मनसुनको मार र महामारीको जोखिम 

डा. बालकृष्ण सुवेदी, रुपनारायण खतिवडा

काठमाडौँ — केही दिन यताको अविरल मनसुनी वर्षाका कारण देशभरको जनजीवन प्रभावित भएको छ । वर्षाजन्य प्रकोपका कारण काठमाडौंलगायत देशका विभिन्न भूभागमा ३० जनाजति मानिसले ज्यान गुमाएको समाचार सार्वजनिक भएको छ ।

यो चपेटाबाट आमजनजीवन सहज र सामान्य बन्न अझै केही दिन लाग्न सक्छ । प्रकोप प्रभावित स्थानमा महामारी फैलन सक्ने त्रास पनि उत्तिकै छ ।

बाढी, पहिरोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिसँगै पानी, खाद्यजन्य एवं किटजन्य महामारी फैलन सक्ने सम्भावना हुन्छन् । प्रकोपको समयमा उद्धार र राहतमा मुलुकको सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित रहने हुँदा बाढी र डुबानले ज्यान लिएका मानिस तथा जीवजन्तुका शवहरूको खोजी र सुरक्षित व्यवस्थापनमा पर्याप्त ध्यान नपुग्ने गरेको विगत वर्षहरूकै अनुभव छ ।

यस्तो समयमा पिउने पानीको स्रोतलाई बाढी र डुबानले दूषित बनाएका स्थानहरूमा शुद्ध पानी र पौष्टिक खानाको अभाव खड्किने गर्छ । यस्तै, बाढीको जोखिममा रहेका र प्रभावितलाई विभिन्न स्थानमा अस्थायी शिविर बनाई समूहमा बसोबास गराउने गरिएका कारण सरसफाइमा समस्या हुन्छ । बाढी र डुबानबाट बढी मात्रामा तराई क्षेत्र प्रभावित बन्ने गरेको र यसै पनि यो क्षेत्र महामारीका हिसाबले बढी संवेदनशील भएकाले प्रकोपलगत्तै संक्रमण फैलिन सक्ने जोखिम बढी छ ।

विगतमा पनि बाढी प्रभावित क्षेत्रमा झाडापखालाजस्ता ब्याक्टेरियल संक्रमण फैलिने गरेको थियो । करिब ४ वर्षअघि बाँके, बर्दिया र सुर्खेतमा बाढीपीडितमा झाडापखालाको समस्या देखापरेको थियो । एक दशकअघि बाँकेमा बाढीपछि पीडितहरूमा फैलिएको औलोको प्रकोपले केहीको मृत्युसमेत भएको थियो । विश्व स्वास्थ्य संगठनद्वारा गरिएको एक अध्ययनले बाढीको प्रकोपपछि पानी र खानामार्फत सर्ने संक्रामक रोगहरूको उच्च जोखिम हुने औंल्याएको छ ।

बाढी प्रभावित जिल्ला र क्षेत्रहरूमा हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड, जन्डिसजस्ता खाना र पानीजन्य रोगका साथै प्रभावित तराईका जिल्लामा औलो, डेंगी, चिकनगुनिया लगायत किटजन्य रोगको उच्च जोखिम रहेको छ । प्रभावित क्षेत्रमा सरुवा रोगको महामारी फैलिएमा संक्रमित बिरामीलाई चिकित्सकीय हेरचाह र समय दिन कठिन पर्न सक्ने परिस्थिति रहेकाले सबैले आफ्नो र घरपरिवारको स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि सचेतना अपनाउनु जाती हुन्छ ।

सरुवा रोगजन्य महामारी हाम्रो दैनिक दिनचर्या तथा व्यक्ति र परिवारको खानपान एवं रहनसहनसँग जोडिएर फैलने गर्छ । व्यक्तिगत र सामुदायिक रूपमा केही प्रयाससहितका सजगता अपनाउन सकियो भने सम्भाव्य महामारीको जोखिमबाट आफू, परिवार र समुदायलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ । यसका लागि अस्थायी बसोबासका शिविरमा सुरक्षित मोबाइल शौचालय व्यवस्था गर्ने र यसो गर्न नसकिएमा जमिनमा २ मिटरजति गहिरो खाल्डो खनी वरिपरिबाट प्लास्टिकले कभर गरेर अस्थायी तर सुरक्षित शौचालय निर्माण गर्नुपर्छ ।

