भान्सामा विषको सरकारी अनुमोदन

कृष्णप्रसाद पौडेल

काठमाडौँ — विश्वभर मुटुरोग, मिर्गौला समस्या, रक्तचाप र क्यान्सरले महामारीकै रूप लिनुको मुख्य कारण हुन्— खानेकुरामा कृत्रिम रसायन र विष । खाना स्वस्थ नभएकैले मानव स्वास्थ्य जटिल बन्दै गएको हो । स्वच्छ खेतीपातीबाट स्वस्थ खाना अहिलको आम सवाल हो । खानेकुरामा बढेको विषादी र यसले मानव स्वास्थ्यमा पारेको असरबारे सर्वत्र प्रश्न उठ्न थालेको छ । तैपनि सर्वसाधारणहरू विषाक्त खाना खान विवश छन् । 

रसायन र विषादीमा आधारित खेतीपाती खानेकुरा व्यापार गर्ने र नाफा कमाउने दलाल खेतीतर्फ उन्मुख छ । मानव स्वास्थ्यमा यसको चासो छैन । यस्तो खेती–सोचले कृषि क्षेत्र संकटग्रस्त बन्न पुगेको छ । विषादीको प्रभावले नसर्ने दीर्घरोग बढाएको छ, माटोको उत्पादक क्षमता घटाएको छ र जलवायुमा परिवर्तन प्रभाव पारेको छ ।


यस्ता संकटले आम मानिसको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक स्वास्थ्य तहस–नहस पारेको छ । विषादीको प्रत्यक्ष प्रभावका कारण किसानहरू जोखिममा परेका छन् । जलवायुको असर तीव्र गतिमा देखिँदैछ । समयमै जलवायु अनुकूलनको खेती, खाद्य प्रणाली र जीवन पद्धति अपनाउन नसके स्थिति भयावह हुँदैछ । सरकार र सरोकारवाला भने सुतुरमुर्गले झैं टाउको लुकाएर यी कुरा थाहै नभए जस्तो स्वाङ पारिरहेका छन् ।


यस्तो संकट सामना गर्न संसारभर अनिज ऊर्जा, रसायन र विषादी निरुत्साहित गरिँंदैछ । निषेध गर्ने बहस र प्रयत्न भैरहका छन् । नेपालमा भने सरकारले नै खानामा विषादीलाई अनुमोदन गरेको छ । केही दिनदेखि रोकिएको भारतीय फलफूल र तरकारी विषादी परीक्षणविनै ल्याउन पाउने सरकारी निर्णय यसको पछिल्लो प्रमाण हो । यसरी बहादुरीका साथ पछि हट्ने निर्णय ‘चानेचुने’ छैन, मन्त्रिपरिषद् बैठकले नै गरेको हो । धन्न, निर्णय सार्वजनिक गर्न कुनै समारोह गरिएन !


आयातित तरकारी र फलफूल विषादी परीक्षणविनै उपभोक्ताको भान्सामा पुगिरहेकै थियो । यस घटनाले थप दुई पक्षको परीक्षण भयो । पहिलो, भारतीय सरकारका अगाडि यो सरकारको राष्ट्रवादी हैसियत थाहा भयो । दोस्रो, थप केही मानिसले पनि सरकारले नै विष खान बाध्य बनाउँदो रहेछ भन्ने जाने । नेपालको कूटनीतिक हैसियत र भारतीय दूतावास र भारतीय निर्यातकर्ता व्यापारीको हैकम उजागर भयो । भारतीय विभिन्न टोली कृषि तथा पशुपन्क्षी विकास मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय तथा उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयमै पुगेर यो व्यवस्था स्थगित गर्न दबाब दिएबाट पनि यसको पुष्टि हुन्छ ।


विषादी परीक्षणविनै तरकारी र फलफूल खानाले लाखौं नेपालीको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर परिरहेको छ । यो जान्दाजान्दै सरकारले आफ्ना नागरिकको स्वास्थ्यभन्दा भारतको दबाबलाई महत्त्व दिएर विषादी परीक्षण रोक्नु लज्जास्पद छ । आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सजक हाम्रा नेताहरूले विषादी परीक्षणबिनै फलफूल र तरकारी निर्वाध ल्याउन छुट दिनु नैतिक स्खलन हो । नागरिकको स्वास्थ्यप्रति यस्तो खेलवाड जघन्य सामाजिक अपराध हो । यसको लज्जाबोध नहुनु भनेको सामन्ती अहंकार हो ।


