विश्वविद्यालय र विद्यावारिधि

मधुसूदन दाहाल

केही समययता विश्वविद्यालयहरू एकपछि अर्को विवादमा मुछिँदै आएका छन् । प्राज्ञिक क्षेत्रको छविमाथि नै प्रश्न उठाउने विभिन्न विषयका समाचार पत्रिकाका अग्रस्थानमा आउन थालेका छन् । चिन्ताजनक विषय चाहिँ हो— देशकै जेठो विश्वविद्यालय, जहाँ देशका कुनाकुनाका विद्यार्थी आफ्नो भविष्य बनाउने सपना बुनेर पढ्न आउँछन्, त्यसकै साख नराम्ररी गिर्दै गएको छ । यसलाई त्यहीँ वर्षौं अध्यापन गरेकाहरूले पत्रपत्रिकाहुँदि विचारमार्फत देखाएको निराशाले प्रतिविम्बित गर्छ ।

पछिल्लो समय परीक्षामा अनुत्तीर्ण विद्यार्थीलाई उत्तीर्ण बनाइदिएको विषय निकै विवादित बन्यो । त्रिविको अर्को भयावहता ‘पीएचडी’ गर्ने प्रक्रियाले देखाउँछ । यसबारे खोजमूलक समाचार त्यति धेरै आएको देखिँदैन । सबैभन्दा उच्च श्रेणीको यो डिग्री पाउने र दिलाउने अभ्यास निकै फितलो र विकृत हुँदै गएको छ । त्यसले ज्ञान निर्माणलाई होइन, डिग्रीधारीलाई नाम अगाडि ‘डा.’ लेखाएर समाजमा नाक फुलाउने एउटा मेलो मात्रै दिएको छ ।

आफ्नो विश्वविद्यालयमा हुँदै नभएको संकायमा पनि ‘पीएचडी’ गर्न पाइने सुविधाले नै देखाउँछ, विद्यावारिधि कति हल्का बन्दै गएको छ । विद्यावारिधि विश्वविद्यालयले दिने सबैभन्दा माथिल्लो डिग्री हो, जुन मूलतः अनुसन्धानमा केन्द्रित हुन्छ । कुनै पनि समस्याको समाधान निकाल्न भइरहेको ज्ञान अझ परिष्कृत बनाउन वा ज्ञानको अन्तर पूर्ति गर्ने काम विद्यावारिधिले गर्नुपर्ने हो ।

यसरी गरिने अनुसन्धान अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त जर्नलमा प्रकाशित गर्नुपर्छ, ताकि त्यसरी हासिल गरिएको ज्ञानको भण्डार नेपालमा मात्रै सीमित नभएर विश्वभरि अझ फराकिलो होओस् । आफ्नो अनुसन्धानले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाओस् । त्यसका लागि थेसिस लेखिन्छ र आफ्नो विषयसँग सम्बन्धित राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्तासमक्ष थेसिसको ‘डिफेन्ड’ गरिन्छ । यो प्रक्रिया आफैमा कुनै पनि अध्येताका लागि जटिल र मथिङ्गल घुमाउने खालको हुन्छ ।

सयौं पुस्तकलाई सन्दर्भ सामग्री बनाउने, त्यसबाट आफ्नो अनुसन्धानलाई सघाउ पुर्‍याउने विषय उद्धृत गर्ने, उद्धृत गरिरहँदा त्यसमा ‘प्ल्याग्यारिजम’ छैन भनेर सचेत हुने अनि त्यसबारे आफ्ना सुपरिवेक्षकलाई समय–समयमा जानकारी गराउने र उसले देखाएको बाटोमा हिँड्ने । यो प्रक्रिया जस्तै धुरन्धरलाई पनि जटिल हुने नै भयो । तर त्यो जटिलता पार गरेर निकालेको फल केवल व्यक्तिका लागि होइन, विश्वविद्यालय र सिङ्गो राष्ट्रकै लागि सानको विषय हुन्छ । तर हाम्रो अभ्यासमा हेर्दा, विद्यावारिधि गर्ने परिपाटी देशभित्र निकै सहज र सजिलो बन्दै गएको छ ।

विकसित मुलुकमा अनुसन्धानकर्ताहरूलाई सबैभन्दा बढी विश्वास गरिन्छ, उनीहरूले गर्ने परिश्रमका कारण । त्यसैले त उनीहरूको विषयगत अध्ययन–अनुसन्धानका लागि विश्वविद्यालयले पनि सक्दो मद्दत गर्छ, चाहे त्यो सन्दर्भ सामग्री उपलब्ध गराउने विषयमा होओस् वा सुपरिवेक्षकका हैसियतले दिने सल्लाह–सुझावमा ।