त्यहीं मात्र दिसापिसाब गर्न/गराउन आवश्यक छ । खाना पकाउने, भाँडा धुने र अस्थायी शौचालय रहने स्थानमा केही दूरी रहने गरी अलगअलग ठाउँको व्यवस्था गर्न र शिविर वरपर नियमित रूपमा किटाणुनाशक विषादी छर्कनुपर्छ । पानी र खानाको सुरक्षामा उचित ध्यान पुग्न आवश्यक छ । पानी उमालेर सेलाएपछि मात्र खाने र उमाल्न सम्भव नभए क्लोरिन ट्याब्लेट, पीयूष वा अन्य क्लोरिन झोल तोकिएको मात्राअनुसार हालेर शुद्धीकरणपश्चात पिउने गरियो भने पानीबाट सर्ने रोगबाट बाँच्न सकिन्छ । पिउने पानी र खानाको सुरक्षित भण्डारणमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ ।

पीडितहरूलाई राहत वितरण गर्दा सुरक्षित पानी र खानेकुरा वितरण गर्नेतर्फ ध्यान दिन जरुरी छ । खाना खानुअघि, बालबालिकालाई खुवाउनुअघि र चर्पीको प्रयोग गरिसकेपछि साबुनपानीले हात धुने बानीले पनि संक्रामक रोगबाट धेरै मात्रामा बच्न सकिन्छ । गर्मी मौसममा बाढी प्रभावित तराईका भूभागमा सर्पदंशको समस्या देखिनसक्ने भएकाले यसतर्फ पनि सजगता अपनाउनुपर्ने हुन्छ ।

यसका लागि आफ्नो घर र बसोबास गर्ने ठाउँ वरिपरिको सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ । घर वा बसोबास वरपर झाडी भए हटाउनुपर्छ, प्वाल देखिए बन्द गर्नुपर्छ । पाल वा त्रिपाललाई जमिनको सतहमा टम्म मिल्नेगरी कसिलो रूपमा राख्नुपर्छ । घरपालुवा जनावरलाई घरबाट अलग्ग राख्ने, राति घरबाहिर निस्कँदा उज्यालो प्रयोग गरेर मात्र निस्कने गर्नुपर्छ । सुत्दा खाट वा यस्तै अग्लो स्थानमा झुल लगाएर मात्र सुत्ने, सकेसम्म खाली खुट्टा हिंडडुल नगर्ने र शरीर ढाक्ने कपडा लगाएर मात्र बाहिर निस्कने गर्नुपर्छ ।

बाढी प्रभावित तराई क्षेत्रमा किटजन्य रोगहरूको जोखिम पनि उत्तिकै रहेको छ । लामखुट्टे, भुसुना, उडुसजस्ता किटजन्य जीव आकारमा साना भए पनि यिनीहरू औलो, कालाजार, हात्तीपाइलेजस्ता खतरनाक रोगका बाहक हुन् । अहिले गर्मीमा यस्ता रोगको जोखिम बढी हुने भएकाले यसतर्फ उच्च सतर्कता अपनाउन जरुरी छ । यस किसिमको प्राकृतिक विपत्तिको समयमा दीर्घरोगीलगायत नियमित औषधि खानुपर्ने र उपचार गराउनुपर्ने बिरामीको औषधि उपचारको निरन्तरताका लागि सचेत रहनुपर्छ । बालबच्चा एवं प्रौढको शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुने हुँदा परिवारका यस्ता सदस्यको विशेष हेरचाह गर्न पनि जरुरी हुन्छ ।

