सकारात्मक राष्ट्रियता

लोकराज बराल

राष्ट्रियता एक व्यक्तिगत र सामूहिक भावना हो, जसले एक निश्चित भूभागमा रहेका विभन्न समुदायको देशप्रति एकीकृत सद्भावना र गौरव व्यक्त गर्छ । राष्ट्रबाट राष्ट्रियता भएकाले र हाम्रो जस्तो विविधता भएको देशका लागि यस्तो सामूहिक भावनाले एकता र समृद्धि दिन्छ ।

यसै परिप्रेक्ष्यमा सकारात्मक र नकारात्मक राष्ट्रिय भावना भन्न सकिन्छ किनभने धेरैले अरूको विरोधमा आफ्नो राट्रियता बलियो भएको देख्छन् भने अरूले राष्ट्रियतालाई एकीकृत मानवता (इन्ट्रिग्रल ह्युमानिस्म) सित हेर्छन् । नकारात्मक राष्ट्रियताले अरूप्रति घृणा र द्वेषको भावना जगाउँदा सधैं लघुताभासले ग्रसित भएको पाइन्छ । हामीले हाम्रा छिमेकीप्रति व्यक्त विचार, पूर्वाग्रह र अतिरञ्जिना यसका लक्षण हुन् ।

साना देशले छिमेकीप्रति प्रायः व्यक्त गर्ने या गुनासो गर्ने बानीलाई गुनार मिर्डलले आक्रोशित राष्ट्रवाद (रिजेन्टफुल न्यासलिस्म) भन्छन् र यसमा बढी नकारात्मक पक्ष हावी भएको हुँदा दुईपक्षीय सम्बन्धमा वस्तुगत विश्लेषणको अभाव हुन्छ । कसैले वस्तुपरक कुरा उठाए पनि पक्षीय विचारले ग्रस्त हुनेले त्यस्तै आँखाले हेर्छ ।

यसमा सधैं अरूलाई दोष थोपर्ने र आफ्ना कमजोरी लुकाउने प्रवृत्ति सधैं हावी हुन्छ । नेपाल र भारतका सम्बन्धमा यस्ता धारणा सधैं आइरहेका पाइने र भारतको थिचोमिचोको कहिले ठिकै प्रतिक्रया आउने र कहिले भने काल्पनिक कुराका आधारमा रिस व्यक्त भएका हुन्छन् ।

सकारात्मक राष्ट्रियता सहयोग र समझदारीमा आधारित हुने भएकाले यसमा अतिरञ्जना कम हुने भएकाले आपसी विश्वासको सम्भावना बढी हुन्छ । सकारात्मक राष्ट्रियताको प्रवर्धनका लागि राष्ट्र बलियो हुने आधार खोजिनुपर्छ । त्यो देशको चौतर्फी विकास हो, जुन समावेशी (इन्क्ल्युसिभ) हुन्छ । यसमा आर्थिक पूर्वाधारका सबै पक्ष, मानवीय विकास जसअन्तर्गत गुणात्मक शिक्षामा सबै वर्ग र जातिको समान पहुँच, आधारभूत आवश्यकता– गाँस, बास, लुगा, स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा समाहित हुन्छन् ।

यस्ता आवश्यकताको न्यायपूर्ण वितरण र उपभोगका लागि राज्यका विभिन्न संरचनामा त्यहीअनुसारको समानुपातिक प्रतिनिधित्व गराइनुपर्छ । यदि जनता नै राष्ट्र हो भने लोकतन्त्रको सन्दर्भ पनि जनतासितै जोडिनुपर्छ । पुष्पलाल श्रेष्ठको संस्मरणका सिलसिलामा प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीले नेपाली कांग्रेसको थालनीदेखि नै यो दल लोकतन्त्रको मूल्यमान्यतामा अपूर्ण र सामन्तवादविरोधी नभएको तर खालि राणाविरोधी मात्र भएको उल्लेख गरेका छन् ।