विदेशी विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूको मुख्य काम नै अनुसन्धान गर्नु, लेख प्रकाशित गर्नु र आफूले प्राप्त गरेको ज्ञान बाँड्नु हुन्छ । उनीहरू आफ्ना विद्यार्थीले अनुसन्धान गर्न लागेका विषयलाई निकै मिहिन ढङ्गले हेर्छन् र त्यसै अनुसार विद्यार्थीलाई सुझाउँछन् । यस्ता प्राध्यापक मातहत रहेर पीएचडी गर्ने विद्यार्थीले दुःख गरेर भए पनि राम्रो निचोड निकाल्छन् र ज्ञानको भण्डार फराकिलो पार्छन् ।

विकसित देशका राम्रा विश्वविद्यालयमा अनुसन्धानमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ र कसले के पत्ता लगायो भन्नेमा विद्यार्थी तथा प्राध्यापकहरूको चासो रहन्छ । आफ्नो अध्ययन–अनुसन्धानले विषय विशेषमा के टेवा पुर्‍यायो र जुन उद्देश्यले गरिएको थियो, त्यसमा कसरी इँटा थप्ने काम गर्‍यो ? धेरैको चासो त्यसमा हुन्छ । यसले कुनै न कुनै रूपमा आम मानिसको जीवनसँग जोडिएका विषयलाई सहज बनाइदिन्छ । यो लामो प्रक्रियाको महत्त्व र सराहना हुन्छ र त विदेशमा विद्यावारिधि गरेका वा प्राध्यापक बनेकाहरूको प्रतिष्ठा समाजमा बेग्लै हुन्छ !

पीएचडी प्रायः आफ्नो देशका समस्याबारे अनुसन्धान गर्न उपयुक्त राय, सल्लाह, सुझाव पाउने अपेक्षासहित गराउने चलन छ । विकसित देशमा त झन् देशको नीतिनियम बनाउनका लागि पहिलो चरणको अनुसन्धान गर्न सम्बन्धित विषयमा विद्यार्थीलाई पीएचडी गराउने गर्छन् ।

विदेशमा पीएचडीमा भर्ना भएका विद्यार्थीले अनुसन्धान क्रममा अनिवार्य रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त जर्नलमा लेख प्रकाशित गर्नुपर्छ । जति उच्च कोटिको जर्नलमा लेख प्रकाशित भयो, उनीहरूको डिग्रीको मापन पनि त्यही आधारमा गरिन्छ । तर हाम्रो देशमा पीएचडीको सुपरिवेक्षण गर्न पाउने प्राध्यापकहरूले नै आफ्नो अनुसन्धान प्रतिष्ठित जर्नलहरूमा प्रकाशित गर्न सकेका छैनन् । उनीहरूले आफ्ना विद्यार्थीलाई कसरी त्यस्तो काममा प्रोत्साहित गर्न सक्लान् ?

अझ कति प्राध्यापकले त अरूकै लेख चोरेर आफ्नो नाममा प्रकाशित गरेका समाचार सार्वजनिक भएका छन् । थेसिस बिक्री र कारोबारमा शिक्षकहरू नै संलग्न छन् भन्ने समाचार त सामान्य भइसके ।

नेपालमा अहिलेसम्म जति जनाले पीएचडी डिग्री लिए, एकाधलाई छोड्ने हो भने सबै जना डिग्री लिन मात्रै भर्ना भए । अनुसन्धान पनि केवल विधि पुर्‍याउने हेतुले गरे । सामान्यतया कुनै पनि विद्यार्थीले पीएचडी गर्न निवेदन दिएपछि सो विषय कतिको सान्दर्भिक छ, विद्यार्थीमा त्यस विषयमा कतिको ज्ञान छ र त्यसका लागि उसको हुटहुटी कतिको छ अर्थात् कति लेखहरू प्रकाशित गरेको छ भन्ने हेरिन्छ । यी सबै कुरा सन्तोषजनक छन् भने सुपरिवेक्षक राखी पीएचडी गर्न दिइनुपर्छ । सुपरिवेक्षक प्रायः विश्वविद्यालयका शिक्षक नै हुने गर्छन्, जो अनुसन्धानमा बढी केन्द्रित हुन्छन्, जसका अनुसन्धान अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशित हुन्छन् र सम्बन्धित विषयका ज्ञाता मानिन्छन् । त्यस्ता प्राध्यापक सुपरिवेक्षक भए मात्रै विद्यार्थी अनुसन्धानमा चाहेजसरी केन्द्रित हुन सक्छन् र आफूले छानेको विषयबारे निचोड निकाल्न सक्छन् ।