मृत्यु भएका मानिसका शव र मरेका जीवजन्तुलाई सम्भव भएसम्म चाँडै जलाउन उपयुक्त हुन्छ । मृत जीवहरूको मासु सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ । विपत्तिको अवस्थामा मानसिक चिन्ता बढ्ने, शरीरमा पानीको मात्रा कम भई सुक्खा महसुस हुने, निद्रा नलाग्नेजस्ता समस्या देखा पर्छन् । यस्तो समयमा सुदृढ पारिवारिक सहकार्य र मद्दतले केही राहत महसुस हुने भएकाले सम्भव भएसम्म पारिवारिक माहोलमा समय बिताउनु बेस हुन्छ ।

उपचारको बलियो विकल्प नै रोकथाम भएकाले अहिलेको यो प्रतिकूल अवस्थामा सम्भावित महामारीको जोखिम रोक्न उपचार केन्द्रित विधिभन्दा रोकथाम केन्द्रित स्वव्यवस्थापन प्रणालीमा जोड दिनु बुद्धिमानी हुन्छ । अतः एउटा प्राकृतिक विपत्तिको त्रास र प्रभावबाट मुक्त हुन नपाउँदै अर्को सम्भावित महामारीको त्रासबाट अत्तालिनुभन्दा आवश्यक सजगता र सावधानी अपनाउन जरुरी हुन्छ ।

लेखक सुवेदी स्वास्थ्य सेवा विभागका पूर्वउपमहानिर्देशक र खतिवडा स्वास्थ्य मन्त्रालयका शाखा अधिकृत हुन् ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ ०८:११
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मौद्रिक नीति साउन पहिलो साता 

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — आगामी वर्षको मौद्रिक नीति साउन पहिलो साता मात्र आउने भएको छ । राष्ट्र बैंकले केही दिनदेखि मौद्रिक नीतिमा छलफल गराइरहेको छ ।

मौद्रिक नीति विशेष कान्तिपुर राउन्ड टेबल कार्यक्रममा राष्ट्र बैंकका गभर्नर चिरञ्जीवी नेपालले आगामी मौद्रिक नीतिमा बाह्य क्षेत्रलाई बलियो बनाउने विभिन्न आयामको खोजी गर्ने बताए । बढ्दो व्यापार घाटा नियन्त्रणमार्फत शोधनान्तर घाटा कम गर्न बाह्य क्षेत्र सुधार हुने नीति समेट्न लागिएको उनको भनाइ छ ।

‘आन्तरिक क्षेत्र बलियो भए पनि बाह्य क्षेत्र कमजोर हुँदा शोधानान्तरमा चाप परेको छ,’ उनले भने, ‘बाह्य क्षेत्र बलियो बनाउने अबको लक्ष्य र चुनौती दुवै हुनेछ ।’ आगामी मौद्रिक नीतिमार्फत व्यवसायी र बैंकर छुट्ट्याइने गभर्नर नेपालले बताए । एउटै व्यक्तिले बैंक र व्यवसाय दुवै चलाउँदा स्वार्थ बाझिने भएकाले वित्तीय क्षेत्रमा समस्या भएको उनको भनाइ थियो ।

सीईओ नियुक्तिअघि राष्ट्र बैंकलाई जानकारी दिने व्यवस्था पनि मौद्रिक नीतिमा हुने भएको छ । दैनिक कामकाजमा हस्तक्षेप गर्ने, आफूलेभनेको क्षेत्र तथा व्यक्तिमा ऋण प्रवाह गर्न सीईओलाई दबाब दिने गरेको पाएपछि राष्ट्र बैंकले सो व्यवस्था गर्न लागेको हो । ‘राष्ट्र बैंकले प्रस्तावित सीईओहरूको ‘फिट एन्ड प्रपर टेस्ट’ गरिदिने मात्र हो,’ उनले भने, ‘हामीले सीईओ छनोट गर्ने होइन ।’

हालको प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्र (कृषि, ऊर्जा र पर्यटन) को परिभाषालाई पनि परिमार्जन गर्न लागिएको गभर्नर नेपालले जानकारी दिए । ‘जतिसक्दो धेरै लगानी उत्पादनमूलक क्षेत्रमा जाओस् भनेर यस्तो व्यवस्था गर्न लागिएको हो,’ उनले भने, ‘मौद्रिक नीतिमार्फत पुनर्कर्जालाई थप व्यवस्थित बनाउँछौं ।’