ओली कान्तिपुरमा लेख्छन्, ‘यसको (नेका) को उद्देश्य सामन्तवादको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापनासम्म छैन, जनताको सार्वभौमसत्तासम्म छैन । राणाको हातबाट सार्वभौमसत्ता राजाका हातमा हस्तान्तरण गर्न चाहन्छ ¨जन्मसिद्ध श्रेष्ठताको निराधार सिद्धान्तकै पक्षमा कांग्रेस थियो ।

प्रतिस्पर्धाको राजनीति, प्रतिस्पर्धात्मक विचार, प्रतिस्पर्धाबाट श्रेष्ठता स्थापित गर्ने लोकतन्त्रको सामान्य वैचारिक तहसम्म पनि कांग्रेस थिएन ।’ यो नेकां लोकतान्त्रिक दल थिएन भनेर नेकपाका पुष्पलाल मात्र सही लोकतन्त्रवादी भनिँदा यो समयसापेक्ष टिप्पणी नभएको मान्नुपर्छ । त्यसो त २०३७ सालमा जनमतमा बहुदलका विपक्षमा मत हाल्ने रणनीति लिने त्यतिखेरको उनको समूहलाई के भन्ने ?

राजनीतिका दुई पक्ष हुन्छन्– सिद्धान्त र व्यवहार । सिद्धान्त र व्यवहारको तालमेल, समय र परिस्थतिको निर्णायक मोडले राजनीतिक गतिविधि हुन्छ । पुष्पलालले पनि २०१५ मा राजाले दिएको संविधानअन्तर्गत चुनावमा भाग लिएको र पछि त्यही संसद् जगाउने आन्दोलनमा लागेको हो तर नेकांभन्दा पहिले गणतन्त्रको अडान भने सधैं लिएको हो ।

उनीसितको भेटमा पनि अरूका दाँजोमा आफू अघि बढी गणतन्त्रवादी भएको कुरा गर्थे तर समयले त्यही नेकांलाई गणतन्त्र घोषणा गर्ने अगुवाका रूपमा अघि सार्‍यो । यसको पृष्ठभूमि नेकपा माओवादीले तयार पारेको थियो । सबै दलको एकै उद्देश्य रही गणतन्त्र आउनु एक ठूलो ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । आज सरकारले केही गर्न सकेन भनिँदा गणतन्त्रलाई दोष दिन मिल्दैन किनभने सही जनाधार तयार पार्ने काम राजनीतिक नेतृत्वको हो ।
के आज लोकतन्त्रले सही अर्थमा सकारात्मक राष्ट्रियताको विकास गरिरहे छ ? आज राज्यका धेरै निकाय पंगु भई स्थापित लोकतन्त्रलाई बदनाम गर्ने र कुनै सरकार आए पनि उस्तै रहेछन् भन्ने सन्देश दिइँदा कसरी राष्ट्र बलियो हुन्छ । जनतामा बढिरहेको यस्तो नकारात्मक वातावरणको उपचार कसरी हुन सक्छ भन्नेतिर हाम्रा राजनेता किन लाग्दैनन् ।

नकारात्मक राट्रिय सोच बढाउन नेपालको राजनीतिक अभ्यासले ठूलो भूमिका खेलेको छ । पहिले हुकुमी शासनका सबै संस्कार र शैली प्रजातन्त्र र हालको लोकतन्त्रमा बनमारा र जलकुम्भी झारझैं मौलाएर छोपेकाले अब लर्तरो शासक र सरकारले समाल्न सक्तैन कि भन्ने जनविश्वास बढ्न थालेको छ ।

राज्यका अंगप्रत्यंग कि त गल्न थालेका छन्, कि त गतिहीन भएका छन् । कर्मचारीतन्त्रलाई दोष थोपार्नुभन्दा पहिले उनीहरूलाई दलदलमा विभाजित कसले गरायो ? उनीहरू कर्मचारीतन्त्रका विश्वव्यापी मान्यता जसमा योग्यता, अनुभव, दक्षताले उचित स्थान पाएको हुन्छ, लाई कसले दलीयकरण गरी पंगु बनायो ? यसको जवाफ नखोजी कहिले कर्मचारीलाई, कहिले बाह्य शक्तिलाई दोष दिएर पन्छिनपट्टि लाग्न खोज्दा जनआक्रोश बढी व्यवस्था नै धराशायी हुने वातावरण बन्छ ।