हाम्रो सन्दर्भमा, अपवादमा केही थोरै संख्यालाई छोड्ने हो भने अधिकांश प्राध्यापक दलीय संगठनमा क्रियाशील छन् । उनीहरू दल विशेषप्रति आस्था मात्रै राख्दैनन्, भोलि पदोन्नति वा लाभको कुनै पद लिनका लागि आस्थाभन्दा माथि उठेर पार्टीका गतिविधिमा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा सामेल पनि हुन्छन् । विश्वविद्यालयमा दिने बाहेकको समय निजी कलेजमा पढाउँछन् र त्योभन्दा पनि बढी राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका लागि परामर्शदाताको काम गर्छन् । पढाउनका लागि दैनन्दिन चाहिने सामग्रीबाहेक उनीहरूको प्राथमिकतामा अध्ययन–अनुसन्धानको विषय त पर्दैपर्दैन ! अनि उनीहरूले पीएचडी गराउने विद्यार्थीले राम्रो मार्गनिर्देशन कसरी पाउँछन् र आफ्नो अनुसन्धानबारे निष्कर्ष निकाल्लान् ? भलै डिग्री भने पाउँछन् । समाजमा देखाउनका लागि नामका अगाडि ‘डा.’ पनि झुन्डिन्छ ।

खासमा अनुसन्धानमा क्रियाशील नहुने प्राध्यापकले पीएचडी गराउनै नपाउनुपर्ने हो । लामो समयसम्म निष्क्रिय रहँदा त प्राध्यापकहरू नै पनि धार नभएको हतियारजस्तो भइसकेका हुन्छन् ! प्राध्यापकहरूले कति विद्यार्थीलाई सुपरिवेक्षण गर्ने र उनीहरू स्वयं अध्ययन–अनुसन्धानमा क्रियाशील छन् कि छैनन् भन्ने मापदण्ड नै तय गरिएको छैन । यस विषयमा कहिल्यै गहन अध्ययन गरिएन, गराइएन वा महत्त्व नै दिइएन ।
अधिकांश अवस्थामा हेर्ने हो भने अनुसन्धान नै नगर्ने प्राध्यापकहरूले पीएचडीको सुपरिवेक्षकको काम गर्छन्, त्यो पनि आफ्नै फाइदाका लागि । हाम्रो नियम बमोजिम सुपरिवेक्षक बन्ने शिक्षकलाई बढुवाका लागि चाहिने नम्बर र सँगै राम्रो रकम हात लाग्छ । विद्यार्थीका लागि को सुपरिवेक्षक बनिदिने भन्ने विषय पनि अहिले त पूरै सिन्डिकेटमा परिसकेको छ । विद्यार्थीले विद्यावारिधि गर्न चाहेको विषय अनुसार सुपरिवेक्षक होइन कि, सुपरिवेक्षकको आवश्यकता अनुसार विद्यार्थी राखिने गर्दा त्यसको दोहोरो मार र दिगो असर शिक्षा क्षेत्रले बेहोर्नुपरेको छ ।

यसले हाम्रा विश्वविद्यालयले उत्पादन गर्ने पीएचडीधारीको अवस्था देखाउँछ । र त यहाँ एउटा डिग्री लिएर विदेशको प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय पुगेका विद्यार्थीलाई सुरुका केही वर्ष त्यहाँको पद्धति र अध्ययनको गम्भीरता र गहनतामा प्रवेश गर्नै हायलकायल हुनुपर्छ !

नेपालमा पनि प्राध्यापकहरूको उत्कृष्टता उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त जर्नलमा प्रकाशित गर्ने अनुसन्धानात्मक लेखलाई मापदण्ड मानेर विद्यार्थीलाई सुपरिवेक्षण गर्न पाउने अधिकार दिने हो भने धेरै विकृतिमा सुधारको थालनी हुने थियो । विश्वविद्यालयहरू तंग्र्रिन थाल्ने थिए । समाजको बौद्धिकता विद्यावारिधि गर्नेहरूको जमातले होइन, कति स्तरीय विद्यावारिधि गरेका अध्येताहरू जन्मिन सके भन्ने विषयले निर्धारण गर्न सक्छ ।