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रभावकारी रूपमा वित्तीय सेवा दिन नसकेको अर्थशास्त्री विश्व पौडेलले बताए । ‘सीईओलाई धेरै तलब दिने कुरामा पनि म धेरै विश्वास गर्दिनँ,’ उनले भने, ‘अहिले रोबोटलाई सीईओ बनाए पनि चल्छ । अहिले सुपर बैंक पनि चाहिएको छैन ।’

नीतिमाथि नीति लिएर आउने तर त्यसको प्रभाव मूल्यांकन नहुने हो भने अस्थिरता बढ्ने उनले बताए । ‘विश्व बैंकको पछिल्लो रिपोर्टले प्रतिस्पर्धा, नियमन सबै ठीक छ भने कन्सोलिडेसनले संकट कम गराउँछ भन्ने छ । तर यसका लागि प्रतिस्पर्धा चाहिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले अर्थतन्त्रलाई एकै पटक नहुडलौं, विस्तारै गरौं ।’

बैंकमा महिला केन्द्रित ऋणका कार्यक्रम निकै कम रहेको त्रिभुवन विश्वविद्यालय अर्थशास्त्र विभागकी प्रमुख कुसुम शाक्यले बताइन् । ‘नेपालमा पुरुषभन्दा महिला धेरै छन् । भएका पुरुष पनि बिदेसिएका छन् ।

पुरुषले विदेशबाट रेमिट्यान्स त पठाउलान् तर त्यो दिगो हुँदैन,’ उनले भनिन्, ‘त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा घरेलु उत्पादनको वृद्धि हो । यसमा महिलाको योगदान ठूलो हुन सक्छ । यसकारण महिलालाई प्रोत्साहन गर्ने खालको कर्जा कार्यक्रम आउनुपर्‍यो । महिलामैत्री ऋण कार्यक्रममा प्राथमिकता दिँदा केही बिग्रिँदैन ।’

वित्तीय क्षेत्रमा देखिएको लगानीयोग्य पुँजी अभावको समस्या समाधान गर्न राष्ट्र बैंकले दिगो स्रोतका विकल्पहरू खोज्नुपर्ने बैंकर्स संघका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्रप्रसाद ढुंगानाले बताए ।

आन्तरिक स्रोतले साढे ८ प्रतिशत आर्थिक वृद्धिका लागि पुँजी जुटाउन नसकिने उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘विदेशी लगानी, गैरआवासीय नेपालीमार्फत लगानी र ऋण सापटी, जुन माध्यमबाट भए पनि स्रोत जुटाउने नीति आओस् ।’

मर्जर तथा एक्विजिसनकालागि बैंकहरू सकारात्मक रहे पनि राष्ट्र बैंकले किन, कसरी र कति मर्जर चाहेको हो भन्ने विषयमौद्रिक नीतिमा आउनुपर्ने उनले बताए ।

समयमा पुँजीगत खर्च हुँदा लगानीयोग्य पुँजीमा सहयोग पुग्ने जनाउँदै उनले भने, ‘आर्थिक वर्षको अन्त्यमा भन्दा सुरुमा खर्च हुँदा बजारमा तीन गुणा धेरै तरलता प्रवाह हुन्छ, यसबारे ध्यान जाओस् ।’

बैंकबाट सर्वसाधारणले सहज दरमा कर्जा पाउन नसकेकोतर्फ इंगित गर्दै उनले भने, ‘हामीले बास्तवमा सर्वसाधारण मानिसको सेवा गरिरहेका छैनौं ।

यो रकेट साइन्स होइन । तपाईंलाई पनि थाहा छ । सबैभन्दा धनी मानिसलाई सबैभन्दा कम व्याजदरमा बैंकले ऋण दिइराखेका छन् ।’

प्रकाशित : असार २९, २०७६ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×