समृद्धि र विकासको उद्देश्य प्राप्तिका लागि समावेशी संस्कार निर्माण हुनुपर्‍यो । यसका लागि ब्याड राम्रो र मलिलो हुनुपर्‍यो । यो तलदेखि माथिसम्मको राम्रो शिक्षाले बनाउने हो । आज शिक्षामा गरिएको लगानीले न त दक्ष जनशक्ति तयार पार्ने काम गरेको छ न त गुणात्मक शिक्षाको पहुँच सर्वसाधारणसम्म पुग्न सकेको छ ।

राजनीतिक दलका भर्ती केन्द्रका रूपमा चलेका सबैजसो विश्वविद्यालय (काठमाडौं विश्वविद्यालयबाहेक) औपचारिकतामा मात्र अस्तित्वमा छन् । दलीय करणको चापले विश्वविद्यालयका मर्यादा, काम, सोच सबै ग्रस्त छन् । अब त विश्वविद्यालयहरू भ्रष्टाचारले ग्रसित मात्र होइन, तिनीहरूका उच्च अधिकारी अख्तियारको पञ्जामा पर्न थाल्दा देशको अवस्था कहाँ पुगेको छ भन्न सकिन्छ ।

विश्वविद्यालयहरूमा अब चिन्तन र अनुसन्धान हुँदैन किनभने वातावरण र लगाव त्यतातिर नभई अरू गतिविधिसित मोडिएको छ । विश्वविद्यालय स्थायी आर्जनको स्रोत मात्र भएको तर त्यहाँ काम गर्नेको गतिविधि अन्यत्र सरेकाले वातावरण बन्न नसकेको हो ।
जनता (राष्ट्र) बलियो पार्न आधारभूत आवश्यकताको पूर्ति एक आवश्यक सर्त हो ।

आर्थिक विकासका माध्यमले यी आवश्यकताको पूर्ति गर्न मदत गरे पनि सामाजिक न्यायका लागि यतिले पुग्दैन । त्यसैले समग्र विकासको अवधारणा आएको छ । आज आर्थिक आधार कमजोर भइरहेको र राज्यको क्षमतामा ह्रास आएकाले यो क्षेत्र मात्र रुग्ण भएको छैन । त्यसमा पनि राजनीतिलाई कमिसनखोर, दलाल पुँजीपति, बिचौलिया, नवधनाढ्य र भुईंफुट्टावर्गको बिगबिगीले गाँजेकाले राज्यका सबै निकायमा खिया लाग्न थालेको छ ।

यसले राज्यको नियम पालन गराउने क्षमता (रेगुलेटरी शक्ति) कमजोर भएको, आर्थिक खर्च गर्ने र परियोजना कार्यान्वय नगर्ने भूमिका नगन्य भएकाले जनआक्रोश बढ्न थालेको, शासनतन्त्र फितलो र अपत्यारिलो भएको, परराष्ट्र नीति प्रस्ट नभई तदर्थवादमा (एड् हकिजम) मुलुक चलेकाले अबको दिशा कता भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ ।

राट्रियता बलियो पार्न माथि उल्लेख गरिएका विषय प्रमुख मानिए पनि सामाजिक न्यायका आधारका लागि न्यायिक वितरण उस्तै आवश्यक तत्त्व हो । यसका लागि देशका सबै जनताले साझा अनुभूति गर्ने वातावरण हुनुपर्छ । समावेशी लोकतन्त्र व्यवहारमा उतार्न समाज रूपान्तरणका दरिला पाइला चाल्नुपर्छ, जसका लागि सबै दलको साझा अवधारणा आई सामाजिक भेद अन्त्य गर्न दृढ इच्छाशक्ति देखाउने र त्यसअनुसारको कार्यक्रम आक्रामक रूपले लानुपर्छ ।

