन्द्वीको मैदानमा खेल्ने प्रस्ताव गरेका छौं । हाम्रो प्रस्ताव प्रतिद्वन्द्वीहरूले माने विपक्षी भूमिमा तोकिएको मितिको खेलहामी यहाँ गर्नेछौं । तर हाम्रो प्रस्ताव अस्वीकार भयो भने हामीलाई तटस्थ भूमिमा खेल्नुको विकल्प हुने छैन ।’

दशरथ रंगशालामा खेल सञ्चालनकालागि एन्फा पदाधिकारी बुझ्न आएको उल्लेख गर्दै राष्ट्रिय खेलकुद परिषद (राखेप) का निर्माण तथा मर्मत विभागका प्रमुख अरुण उपाध्यायले भने, ‘त्यो मिति (भदौ १९ मा रंगशाला तयारहुँदैन भनिसकें । फिफाले चाहेजस्तो चेन्जिङ रुम, प्रेस मिट हल, डोपिङका लागि छुट्टै कोठा एउटै क्षेत्रमा छैन ।

त्यसमा केही परिवर्तन गर्दैछौं । तर कुर्सी राख्ने, भीआईपी प्यारापिटमा छाना हाल्ने र बाहिरी क्षेत्रमा सडक निर्माण (राखेप गेटदेखि आर्मी अफिसर्स क्लबसम्म) बाँकी नै छ । यी सबै काम १५ कार्तिकसम्म सक्नेछौं ।’ उनले थपे, ‘ठेकेदारसँगको सम्झौताअनुसार असार मसान्तसम्म सबै काम सक्नुपर्थ्यो तर प्रशासनिक र प्रशिक्षणका काम यही (रंगशाला क्षेत्र) मा चलिरहे, कोठा खाली भएन । त्यसैले ढिला भयो ।’

घरेलु भूमिका दुई खेल सारेमा नेपाली टिमको पहिलो प्रतिस्पर्धा असोज २३ मा अस्ट्रेलिया भ्रमणबाट सुरु हुनेछ । त्यसको ५ दिनपछि नै स्वदेश फर्केर नेपालले जोर्डनको सामना गर्नुपर्नेछ र उपाध्यायका अनुसार यो मितिसम्म पनि दशरथ रंगशाला तयार हुने छैन । रेट्रोफिटिङ गर्ने, कोठा रंगाउने, भूकम्पबाट भत्किएका संरचना बनाउने, आवश्यक कोठा थप्ने, साधारण प्यारापिटतर्फ छाना लगाउने काम सकिएको उनले बताए ।

२०२० को दशकमा चरणबद्ध रूपमा निर्माण गरिएको दशरथ रंगशाला अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रतियोगिता आयोजना गरिरहेको एकमात्र स्थल हो । यो रंगशालालाई २०७२ वैशाख १२ को महाभूकम्पले जीर्ण बनाइदियो । त्यसपछि थालिएको सवलीकरण र मर्मतसम्भार कार्य हालसम्म सकिएको छैन । मंसिर १५ देखि २५ मा नेपालमा हुने १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) को मुख्य आयोजनास्थल पनि दशरथ रंगशाला नै हो । पहिलो (सन् १९८४) र आठौं (१९९९) को मुख्य आयोजना स्थल यही हो ।

१३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुदलाई हुने गरी पुनर्निर्माण भइरहेको दशरथ रंगशालाको भित्री भाग । तस्बिर : प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना/कान्तिपुर

बलियो इतिहास
एसियन कप २०२३ छनोटको रुपमा पनि रहेको यस विश्वकप छनोटमा सिधै दोस्रो चरणमा प्रवेश पाएको नेपालले चार वर्षअघिको महादेशीय च्याम्पियन अस्ट्रेलियासहित आफूभन्दा बलिया चार टिमविरुद्ध प्रतिस्पर्धा गर्दै छ । सुरुका दुवै खेल घरेलु भूमिमा खेल्न पाउनु नेपालका लागि राम्रो अवसर हो । किनभने नेपालले ठूला टिमविरुद्ध पनि घरेलु मैदानमा सनसनीपूर्ण नतिजा हात पारेको इतिहास छ ।

नेपालले पहिलोपल्ट विश्वकप छनोट सन् १९८६ मा खेलेको थियो । त्यस बेला दक्षिण कोरियाविरुद्ध नेपालले २–० को हार बेहोरेको थियो भने मलेसियाविरुद्ध गोलरहित खेलेको थियो । त्यसपछि नेपालले क्वालालम्पुरमा कोरियाविरुद्ध ४–० र मलेसियाविरुद्ध ५–० को हार बेहोर्‍यो ।

विश्वकप २०१० छनोटमा जोर्डनविरुद्ध अम्मानमा ९–० ले हारेको पाँच दिनभित्र दशरथ रंगशालामा त्यही टिमलाई नेपालले १–१ मा रोकेको थियो । विश्वकप २०१८ छनोटको प्ले–अफमा पनि भारतविरुद्ध गुवाहाटीमा २–० ले हारेको नेपालले पाँच दिनभित्र दशरथ रंगशालामा गोलरहित नतिजा निकालेको थियो । नेपाल विश्वकप २०१० छनोटमा ओमानविरुद्ध मस्कट र दशरथ रंगशालामा समान २–० ले हारेको थियो ।

‘घरेलु मैदान र दर्शकको साथले खेलमा ठूलो प्रभाव पार्छ । खेलाडीलाई आत्मविश्वासी बनाउँछ,’ नौ वर्षयता नेपाली टिमबाट खेलिरहेका गोलकिपर किरण चेम्जोङले भने, ‘घरेलु मैदानमा खेल्दा जस्तोसुकै बलिया टिमविरुद्ध पनि राम्रो गर्नसक्छौं जस्तो लाग्छ । त्यसैले विश्वकप छनोटका खेलहरू घरेलु मैदानमै खेल्ने चाहना छ ।’

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७६ ०८:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्