विद्यावारिधि गर्न भर्ना हुन चाहनेहरू पनि, खास गरी विश्वविद्यालयका शिक्षक, निजामती कर्मचारी र सरकारी संघ–संस्था जहाँ काम नगरी अध्ययन मात्रै गर्न पाइन्छ, धेरैजसो तिनै हुन्छन् । यस्ता विद्यार्थीले न मन लगाएर अध्ययन–अनुसन्धान गर्छन्, न त विद्यावारिधि सकेपछि कार्यालयलाई अपेक्षित योगदान नै पुर्‍याउँछन् । मात्रै उनीहरूको व्यक्तिगत स्वार्थपूर्ति हुन्छ । हिजो घरमै बसीबसी बिहारबाट डिग्री लिएजस्तो परिपाटी बन्दै जाने हो भने जेहनदार विद्यार्थीहरू नेपालमा बसेर पीएचडी गर्नै रुचाउँदैनन् । केही वर्षयताको चलन पनि त्यही देखिन्छ । क्षमताले भ्याएसम्म उनीहरूको रोजाइ विदेशका विश्वविद्यालय नै पर्छन् । यहाँ न राम्रो छात्रवृत्ति पाइन्छ, न त राम्रो सुपरिवेक्षक वा अध्ययन–अनुसन्धानका लागि राम्रो प्रयोगशाला र सन्दर्भ सामग्री । यहाँको राजनीति मिसिएको शैक्षिक प्रणालीबाट टाढै बस्न चाहन्छन्, जेहनदार विद्यार्थी ।

हाम्रो सन्दर्भमा ज्ञानको स्रोत नै धमिलो बन्दै गएपछि विद्यार्थीहरूले के सिक्ने र तिनैले पनि नीतिनिर्माणमा भूमिका खेल्ने ? विद्यावारिधिको मापदण्ड कसिलो नबनाइँदासम्म त्यसको दोहोरो घाटा विश्वविद्यालय र सरकारी वा निजी संघ–संस्थालाई नै पुग्छ । नेपालको अहिलेको अभ्यास हेर्ने हो भने विद्यार्थीले पीएचडी हासिल गर्न आफ्नो अनुसन्धान प्रकाशित गर्न अनिवार्य नै छैन । केही विश्वविद्यालयका केही संकायमा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त जर्नलको त कुरै छोडौं, नेपालकै जर्नलमा पनि प्रकाशित नगरी डिग्री दिने चलन छ । पीएचडी केवल नम्बर दिने र पाउने एउटा विधि बन्दै गएको छ ।

कुनै दुःखै नगरी विद्यार्थीले र केही नसिकाइ सुपरिवेक्षकले डिग्री लिने र दिने यो क्रम जारी रहँदासम्म विश्वविद्यालय ज्ञान निर्माणको थलो बन्नै सक्दैन । यो केवल प्रशासनिक काम फत्ते गर्ने कुनै निकायजस्तो बन्दै जान्छ र त्यसले प्राज्ञिक चिन्तनको दायरा खुम्च्याउँदै लैजान्छ ।

लेखक दूरसञ्चारमा विद्यावारिधि गर्दै छन् ।

प्रकाशित : असार २७, २०७६ ०८:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अन्तरिक्षमा अन्तर्मनको यात्रा

मधुसूदन दाहाल

मेरो नाम ‘नेपाल स्याट १’ । नेपालको पहिलो भूउपग्रह । पहिलो भएकोले मेरो चर्चा ठूलो होहल्लासहित गरियो । अन्तरिक्ष युगमा पुगेको भनेर त हाम्रा देशका प्रधानमन्त्रीले नै भनिदिए । त्यसैले मलाई कमसेकम सतही रूपमै भए पनि चिन्नुभएकै होला । म चाहिँ आफैँलाई चिन्न आफ्नो अन्तर्मनको यात्रा गर्न खोज्दैछु । मेरो स्वयात्रा पढेर मेरो मर्म बुझिदिनुभयो भने मलाई ज्यादा खुसी लाग्नेछ । कारण खुल्दै जाने नै छ ।

जब पहिलोपटक ब्याट्रीको प्लस र माइनस जोडियो मेरो शरीरमा तरङ्ग उत्पन्न भए । मेरा अङ्गहरू चलमलाउन थाले । म जन्मिएँ र मेरा ज्ञानेन्द्रीयहरू विस्तारै सक्रिय हुनथाले । मेरो शरीरमा सबैभन्दा सक्रिय हुनुपर्ने आँखा र दिमाग हो । म तलमाथि दायाँ–बायाँ हेर्न थालेँ ।