दलित र अरू पीडित र सीमान्तकृत वर्ग र जाति जो ७० प्रतिशत भन्दा बढी छन्, तिनको भावनालाई नसमेटी राष्ट्रियता बलियो हुँदैन । समावेशीकरण खालि औपचारिकताका लागि नभई सशक्तीकरणका लागि पनि हो भन्ने हेक्का राख्नैपर्छ । आज मधेसका अति गरिब, दलित र अन्यको अवस्थामा खासै सुधार आएको पाइँदैन । उनीहरूका छोराछोरी अझै शिक्षाबाट वञ्चित छन् किनभने उनीहरूको आर्थिक अवस्थाका साथै अज्ञानताले पढाउन अग्रसर भएको पाइँदैन ।

जबसम्म यस्ता विषमताको अन्त्य गर्न राजनीतिक शक्तिहरू उत्साहित हुँदैनन्, तबसम्म सुखी र समृद्ध समाज सम्भव हुँदैन । संविधानले समाजवादको उल्लेख गरे पनि नारा रभाषणले मात्र समाजवाद आउने होइन । आज दलित (पानी नचल्ने भनिएका) र गैरदलितबीचको विवाहअसम्भवजस्तै छ । कसैले गरे पनि उनीहरू तिरस्कृत हुन्छन् ।

दलका नेता र कार्यकर्ताले समाजका यस्ता खाडल पुर्न खासै प्रयास गरेको या अभियान चलाएको पाइँदैन । तसर्थ संवैधानिक प्रावधानमा उल्लेख भएका सिद्धान्त पालना गर्नसम्म अनिच्छुक राजनीतिक दलहरू कसरी समाज रूपान्तरणका वाहक हुन सक्छन् ?

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७६ ०८:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पूर्वी पहाड घुम्दा

लोकराज बराल

झापामा जन्मिएको, बढेको मान्छेलाई मधेस र पहाडको फरक त्यति लाग्दैन । इरौंटार (हालको शान्तिनगर) भौगोलिक बनावट र रहनसहनले पहाड र मधेसको भेदलाई अझ कम गरेको हुन्थ्यो । यो २००७ साल र अझ अघिको समयको कुरा हो । त्यतिखेर हिउँदमा पहाडबाट भारतको आसामतिर काम गर्न जानेको ताँती लाग्थ्यो ।

नेपाली खाडीका कपडा, ढाकरले तराई र पहाडको भिन्नता थाहा हुन्थ्यो । बाटाघाटाको अभाव र कमजोर आर्थिक अवस्थाले उनीहरू धेरै दिन पैदल हिँडी विराटनगर, झापा हुँदै भारतको जोगबनी र नक्सलबाडी, सिलिगुडीबाट रेल चढी आसाम लाग्थे । कोही भने मधेसमै रोजगारी गर्न अडिन्थे ।


भारतका रेल्वे स्टेसनमा यी ढाकरसहित रेल चढ्दा पहाडे लोग भनिएर हेपिन्थे । नेपालको पहिचान भारतको बिहार, बंगाल, असम, उत्तर प्रदेशका बासिन्दाका लागि यिनैबाट झल्किन्थ्यो । हिजोआजको भाषामा उनीहरू मौसमी बसाइँ सर्ने समूहमा पर्थे (सिजनल माइग्रेसन) जो केही महिनापछि त्यही बाटो फर्किन्थे ।