सरकारले मानव स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउने क्याफिनयुक्त शक्तिबर्द्धक पेय पदार्थ ‘इनर्जी ड्रिंक्स’ र ‘फ्लेवर सिन्थेटिक ड्रिंक्स र जुस’ आयातमा लगाइएको प्रतिबन्ध पनि फुकुवा गर्ने निर्णय पनि गरेको छ । सरकारले भनेजस्तै विषादी जाँच्ने प्रविधि र प्रयोगशाला नभएर केही समयका लागि आयात खुला गरिएको हो भने ती पेय पदार्थलाई केका आधारमा छुट दिइएको हो ?


भारतीय पक्षको कुतर्क छ— नेपालबाट जाने तरकारी र फलफूलमा भारतले नियमित जाँच गर्दैन भने नेपालले किन गर्ने ? नेपालबाट लैजाने कृषि उपजको विषादी जाँच्ने/नजाँच्ने उनीहरूको निर्णय हो । तिमीले मात्रै किन जाँच्ने भन्ने प्रश्न गर्ने अधिकार भारतीय दूतावास र व्यापारीलाई छैन । केही महिनाअघि खाडी र युरोपेली देशले पनि भारतका ९६ जिल्लाका ३२ फलफूल र तरकारीमा अत्यधिक विषादीका कारण प्रतिबन्ध लगाएका थिए । त्यतिबेला यस्तै पत्र लेखेर वा दबाब दिएर ती सामान आयात गर्न भारतले बाध्य पारेको थियो त ? अहिले सयौं ट्रकमा आएका फलफूल र तरकारी त्यस्तै विषाक्त छैनन् भन्ने आधार के छ ? कि नेपालीले भारतीय दबाबमा विष सेवन गर्नैपर्ने हो ?


यस प्रकरणले थप केही प्रश्न उब्जाएको छ । हाम्रै खेतबारीमा प्रयोग भएको विषादी घटाउन प्रयत्न गर्नुपर्नेमा भारतीय विषाक्त तरकारी र फलफूल भित्र्याउने छुट दिइएको छ । सिधा अर्थ हो— हामीले खाइपाइ आएको विषमा कुनै कमी हुने छैन । हामीले बिना रोकटोक विषादी सेवन गरिरहनुपर्छ । मुलुकमा कृषि कर्म प्रबर्द्धन गर्ने सोचबिना अहिलेकै अवस्थामा आम्दानी, रोजगारी र स्थानीय समुदायको भोक र रोगको समाधान सम्भव छैन ।


उर्वर माटो, विविधतायुक्त पहाडी भूगोल र हावापानी, पर्याप्त किसानी जनशक्ति र खेतीपातीको अतुलनीय अनुभव भएको यो मुलुकले छिमेकीसँग किनेर खानुपर्ने बाध्यता नै लाजमर्दो छ । यस्तो परिस्थिति बन्नुको कमजोरी स्वीकारेर यसलाई सच्याउने पहल गर्नुको साटो उल्टै तयारी नपुग्नाले विष जाँच्न सकिएन भनेर टार्नु गैरजिम्मेवारीको हद हो । सत्ताको अहंकारले विवेक र बौद्धिकता दुबै गुमाउन पुगेको योभन्दा निकृष्ट उदाहरण के होला ।


नत्र अहिले भन्सारमा रोकिएका ट्रकमा रहेका फलफूल र तरकारीको क्षतिपूर्ति दिएरै भए पनि जाँच नभएसम्म थप ल्याउन नदिने व्यवस्था गर्न सकिन्थ्यो । बजारमा फलफूल र तरकारी हाहाकार भएर उपभोक्ता सडकमा आउँछन् र सरकार ढल्छ भनेर हो कि ? तर आफ्ना भान्सामा विष आएन भनेर कोही सडकमा निस्कँदैनन् । धमिलो पानीमा माछा मार्न कोही निस्के भने भ्यागुतोमात्र हात पार्थे । बरु यसले नेपाली किसानलाई उत्पादन बढाउन उत्साहित नै बनाउने थियो । सरकारको जयजयकार हुने थियो । यस्तो सत्कर्म गर्ने खोइ आँट ?