परिकल्पना गरेको करिब ३ वर्षमा म जन्मिएँ । मेरो न्वारन गरियो र चन्द्रसूर्य अंकित झण्डाको छाप लगाइयो ।जापानमा अध्ययनरत दुई नेपालीले अध्ययनको सिलसिलामा जापानमा जन्माए । त्यसका लागि रकम जुटाउन पनि उनीहरूले राम्रै पापड बेल्नुपरेको थियो रे । सरकारबाट आर्थिक सहायता पाएपछि उनीहरूले ठूलै मिहेनत गरे । उनीहरूको पनि पहिलो प्रयास थियो । र म नेपालको पहिलो स्याटलाइट भएँ । मसँगै जन्मिएका थिए, अरू दुई श्रीलङ्का र जापानका स्याटलाइट पनि ।

हामी सबैलाई एउटै टोलीले बनाएको हो । तर ती स्याटलाइटहरू मभन्दा क्षमतावान् छन् । यसो भनौं, उनीहरूको आँखा र दिमाग दुवै तेज छन् ।

म र उनीहरू बीचको फरक कस्तो छ भने एउटै टोलमा जन्मिए पनि धनी र गरिब परिवारमाझ हुर्किन पाएजस्तो । हामीलाई चाहिँ परिवारले होइन, देशले जन्मायो । अध्ययन–अनुसन्धान अनि स्रोतसाधनमा धनी र गरिब देशको तुलना जसरी हुन्छ, कल्पना गर्नुस्, मेरो र अरू दुई साथीबीच ठ्याक्कै त्यस्तै फरक छ ।

उनीहरूको क्षमता मेरोभन्दा कता हो कता धेरै छ । उनीहरू आकाशमा पुगेर उच्चस्तरको फोटो खिच्न, खिचेको फोटोलाई पठाउन अनि ज्ञानेन्द्रीयहरूले दिएको सूचनालाई परिस्कृत पारेर आफ्नो देशमा रहेको ग्राउन्ड स्टेसनसँग सम्पर्क गर्न सक्छन् । म भने सामान्य स्तरको फोटो खिच्नसम्म सक्छु । पठाउने ल्याकत ममा छैन । न त मेरा ज्ञानेन्द्रीयहरूले राम्रोसँग काम गरेर आवश्यक सूचना नै लिन सक्छन् । त्यसैले आफूलाई म निरीह ठान्छु ।

अरू दुई स्याटलाइटले भने जन्मिसकेपछि धेरै फुर्ती लगाउँदै ‘चस’ गरे । मेरोभन्दा ज्यादा क्षमता भएकाले उनीहरू मलाई जिस्काइरहन्थे । मसँग चुप लाग्नु र चित्त दुखाउनुको विकल्प छैन ।

जापानको विश्वविद्यालयमा हामीहरूलाई अन्तिम रूप दिइरहँदा म भने मनमनै सोचिरहेको थिएँ, मलाई अझै क्षमतावान् बनाएको भए हुन्थ्यो । अरू दुई स्याटालाइट भने हामी छिटो तयार हुनपाए पृथ्वीको चक्कर काटी विभिन्न सूचनाहरू आफ्नो देशमा पठाइ सम्भावित ठूलो जनधनको क्षति कम गर्न सक्थ्यौं भन्नेमा मख्ख थिए ।

जब विशेष टोली हामीलाई जाँच गर्न आयो, म नपढीकनै सरको अगाडि उभिएको छात्रजस्तो भएँ । श्रीलङ्का र जापानका अरू दुई स्याटलाइटहरू ‘मेरो परीक्षण पहिला’, ‘मेरो परीक्षण पहिला’ भनी तँछाड–मछाड गरिरहेका थिए ।

पालैपालो तिनीहरूको जाँच गरिसकेपछि विशेष टोली मख्ख देखिन्थ्यो । मलाई जाँच गर्दा भने उनीहरूको अनुहार शिथिल बिरामीको अगाडि उभिएको कुशल डाक्टरको जस्तो देखिन्थ्यो । त्यस्तो डाक्टर जसले केवल तत्कालको अवस्था जाँच्न सक्छ, तर क्षमता भरिदिनेगरी उपचार गर्न पाउँदैन । चमक बिना त्यो टोलीले मलाई ‘प्रक्षेपणका लागि ठिक छ’ भनेर गयो ।