यी मेरा बाल्यकालका स्मृतिका अंश यसपल्ट खोटाङ र परार ओखलढुंगा जाँदा आएका हुन् । त्यस बखतको पहाड र आजको पहाडबीच तुलना गर्ने एक राम्रो मौका मिलेजस्तो लाग्यो । आज नेपालीलाई त्यस दृष्टिले हेपिनुपर्ने वातावरण छैन । न त अब नेपालीहरू ढाकर बोकी कामको खोजीमा पूर्व भारततिर लाग्छन् । यस्तो मौसमी बसाइँ सराइ अब धेरै रोकिएको छ त्यसतिर जान । तर पश्चिम पहाडबाट भने प्राकृतिक प्रकोप, द्वन्द्वको समय र कामको खोजीका लागि भने नेपालबाट भारततिर जानेको ताँती कम पाइँदैन । उत्तरपूर्व भारतमा चलेको विदेशीविरुद्धको आतंकले त्यसतर्फको आवत–जावत अब शून्यप्रायः छ ।


नेपाल हेर्ने रहर मेट्न केही बहाना चाहिने रहेछ न त जाने साथी पाउन गाह्रो हुने । परार ओखलढुंगा जाँदा आफ्नै कार्यक्रम थियो । यसपल्ट मेलम्ची, हेलम्बु र दिक्तेलसम्मको भ्रमण भने आफैंले तय गरियो जसमा मन मिल्ने साथीभाइहरू थियौं । ओखलढुंगाको नाउँ कवि सिद्धचरणको ‘मेरो प्यारो ओखलढुंगा’ भन्ने कविताले म दुई–तीन कक्षामा पढ्दाखेरी सुनेको र अब त नारायणगोपालको गीतले यो अझ लोकप्रिय भएको छ । एसएलसीको पाठ्यक्रममा मैले भूगोल कसरी सिक्ने (हाउ टु लर्न जोग्राफी) को लेख पढेकाले त्यसको गहिरो छाप ममा परेको छ ।


हिंड्दा धेरै जनाले यताउति हेरी त्यहाँको प्राकृतिक अवस्था, नदी नाला, गाउँबेंसीको रचना, जनताको बसोबास, विकासको गति, उब्जनी, जंगल आदिको ख्याल गरेको त्यति पाइँदैन । मेरो भने अति उत्सुकताको एक विषय थियो । कसरी सप्तकोशी बनेको छ र कुन कुन नदी कहाँ मिल्छन् र सप्तकोसी भई चतराबाट फैलिन्छ र नेपाल र बिहार हुँदै गंगामा मिल्छ । यो खुलदुली भोटेकोसी, सुनकोसी, इन्द्रावती, तामाकोसी, लिखु, दुधकोसी, अरुण, तमोरको संगम हेर्ने हो । अब सुनकोसी, अरुण र तमोर मिलेको संगम हेर्न बाँकी छ । तर, यी तीन मुख्य कोसीको संगम भने धनकुटाबाट अन्दाज गर्न सकिन्छ ।


पाँचखालको जिरो प्वाइन्टबाट उत्तर लाग्दा मेलम्ची कसरी इन्द्रावती भयो भन्ने उत्सुकता थियो । मेलम्चीको नाउँ सुनेको २०४६ सालपछि बनेको सरकारका प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईले मेलम्चीबाट काठमाडौंका सडक धुनेसम्मको पानी ल्याउने भाषण गरेपछि हो । मेलम्ची आजसम्म प्रत्येक सरकारको प्राथमिकतामा परेको योजना भनिए पनि एकपछि अर्को बहानामा यो सम्पन्न भएको छैन । ‘आकाशको फल आँखातरी मर’ भनेजस्तो भएको छ र नेपालका कुनै नेता र सरकारको भनाइप्रति अब जनता वाक्कब्याक्क भएका छन् ।


विश्वासको संकट जहिले पनि भएकाले कहिले मेलम्चीको पानी काठमाडौंवासीले खान पाउलान् भन्न गाह्रो छ । नेपालको विकासका अवरोधका अनेक पक्ष भए पनि भ्रष्टतन्त्र, कुशासन र कार्यक्षमताको अभाव मुख्य देखिन्छन् । मेलम्ची एक अनुसन्धानको राम्रो विषय बन्छ किनभने यतिका सहयोग पाएको जनप्रिय परियोजनाको यस्तो हालतले ठूला र लोकप्रिय नेतादेखि कर्मचारीतन्त्रको भूमिकाप्रति व्यंग्य गर्नुबाहेक अरू के हुन सक्छ ।