नेपालमै फलाएको होस् या बाहिरबाट भित्रिएको, विष सेवनलाई यसरी नै अनुमोदन गर्दै जाने हो भने नसर्ने दीर्घरोगका बिरामी बोक्न र तिनको उपचार गर्ने खर्चको जोहो गर्न रेल र पानीजहाज चलाउनैपर्ने हुन्छ । यस्तो भयो भने भारतको अमृतसर र राजस्थानबीच चल्ने क्यान्सर रेलजस्तै काठमाडौं–दिल्ली वा बेइजिङ ‘अन्तरदेशीय क्यान्सर रेल’ गुड्नेछ । पानीजहाजले खाडी र अन्य मुलुकमा श्रमिक लैजाने अनि खानेकुरा र बन्दोबस्ती सामान ल्याउने काम गर्नेछन् ।


विदेशमा हुने आफन्तका काम विषका कारण बिरामी भएका आफन्तको खर्च बेहोर्न रातोदिन रगत–पसिना बगाउनु हुनेछ । यस्तो नहोस् भनेर भाषण या प्रार्थनामात्र गरेर पुग्दैन । उत्तम उपाय खानामा विष नमिसाउनु हो । स्वच्छ खेतीपातीबाट आउने स्वस्थ खानेकुरा मात्र प्रयोग गर्ने हो । रसायन र विषादीरहित कृषि प्रणाली अपनाउने हो । यसका लागि खानेकुरामा आत्मनिर्भर र तुलनात्मक कृषि उपज प्रबर्द्धनको कुनै विकल्प छैन । खानामा विष अनुमोदन गर्ने सरकारलाई कति थाहा छ कुन्नी ?

लेखक खाद्य तथा दिगो कृषिका अभियानकर्ता हुन् । प्रकाशित : असार २३, २०७६ ०९:००

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हाम्रो खानामै पृथ्वीको स्वास्थ्य

कृष्णप्रसाद पौडेल

जलवायु परिवर्तनको तीव्रतासँगै मानव अस्तित्वकै बारेमा वैज्ञानिक चिन्ता हुन थालेको धेरै भइसकेको छ । हालै पनि नर्वेस्थित खाद्य मञ्चमा संलग्न दर्जनौं वैज्ञानिकले यस्तै सन्देश दिएका छन् । चार दशकको तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी उनीहरूले तयार गरेको प्रतिवेदन तर्साउने खालको छ । यसअनुसार, हरित ग्यास उत्सर्जनले अन्ततः मानव सभ्यता ठूलो जोखिममा पर्नेछ ।

मानव स्वास्थ्य, माटो, पर्यावरण र प्रकृतिमा संकट थपिँदै छ । खनिज ऊर्जा उत्खनन र दोहन, यसबाट भइरहेको हरित गृह ग्यास उत्सर्जन र वनजंगलको निरन्तरको विनाश यथावत् रहे केही दशकमै पृथ्वीमा मानवको अस्तित्वमा चुनौती आउने चिन्ता बढ्दो छ ।
मानिसले वनस्पति र जनावर पालेर आफैंले उत्पादन गरेको खाना खाने गर्छ ।

हामीले खाँदै गरेको खाना अहिले हामी र पृथ्वीको स्वास्थ्य समस्याको मूल कारक बन्न पुगेको छ । एकातर्फ रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोगले माटो, पर्यावरण र खानेकुरा विषाक्त भएका छन् भने, अर्कातर्फ हरित गृह ग्यास उत्सर्जनले जलवायु परिवर्तन भएर पृथ्वीको स्वास्थ्यमा व्यापक गडबडी भएको छ ।