मेरा आँखासँगै परीक्षण गरिएका दुई स्याटालाइटसँग जुधे । नतिजा लगत्तै उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थीसँग कमजोर विद्यार्थीको आँखा जुधेजस्तो क्षण थियो । मैले ग्लानिले भरिएका आँखा अन्तै कतै मोडेँ ।

सोच्नुस् त एउटा उच्चकोटीको क्यामेरा भएका दुई फोटोग्राफर छन् । जोसँग उच्च क्षमताकै इन्टरनेटसुविधा पनि छ र उनीहरूको कनेक्सन आफ्नो देशसँग राम्री हुन्छ ।

मैले चाहिँ सामान्य क्षमताको क्यामेरा बोकेको छु, जसले देशको अवस्था सामान्य स्तरकै भए पनि कैद गर्न सक्छ, तर त्यसरी संकलन गरिएका सूचना पठाउन सक्दिनँ । मसँग उनीहरूको जस्तो दौडिने क्षमताको इन्टरनेट त परको कुरा बामे सर्ने खालको इन्टरनेट सुविधा पनि छैन । मेरो शरीरमा आफ्नो देशसँग जोडिनका लागि उपकरण हालिएको छैन । अनि श्रीलङ्का र जापानका स्याटालाइटसँग मैले प्रतिस्पर्धा गर्ने आँट कसरी गरौं ?

यतिकैमा हामीलाई पृथ्वीभन्दा ४ सय किलोमिटरमाथि प्रक्षेपण गर्ने तयारी हुनथाल्यो ।म भनेँ आफ्नै क्षमतामा ढुक्क नभएर डराइरहेको थिएँ । प्रक्षेपणका लागि हामीलाई अमेरिका लैजाने निधो भएको थियो । एसियाको विकसित मुलुकबाट विश्वकै विकसित मुलुकमा म जाँदै थिए, अर्को परीक्षा दिनका लागि । जापानी स्याटालाइट आफ्नो देशबाट उड्न नपाएर मन खुम्चाउँदै थियो । मैले त आफ्नै देशमा बन्नेमात्रै सपना देख्नु पनि आकाशको फलजस्तो थियो ।

२०७६ वैशाख ४ गते बुधबार । एकाबिहानै २ बजेर ३१ मिनेट जाँदा हामीलाई प्रक्षेपण गरियो । म एक्लै हुँदो हुँ त परिस्थिति अलि सहज भइदिने थियो ।

उनीहरू पृथ्वीबाट ४ सय किलोमिटरको कक्षमा पुगिसकेपछि कसरी के–के काम गर्ने भनेर योजना बुन्दै थिए । म भने उनीहरूको कुरा सुनेर आफू केही गर्न नसक्ने लाचारजस्तो महसुस गर्दै थिएँ । हाम्रो सूचना पद्धतिले पृथ्वीमा रहेको ग्राउन्ड स्टेसनमा सम्बन्ध
स्थापित गर्न सक्छ । पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने काम भने ४५ दिनपछि मात्रै थियो । स्कुले विद्यार्थीले मिन पचासको विदा मनाए जस्तै ।
मलाई प्रक्षेपण गर्ने दिन मेरो देशमा ठूलै हल्लीखल्ली भयो ।

जापान र श्रीलङ्कामा भन्दा निकै धेरै । उनीहरूका लागि पो यो निकै सामान्य थियो । हाम्रो देशको लागि त पहिलो प्रक्षेपण । साधारणदेखि ठूला व्यक्तिसम्मले सामाजिक सञ्जालमा धमाका पिटेका थिए । नेपाल अब अन्तरिक्ष युगमा पुग्यो भनेर प्रधानमन्त्रीले नै आफ्नो कार्यकालको एउटा उपलब्धिजसरी प्रस्तुत गरे । मैले सोचिरहेँ, मैले भोगिरहेको हीनताबोधको थोरैमात्रै हेक्का गरेर मलाई अरू देशका स्याटालाइटलाई जस्तै क्षमतावान् बनाउन लागेको भए कस्तो हुँदो हो । मलाई मेरोबारे भएको हल्लीखल्ली अरू दुई साथीले थाहा नपाइदिउन् भन्ने लागेको थियो । तर मेरो कामनाले काम गरेन ।

यत्तिकैमा श्रीलङ्कन साथीले भन्यो, ‘ओइ तैँले त के–के न गर्छस् भनेर हल्लीखल्ली छ त तेरो देशमा ?’ उसको प्रश्नमा म घाइते पन्क्षीजस्तै छटपटाएँ भित्रभित्रै । फेरि अर्को साथीले घोचपेच गर्‍यो, ‘धाकभन्दा धक्कु ठूलो, हिँड्न लागे खुट्टा लुलो ।’ हो, मलाई आफ्नो खुट्टाको भर नभए जस्तो भएको छ । हिँड्न सुरुमात्रै गर्दा फतक्क गलिसके जस्तो । उनीहरूको छेडखानीले म लाजले लज्जावती झारझैं भएको थिएँ ।