मेलम्ची नदी वरिपरि सहरीकरण तीव्र रूपमा भएको र त्यस भेक जोड्ने अनेक बाटा बनेकाले अब सिन्धुपाल्चोकको त्यो पाटो अविकसित भएको भन्न सकिंदैन । मेलम्ची योजना थालेपछि त्यस क्षेत्रको चहलपहलले जनताको आर्थिक कारोबार बढेको, होटल, रिजोर्ट खुलेका र माछापालन आदि व्यवसाय थालिंदा अब नेपालको धेरै भाग अविकसित रहन सक्तैन भन्ने विश्वास जाग्दोरहेछ । यस्ता जिल्लाहरूका विकट क्षेत्रमा स्थानीय, प्रान्तीय र केन्द्र सरकारले विकासमा विशेष प्याकेज लगी ती क्षेत्रलाई अरूका दाँजोमा पुर्‍याउनपट्टि लाग्दा राम्रो हुन्छ ।


मेलम्चीबाट माथि हेलम्बु रहेछ । हाम्रो भ्रमणको लक्ष्य हेलम्बु थियो किनभने यसको वर्णन धेरै सुनिएकाले स्वाभाविक रूपमा यसको आकर्षण थियो । हामी बेलुका ५ बजेतिर हेलम्बु पुग्दा भने मैले सोचेजस्तो पाइनँ । यहाँका बासिन्दा धेरै काठमाडौंतिर बस्ता रहेछन् । केही घरहरू देखिएका, पाठशालामा पढ्ने केही विद्यार्थी भेटिएका तर वातावरण भने अति राम्रो । स्कुल धाउने विद्यार्थीलाई भने निकै सकस रहेछ किनभने स्कुल र गाउँको दूरी धेरै पर रहेछ । तर यो स्कुलको वातावरण, भवन आदिले हामीलाई खुसी पार्‍यो ।


नेपाली सेनाले आरक्षण क्षेत्रको संरक्षण गरेकाले हेलम्बु, हरियो, शान्त र स्वच्छ भएको छ । केही उद्यमीले एक चारतारे सरहको होटल बनाएको तर त्यसमा बस्न आउने पाहुना भने अति कम भएकाले यो ठाउँ धेरै ओझेलमा परेको हो कि जस्तो लाग्नु स्वाभाविकै हो । यसको सुन्दरताको वर्णन धेरैका मुखबाट सुनिएकाले त्यहाँ जाने तारतम्य मिलाइयो । पहिले बाटो नहुँदा मानिस पैदलयात्रा गरी हेलम्बु जाँदा रहेछन् तर अब पैदलयात्रा (ट्रेकिङ) व्यवसाय त्यसतिर अति कम भएछ । मेलम्चीका किनारमा बनेका अनेक प्रकारका होटल, रिजोर्टले यसको महत्त्व घटाएको पनि हुन सक्छ । तर मेलम्ची बिस्तारै एक विकसित क्षेत्रका रूपमा बाहिरका मान्छे लोभ्याउने विविध व्यवसाय र आकर्षण केन्द्र तयार भइरहेको देखिन्छ ।


ओखलढुंगातिर लाग्दा भने अघि भनिएजस्तो खुर्कोटबाट सुनकोसी पूर्व दक्षिणतिर लाग्दा छेउछाउका गाउँबस्ती, हरिया बाली र जनताको जीवनस्तर उठेको देखाउने दृश्यले मलाई अति हर्षित पारेको थियो । ओखलढुंगा पुग्दा साँझ पर्न लागेको र राम्रा होटल पनि नभएकाले जेनतेन हामी दुई रात बस्यौं । ओखलढुंगाबाट सोलु जाने मोटरबाटोमा ठूलाठूला ट्रक–बस हिँड्दा रहेछन् । नेपालमा सडकको ट्र्याक खोल्नेबित्तिकै जस्तोसुकै भए पनि बस र ट्रक चल्न थाल्दा धेरै दुर्घटना भई अनावश्यक रूपमा ज्यान–धनको खती भएको खबर प्रायःजसो आइरहन्छ ।