मानिसले खानाको जोहो गर्न गरेको कृषि प्रणाली नै यसको कारक हो । हरित गृह ग्यास उत्सर्जनको एकचौथाइभन्दा बढी योगदान कृषि क्षेत्रको छ । यस्तो उत्सर्जन घटाउनु पनि छ, बढ्दो जनसंख्यालाई पर्याप्त र पोसिलो खाना पुर्‍याउनु पनि छ । यसको सामना गर्न हामीले खनिज ऊर्जामा आधारित, खास गरी रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकमा भर परेको, खेती प्रणालीलाई दिगो कृषिको मापदण्ड अपनाई रूपान्तरण गर्नुपर्नेछ ।

खानेकुरा जोहो गर्न भन्दै गरिएको वनक्षेत्र विनाश, वन्यजन्तु र समुद्री जीवको बासस्थानको विनाशले जैविक विविधता पनि घट्दै गएको छ । अहिले पृथ्वीको लगभग ४० प्रतिशत भूभाग कुनै न कुनै रूपमा मानवीय प्रयोजनका लागि उपयोग भएको छ । यसबाट ठूलो संख्यामा वनस्पति र जीवजन्तु लोप भइरहेका छन् । जीवजन्तुको झन्डै आधा हिस्सा ओगटेको र जीव जगत्को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पुनर्जीवन प्रणालीको आधार निरन्तर खस्कँदो छ ।

एउटा अध्ययन अनुसार, गत ४० वर्षमा आधाभन्दा बढी मौरी लगायतका कीराफट्याङ्ग्रा लोप भएका छन् । यस्तै अवस्था रहे अबको दस वर्षमा अरू आधाभन्दा बढी कीराफट्याङ्ग्रा हराउनेछन् । वनस्पति जगत्को परागसेचनका मुख्य कर्ता यी कीराफट्याङ्ग्राबिना हाम्रो खानेकुराको मूल स्रोत जमिनमा गरिने कृषि सम्भवै हुँदैन । उता, पृथ्वी, जलवायु र समग्र प्रकृतिको सन्तुलन बनाउने समुद्रको विविधतापूर्ण जीवन प्रणाली तहसनहस भएको छ । यहाँ रहेका जीव र वनस्पतिको अवस्था झनै कहालीलाग्दो छ ।

खाद्य प्रणालीका दुई मुख्य सीमा छन्— पृथ्वीको उत्पादनशील क्षमता र मानव स्वास्थ्यको सीमा । यिनको सन्तुलन दिगो खाद्य प्रणालीको आधार हो । सन् २०५० मा १० अर्ब पुग्ने जनसंख्यालाई स्वस्थ खाना पुर्‍याउँदै दिगो प्रकृति भावी पुस्तालाई बुझाउनुपर्नेछ । यसो गर्न सक्षम खाद्य प्रणाली बनाउन हामीले अहिलेको कृषि प्रणालीका समस्यालाई ठीक ढंगले बुझ्न जरुरी छ । हाम्रो खाद्य उत्पादन केही सीमित बाली र वस्तुभाउमा आधारित छ । समस्याको मूल जरो यही हो । यसबाट आउने खानेकुरा सन्तुलित र स्वस्थकर पनि छैन ।

मासु र अन्नपातको विश्वव्यापी प्रयोग दुई गुना बढी छ । गेडागुडी, तरकारी, फलफूल र दाख प्रजातिका खानेकुराको प्रयोग चाहिनेभन्दा आधा कम छ । यी दुवैले मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेका छन् । अघिल्ला दुईको प्रभावले मानिस मोटाउने रोगबाट ग्रस्त छ र यसले पृथ्वीको स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक प्रभाव पारेको छ । पछिल्ला खानेकुराको अभावले मानिस ख्याउटिने र कुपोषित भएको छ । वनस्पतिजन्य खानेकुराले मानव र प्रकृतिको स्वास्थ्य सन्तुलन राख्न सघाउँछन् । यसले स्वास्थ्य समस्याका कारण भइरहेको वयस्क मृत्युदर घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

हरित गृह ग्यास, भू–उपयोगमा आएको फेरबदल खासगरी अन्नबाली र घाँस उत्पादन, यी उत्पादनका लागि भएको पानीको प्रदूषण र भूजलमा ह्रास, नाइट्रोजन र फस्फोरसको अत्यधिक प्रयोग तथा जैविक विविधतामा आएको ह्रास र लोप हुँदै गएका प्रजाति हाम्रो पृथ्वीको स्वास्थ्यका मूल समस्या हुन् । यी सबै सम्हाल्न सक्ने पृथ्वीको क्षमता नाघिसकेको छ । प्रजाति लोप हुने प्रक्रिया निकै तीव्र छ र यसले प्रकृतिको सन्तुलनमा पार्ने प्रभाव अन्दाज गर्नसमेत कठिन छ ।

हाम्रो खानेकुरा सन्तुलित बनाउँदै आफ्नै र पृथ्वीको स्वास्थ्य सपार्न लाग्नुको विकल्प छैन । यसका लागि ठूला जनावरमा आधारित मासुजन्य खानेकुरा घटाउँदै जैविक विविधतामा आधारित वनस्पतिजन्य खानेकुरा खाने बानी बसाल्नु रणनीतिक समाधान हो । मासु तथा चामल, गहुँ र मकै उत्पादनका लागि भैरहेको प्रकृतिको विनाश र हरित गृह ग्यास उत्सर्जन एकै चोटि घटाउन सकिन्छ । यसका लागि हामीले व्यवहार बदल्नुपर्नेछ ।

यस्तो कार्य परिस्थितिजन्य र स्थानीय सन्दर्भमा आधारित हुन्छ । त्यसो भए अब के गर्ने ? प्रश्न जति पेचिलो छ, उत्तर त्यत्तिकै स्पष्ट र सटिक ।

उत्पादन प्रणाली रूपान्तरण गर्नु मुख्य उपाय हो । यसका लागि रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकमुक्त खेतीपातीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय, अन्तरदेशीय र आन्तरिक समझदारी र सहमति आवश्यक छ । स्थानीय सरोकारवालाको चेतना र चासो बढाउँदै जैविक खेतीपातीमा नवीकरणीय ऊर्जा र वातावरणमैत्री प्रविधिको मात्र उपयोग गरी विविध उत्पादन गर्न उत्प्रेरित गरिनुपर्छ ।

अर्कोतर्फ, औद्योगिक खेतीपातीको मानसिकता त्याग्नुपर्छ । खाद्यका लागि उत्पादन गर्ने र त्यसलाई टेवा दिने सामाजिक उद्यमको ढाँचा बनाउन आवश्यक छ । एकीकृत, मिश्रित, सघन र दिगो खेती प्रणालीको विकास गर्ने रणनीति लिँदै भूमि, पानी जस्ता स्रोतको उपयोग बढाउन जरुरी छ ।

अस्वस्थ र असभ्य खाद्य तथा कृषि प्रणाली हुनुको कारण दलाली गरेर पैसा कमाउने मानसिकता हावी हुनु हो । ज्ञान, विज्ञान र शिक्षा पलायन हुनु हो । आम नागरिकमा जागरुकता जरुरी हुन्छ । तपाईं के गर्नुहुन्छ ? आधुनिक सभ्यताको मानक नै खनिज र रसायनमा आधारित भौतिक विकास मात्र देख्ने विकासे मानसिकताको पछि लाग्नुहुन्छ कि समृद्धिका नाममा पानीजहाज र रेल यात्रामा सयर गर्न निस्कनुहुन्छ ? या, खानेकुरा, जीविका, आम्दानी, रोजगारी र सिंगो मानव सभ्यताको मानक दिगो कृषि बिर्सेको मूल प्रवाहको भीडका पछि लाग्नुहुन्छ, जसले खानेकुरा, मानव र पृथ्वीको स्वास्थ्यका लागि समग्र कृषि रूपान्तरणको मर्म बुझिसक्दा यो सच्याउने समय धेरै नै घर्किसकेको हुनेछ ? या, बिराएको बाटो फेर्न तयार हुँदै, आफ्नै बलबुतामा दिगो पृथ्वी र मानव भविष्य निर्माणको यात्रा तय गर्न निस्कनुहुन्छ ? के गर्ने, यहाँकै मर्जी !

प्रकाशित : असार १२, २०७६ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×