यही घोचपेचमाझ हाम्रो यात्रा सुरु भयो । हामी भर्जिनिया राज्यको स्टेसनबाट आकाशतिर लाग्यौं । यात्राभरि पनि उनीहरू दुईजना आआफ्नो क्षमताको कुरा गर्दै थिए ।

म भने मनमनै सोचिरहेको थिएँ, बरू मलाई नेपालकै विश्वविद्यालयमा लगेर राखेको भए हुन्थ्यो । बिना उपलब्धिको अन्तरिक्षमा पठाउनुको सट्टा मेरोबारे विद्यार्थीहरूमाझ अनुसन्धान गर्न लगाएको भए हुन्थ्यो । वैज्ञानिकहरूले कसरी मेरो क्षमता बढाउन सकिन्छ, अध्ययन गरेको भए हुन्थ्यो ।

नेपालका विद्यार्थी, त्यहाँका प्राध्यापकहरू र सम्बन्धित सरोकारवालाहरूले मलाई पूर्ण क्षमताको अवश्य बनाउन सक्थे । त्यति गरेर पठाएको भए आज म अरू स्याटालाइटसँगै कुममा कुम मिलाएर प्रतिस्पर्धा गर्दो हुँ । उनीहरूले आफ्नो देशका लागि देखेको जस्तै सपना देख्दो हुँ । देशमा भविष्यका लागि अत्यावश्यक हुनसक्ने सूचना पठाउँदो हुँ ।

कहिले पूर्वी तराई त कहिले सुदूर पश्चिमको समथल भूमिमा हावाहुरीले गाउँ सखाप बनाएकै छ । हावाहुरी बेलाबेला राजधानीबासीकै मनमा पनि ढ्याङ्ग्र्रो ठोक्न आइपुग्छ । जलवायु परिवर्तनको बहस विकसित मुलुकले गरिरहँदा हाम्रा हिमनदी कहिले अत्तोपत्तो नदिइ फुट्ने हुन्, कसलाई हेक्का छ र ?

यी सम्भावित खतराको सूचना पठाउन सक्नेगरी मलाई क्षमतावान बनाउन लगाएको भए पो देशका प्रधानमन्त्री लगायतले गरेका तारिफ सुन्न मज्जा आउँदो हो ।

सोचको यही उडानमै रहँदा अरू दुई साथीहरूले भने, ‘यान किन हल्लियो ?’ मैले त त्यसको चाल पनि पाइन । मेरा ज्ञानेन्द्रीयले उनीहरूको जस्तै चनाखा भएर कहाँ थाहा पाउन सक्छन् र ? उनीहरूसँगको प्रतिस्पर्धा कहाँ वर्तमानसँग मात्रै थियो र ? विगत पनि उनीहरूका त्यतिकै सशक्त थिए ।

जापानी र श्रीलङ्कन दुवैलाई अन्तरिक्षमा रहेका अरू स्याटालाइटहरू ‘राम्रोसँग काम गर्नु आफ्नो देश नियाल्नु’ भन्दै थिए । परे सहायता माग्नु पनि भने । कति ठूलो आडभरोसा छ, उनीहरूलाई । म त परिवारमा कोही नभएको एक्लो थिएँ । डर एक्लो भएँ भन्नेमात्रै थिएन, अन्तिम नै हुन्छु कि भन्ने पनि थियो । म पछि कोही जन्मनै नपाउलान् कि भन्नेसम्म हुन थाल्यो ।

मपछि अर्को नयाँ पुस्ता जन्माउन नेपालले दुई–तीन वर्षअघि फ्रान्ससँग स्याटालाइट किन्ने कुरा अघि बढेको थियो । मेरो देश यस्ता कुरालाई कति हल्काफुल्का रूपमा लिन्छ । फ्रान्ससँग किन्न लागिएको उक्त स्याटालाइट प्रक्षेपण गरेर जाने ठाउँ आफ्नो देशबाट जाने स्याटालाइट नजिकै हुने भयो भनेर लाओसले पत्राचार गरेकोसम्म ख्याल गर्दैन । ख्याल गरेकै भए पनि त्यसबारे पत्राचार गर्नुपर्छ वा अर्को समाधानको उपाय खोज्नुपर्छ भन्ने गम्भीरता देखाउँदैन ।