ओखलढुंगाको एयरपोर्ट रुम्जाटारमा रहेछ । हामी त्यहाँ जान गाडीमा हिंड्दा ज्यान हत्केलामा राख्ने खालको बाटाको अवस्था रहेछ । रुम्जाटार अति रमणीय गाउँ भएकाले यसको बखान निकै सुनिएको हो । कालोपत्रे गरिएको एयरपोर्ट भने सुनसान थियो । अहिले सातामा एक–दुईपल्ट हवाइसेवा थालिएको सुनिएको हो । रुम्जाटारलाई ओखलढुंगासित जोड्ने सडक कालोपत्रे गरी राम्रो व्यवस्थापन नगरुन्जेल यसको महत्त्व रहँदैन । ओखलढुंगाको बजार पुछारमा कवि सिद्धिचरणको सालिक रहेछ । ओखलढुंगा जन्मथलो भएको र उनको ‘मेरो प्यारो आखलढंगा’ ले यो ठाउँ अरू आकर्षक भएको हो ।


खोटाङ यात्रा भने हलेसी महादेवको आकर्षणले तय भएको हो । मलाई गाउँठाउँ हेर्ने रहर तर केही साथीहरूलाई हलेसी दर्शनले तान्दा कुरा मिली हामी त्यसतर्फ लागेका थियौं । दुई वर्षपहिले ओखलढुंगा जाँदा नदी किनारको सौन्दर्य र नदीको गन्तव्यको उत्सुकता मेटिएकाले घुर्मीपारि खोटाङ जाने बाटो नछुट्टिउन्जेल मलाई नयाँ लागेन । जब बाटो ओरालो लाग्यो र दूधकोसी देखियो म अब फेरि एक भूगोलको विद्यार्थीजस्तो भएँ । यी क्षेत्रबाट मानिस ६०/७० वर्षअघि बसाइँ सरी पूर्वी तराईका विभिन्न जिल्लामा बसोबास गर्न आए । म आदर्श विद्यालय विराटनगरमा पढ्दा केही साथी यसै जिल्लातिरबाट आई मोरङ र हालको सुनसरीमा जग्गा किनी बसोबास गर्दै आएका रहेछन् ।


यो उत्तर दक्षिण बसाइँ सराइको थालनीका दिन थिए, सघन भएपछि तराईको जनसंख्यामा पहाडको दबदबा अनुभूत हुन थाल्यो । खोटाङ जिल्ला मलाई सुन्दर र विकासोन्मुख लाग्यो । जयराम घाटको दूधकोसीको पुलले जिल्लाको शोभा मात्र बढाएको छैन, यसले खोटाङ, भोजपुर, तेह्रथुम, धनकुटा, पाँचथर र अन्य जिल्लाका लागि पनि विकासको कडी बनेको छ । हलेसीले नयाँ जीवन पाएको छ किनभने यो रमणीय स्थानमा तीर्थ गर्न आउनेदेखि पर्यटकका रूपमा आई केही समय बिताउने थलोका रूपमा पनि विकास भइरहेछ । यहाँ हिन्दू र बौद्ध धर्मका दुवैथरीका अनुयायी आउँदा रहेछन् ।


यसैले दुवै धर्मका मन्दिर र स्तूपा देखिन्छ। अब मध्यपहाडी लोकमार्ग सञ्चालन भएपछि यस क्षेत्रको विकास झन् तीव्र होला भन्ने लाग्छ । तर कृषि, पर्यटन र अन्य व्यवसाय विकासको सम्भावना बढाउन सके नेपालका युवा देशभित्रै अल्झी दीर्घकालीन आर्थिक विकासको जग हाल्ने थिए र नेपाल मानिस निर्यात गर्ने देशका रूपमा रहने थिएन ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ १२:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्