प्रधानमन्त्री यसपालि युरोप भ्रमणमा निस्किए । एउटा एजेन्डा फ्रान्ससँग उक्त स्याटालाइट किन्नेबारे सम्झौता गर्ने पनि थियो । त्यसबारे थाहा पाएर लाओसले सिधै फ्रान्सलाई जानकारी गरायो । सम्झौता तत्कालका लागि तुहियो । मपछिको अर्को पुस्ता इतिहासकै गर्भमा रह्यो ।

म किन उत्साही थिएँ भने उक्त नयाँ स्याटालाइट मजस्तो एक केजीको पुन्टे र कम क्षमताको थिएन । मेरो लागत जम्माजम्मी २ करोड थियो, उसको २० अर्बभन्दा माथि । क्षमताको हिसाब तपाईँ यहीबाट लगाउन सक्नुहुन्छ । तर त्यो केवल सपनै भयो ।

म आकाशमा यस्तै कुरा मनमा खेलाउँदै फन्को लगाइरहेछु । आकाशमा अनगिन्ती स्याटालाइट पृथ्वीभन्दा छिटो गतिमा हिँडिरहेछन् । जब उनीहरू आकाशबाटआफ्नो देशको सामुन्ने पुग्छन्, तब त्यहाँ देखिएका सूचनाहरू पठाउने काम थाल्छन् । उनीहरूले यस्तो गरिरहँदा आफ्नो मन भने भत्भती पोल्छ । केही गर्न नसक्ने यति निरीह बनाएर पठाउनुभन्दा त नपठाएकै भए वेश हुन्थ्यो ।
पृथ्वीबाट अध्ययनका लागि आकाशको यो उचाइमा आएको आज ४५ दिन भयो । मीनपचासको विदा पनि सकियो । अब क्षमता अनुसारकै भए पनि काम त गर्नैपर्छ, आफ्नै सन्तुष्टिका लागि भए पनि । मैले जापानको ग्राउन्ड स्टेसनसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सकेँ । मलाई उडाउनु अगावै नेपालमै ग्राउन्ड स्टेसन बन्न सक्छ भनेर आस पनि देखाएका थिए । तर आयोजना तय भएको २२ वर्षसम्म मेलम्चीको पानी त देशको राजधानीमा पुग्न सक्दैन, ग्राउन्ड स्टेसन बन्ने कुरा त परको भयो ।

ग्राउन्ड स्टेसनका लागि बल्ल टेन्डरका लागि आह्वान गर्ने काम भएको छ । मनमनै सोचेँ, ‘मेरो देशको प्रगतिको कछुवा गति थाहा पाए यी दुई साथीहरूले के सोच्दा हुन् ?’

मलाई मेरो देशले जापानमा लगेर जन्मायो, अमेरिकाबाट प्रक्षेपण गर्‍यो । अब मैले नेपाल सम्बन्धी सूचनाहरू जापानमा पठाउनुछ । हरे मेरो भाग्य । पुर्पुरोमा हात लगाएर बस्छु । तैपनि हाम्रा देशका प्रधानमन्त्री शानले भन्छन्, ‘हाम्रो देश अन्तरिक्ष युगमा प्रवेश गर्‍यो ।’

पृथ्वी एकपटक घुम्दा लगभग तीन मिनेटजति मात्रै नेपाल देख्छु । दिनमा चारपटक पृथ्वी घुम्न पाइन्छ । सोझो हिसाबले म एकदिनमा जम्मा १२ मिनेट नेपाल देख्छु । जे देखेँ, त्यो आफ्नै देशमा पठाउन पाए पनि आँत अघाए जस्तो हुँदो हो । म खाली पेट भौँतारिरहेको मानिसजस्तो आफैँलाई बेकम्मा ठानेर पृथ्वीको चक्कर लगाइरहन्छु ।

न कोही चिनेजानेका छन् न कोही नातागोता । यो जुनी यस्तै रहेछ । तीन वर्षका लागि ल्याएको यो जीवन अनन्त आकाशमा केवल काल पर्खेर बित्ने भो । म छोटो जीवनमा अन्तर्मनको यात्रा गर्दै मर्ने दिन कुरेर बसिरहेछु ।

लेखक दूरसञ्चारमा विद्यावारिधि गर्दैछन् ।

ट्वीटर : MSNdahal

प्रकाशित : असार १४, २०७६ ०७:२२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT