हाम्रो खानामै पृथ्वीको स्वास्थ्य

कृष्णप्रसाद पौडेल

जलवायु परिवर्तनको तीव्रतासँगै मानव अस्तित्वकै बारेमा वैज्ञानिक चिन्ता हुन थालेको धेरै भइसकेको छ । हालै पनि नर्वेस्थित खाद्य मञ्चमा संलग्न दर्जनौं वैज्ञानिकले यस्तै सन्देश दिएका छन् । चार दशकको तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी उनीहरूले तयार गरेको प्रतिवेदन तर्साउने खालको छ । यसअनुसार, हरित ग्यास उत्सर्जनले अन्ततः मानव सभ्यता ठूलो जोखिममा पर्नेछ ।

मानव स्वास्थ्य, माटो, पर्यावरण र प्रकृतिमा संकट थपिँदै छ । खनिज ऊर्जा उत्खनन र दोहन, यसबाट भइरहेको हरित गृह ग्यास उत्सर्जन र वनजंगलको निरन्तरको विनाश यथावत् रहे केही दशकमै पृथ्वीमा मानवको अस्तित्वमा चुनौती आउने चिन्ता बढ्दो छ ।
मानिसले वनस्पति र जनावर पालेर आफैंले उत्पादन गरेको खाना खाने गर्छ ।

हामीले खाँदै गरेको खाना अहिले हामी र पृथ्वीको स्वास्थ्य समस्याको मूल कारक बन्न पुगेको छ । एकातर्फ रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोगले माटो, पर्यावरण र खानेकुरा विषाक्त भएका छन् भने, अर्कातर्फ हरित गृह ग्यास उत्सर्जनले जलवायु परिवर्तन भएर पृथ्वीको स्वास्थ्यमा व्यापक गडबडी भएको छ ।

मानिसले खानाको जोहो गर्न गरेको कृषि प्रणाली नै यसको कारक हो । हरित गृह ग्यास उत्सर्जनको एकचौथाइभन्दा बढी योगदान कृषि क्षेत्रको छ । यस्तो उत्सर्जन घटाउनु पनि छ, बढ्दो जनसंख्यालाई पर्याप्त र पोसिलो खाना पुर्‍याउनु पनि छ । यसको सामना गर्न हामीले खनिज ऊर्जामा आधारित, खास गरी रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकमा भर परेको, खेती प्रणालीलाई दिगो कृषिको मापदण्ड अपनाई रूपान्तरण गर्नुपर्नेछ ।

खानेकुरा जोहो गर्न भन्दै गरिएको वनक्षेत्र विनाश, वन्यजन्तु र समुद्री जीवको बासस्थानको विनाशले जैविक विविधता पनि घट्दै गएको छ । अहिले पृथ्वीको लगभग ४० प्रतिशत भूभाग कुनै न कुनै रूपमा मानवीय प्रयोजनका लागि उपयोग भएको छ । यसबाट ठूलो संख्यामा वनस्पति र जीवजन्तु लोप भइरहेका छन् । जीवजन्तुको झन्डै आधा हिस्सा ओगटेको र जीव जगत्को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पुनर्जीवन प्रणालीको आधार निरन्तर खस्कँदो छ ।

एउटा अध्ययन अनुसार, गत ४० वर्षमा आधाभन्दा बढी मौरी लगायतका कीराफट्याङ्ग्रा लोप भएका छन् । यस्तैअवस्था रहे अबको दस वर्षमा अरू आधाभन्दा बढीकीराफट्याङ्ग्रा हराउनेछन् । वनस्पति जगत्को परागसेचनका मुख्य कर्ता यी कीराफट्याङ्ग्राबिना हाम्रो खानेकुराको मूल स्रोत जमिनमा गरिने कृषि सम्भवै हुँदैन । उता, पृथ्वी, जलवायु र समग्र प्रकृतिको सन्तुलन बनाउने समुद्रको विविधतापूर्ण जीवन प्रणाली तहसनहस भएको छ । यहाँ रहेका जीव र वनस्पतिको अवस्था झनै कहालीलाग्दो छ ।

खाद्य प्रणालीका दुई मुख्य सीमा छन्— पृथ्वीको उत्पादनशील क्षमता र मानव स्वास्थ्यको सीमा । यिनको सन्तुलन दिगो खाद्य प्रणालीको आधार हो । सन् २०५० मा १० अर्ब पुग्ने जनसंख्यालाई स्वस्थ खाना पुर्‍याउँदै दिगो प्रकृति भावी पुस्तालाई बुझाउनुपर्नेछ । यसो गर्न सक्षम खाद्य प्रणाली बनाउन हामीले अहिलेको कृषि प्रणालीका समस्यालाई ठीक ढंगले बुझ्न जरुरी छ । हाम्रो खाद्य उत्पादन केही सीमित बाली र वस्तुभाउमा आधारित छ । समस्याको मूल जरो यही हो । यसबाट आउने खानेकुरा सन्तुलित र स्वस्थकर पनि छैन ।

मासु र अन्नपातको विश्वव्यापी प्रयोग दुई गुना बढी छ । गेडागुडी, तरकारी, फलफूल र दाख प्रजातिका खानेकुराको प्रयोग चाहिनेभन्दा आधा कम छ । यी दुवैले मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेका छन् । अघिल्ला दुईको प्रभावले मानिस मोटाउने रोगबाट ग्रस्त छ र यसले पृथ्वीको स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक प्रभाव पारेको छ । पछिल्ला खानेकुराको अभावले मानिस ख्याउटिने र कुपोषित भएको छ । वनस्पतिजन्य खानेकुराले मानव र प्रकृतिको स्वास्थ्य सन्तुलन राख्न सघाउँछन् । यसले स्वास्थ्य समस्याका कारण भइरहेको वयस्क मृत्युदर घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

हरित गृह ग्यास, भू–उपयोगमा आएको फेरबदल खासगरी अन्नबाली र घाँस उत्पादन, यी उत्पादनका लागि भएको पानीको प्रदूषण र भूजलमा ह्रास, नाइट्रोजन र फस्फोरसको अत्यधिक प्रयोग तथा जैविक विविधतामा आएको ह्रास र लोप हुँदै गएका प्रजाति हाम्रो पृथ्वीको स्वास्थ्यका मूल समस्या हुन् । यी सबै सम्हाल्न सक्ने पृथ्वीको क्षमता नाघिसकेको छ । प्रजाति लोप हुने प्रक्रिया निकै तीव्र छ र यसले प्रकृतिको सन्तुलनमा पार्ने प्रभाव अन्दाज गर्नसमेत कठिन छ ।

हाम्रो खानेकुरा सन्तुलित बनाउँदै आफ्नै र पृथ्वीको स्वास्थ्य सपार्न लाग्नुको विकल्प छैन । यसका लागि ठूला जनावरमा आधारित मासुजन्य खानेकुरा घटाउँदै जैविक विविधतामा आधारित वनस्पतिजन्य खानेकुरा खाने बानी बसाल्नु रणनीतिक समाधान हो । मासु तथा चामल, गहुँ र मकै उत्पादनका लागि भैरहेको प्रकृतिको विनाश र हरित गृह ग्यास उत्सर्जन एकै चोटि घटाउन सकिन्छ । यसका लागि हामीले व्यवहार बदल्नुपर्नेछ ।

यस्तो कार्य परिस्थितिजन्य र स्थानीय सन्दर्भमा आधारित हुन्छ । त्यसो भए अब के गर्ने ? प्रश्न जति पेचिलो छ, उत्तर त्यत्तिकै स्पष्ट र सटिक ।

उत्पादन प्रणाली रूपान्तरण गर्नु मुख्य उपाय हो । यसका लागि रसायन, विषादी, हर्मोन र प्लास्टिकमुक्त खेतीपातीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय, अन्तरदेशीय र आन्तरिक समझदारी र सहमति आवश्यक छ । स्थानीय सरोकारवालाको चेतना र चासो बढाउँदै जैविक खेतीपातीमा नवीकरणीय ऊर्जा र वातावरणमैत्री प्रविधिको मात्र उपयोग गरी विविध उत्पादन गर्न उत्प्रेरित गरिनुपर्छ ।

अर्कोतर्फ, औद्योगिक खेतीपातीको मानसिकता त्याग्नुपर्छ । खाद्यका लागि उत्पादन गर्ने र त्यसलाई टेवा दिने सामाजिक उद्यमको ढाँचा बनाउन आवश्यक छ । एकीकृत, मिश्रित, सघन र दिगो खेती प्रणालीको विकास गर्ने रणनीति लिँदै भूमि, पानी जस्ता स्रोतको उपयोग बढाउन जरुरी छ ।

अस्वस्थ र असभ्य खाद्य तथा कृषि प्रणाली हुनुको कारण दलाली गरेर पैसा कमाउने मानसिकता हावी हुनु हो । ज्ञान, विज्ञान र शिक्षा पलायन हुनु हो । आम नागरिकमा जागरुकता जरुरी हुन्छ । तपाईं के गर्नुहुन्छ ? आधुनिक सभ्यताको मानक नै खनिज र रसायनमा आधारित भौतिक विकास मात्र देख्ने विकासे मानसिकताको पछि लाग्नुहुन्छ कि समृद्धिका नाममा पानीजहाज र रेल यात्रामा सयर गर्न निस्कनुहुन्छ ? या, खानेकुरा, जीविका, आम्दानी, रोजगारी र सिंगो मानव सभ्यताको मानक दिगो कृषि बिर्सेको मूल प्रवाहको भीडका पछि लाग्नुहुन्छ, जसले खानेकुरा, मानव र पृथ्वीको स्वास्थ्यका लागि समग्र कृषि रूपान्तरणको मर्म बुझिसक्दा यो सच्याउने समय धेरै नै घर्किसकेको हुनेछ ? या, बिराएको बाटो फेर्न तयार हुँदै, आफ्नै बलबुतामा दिगो पृथ्वी र मानव भविष्य निर्माणको यात्रा तय गर्न निस्कनुहुन्छ ? के गर्ने, यहाँकै मर्जी !

प्रकाशित : असार १२, २०७६ ०७:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किसान र बिचौलिया

कृष्णप्रसाद पौडेल

दलाल पुँजीका बिचौलिया र राजनीतिका दलालका बग्रेल्ती चलखेलले बेलाबेला तरंगित हुन पुगेको नेपालको राजनीति र यसले धेरै मानिसमा बढाएको कुण्ठा र आक्रोशका अभिव्यक्ति सुन्न र हेर्न युट्युबमा हजारौं अडियो र भिडियो छन् । दैनिकी चलाउन परदेसिन बाध्य, रातोदिन रगत–पसिना गर्ने श्रमिक, साना किसान र विपन्न गाउँले या सहरिया श्रमिकका दिनदिनैको खानेकुरा जोहो गर्न बढेका व्यथाका कथा भने त्यसमा विरलै भेटिन्छन् ।

हुनेखानेले त आक्रोश पोखेर एक छिनको रिस फेर्छन् र महँगो नै सही किनेर खान्छन् । हुँदा मात्र खानेले बढ्दो महँगीमा आफ्नो पेटको आगो कसरी निभाउने होला ? केही दिनयता गोलभेडा महँगो भएसँगै अहिले पेटको आगो निभाउन भान्सामा बल्ने आगोवरिपरि उठेको यो चर्चा एउटा प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हो ।

दूध सडकमा पोख्ने, कुखुराका अन्डा फुटाउने, गोलभेडा र भान्टा सित्तैमा बाँड्ने, काउलीमा डोजर चलाउने घटना अब नौला भएनन् । केही दिन बित्न नपाउँदै यिनै उत्पादनको बजारमा अभाव हुने र महँगी बढ्ने किन होला ? यो हाम्रो भान्सामा दिनकै र ठूलो मात्रामा चाहिने महत्त्वपूर्ण खानेकुराको यथार्थ हो ।

सँगै किसानले बेच्ने र उपभोक्ताले किन्ने मूल्यको ठूलो भिन्नता छ । बेलाबेला यी उपजको, खास गरी तरकारीको मूल्य अकासिन्छ, तर यसको खेतीपाती गर्ने किसानले आफ्नो उत्पादन लागतसम्म उठाउन सकेका हुँदैनन् । आम उपभोक्ता भने दिनदिनै महँगोमा किनेर, त्यो पनि विषाक्त तरकारी खान बाध्य भइरहेका छन् ।

केही दिनदेखि खास गरी भारतको लोकसभा निर्वाचनमा सीमा बन्द हुँदा मात्र नेपालमा तरकारीको भाउ ह्वात्तै बढेको छ । डोटीको सिलगढी बजारमा गोलभेडाको मूल्य २०० रुपैयाँ भयो । सायद यो हामीले सुनेमध्येको सबैभन्दा चर्को मूल्य हो । हुन त यो अहिले मात्र भएको घटना हैन । तरकारी बजारको आतंकले दुःखजिलो गरेर भान्सा चलाउनेको चिन्ता थपेकै छ र यो निरन्तर बढ्ने क्रममा छ । बेलाबेला हुने महँगी र अभावसँगै तरकारी बजारका बिचौलिया आम मानिसको आक्रोशको तारोसमेत बनेका छन् ।

अहिलेको बाह्य स्रोतमा आधारित कृषि उत्पादन र बिचौलिया बजार प्रणालीले हामीलाई थोपर्ने नै यही महँगी र अभावको दुश्चक्र हो । अन्नपातमा अलि स्थिर देखिए पनि यो सबै खाले खानेकुरामा उत्तिकै लागू हुन्छ । यसलाई सपार्ने सही बाटो समाउन नसके हाम्रो भान्सामा खाना हैन, चिन्ताको परिकार पाकिरहनेछ । र यसले हामीलाई सधैंका लागि शारीरिक तथा मानसिक रोगी बनाउने नै छ ।

हाम्रो भान्सामा पाक्ने खानेकुरामध्ये अहिले बजारबाट आउने तरकारी एउटा महत्त्वपूर्ण परिकार हो । उत्पादनदेखि भान्सासम्म आइपुग्दा यसका उत्पादक, वितरक र उपभोक्ताले धेरै अप्ठेराको सामना गर्छन् । कुरा सुरु गरौं, उत्पादनबाट । अहिले बजारमा लैजाने तरकारी भन्नेबित्तिकै यो व्यावसायिक खेती गर्ने नाममा रसायन, विषादी, हर्मोन र नसड्ने प्लास्टिकमा आधारित छ ।

स्थानीय बीउ मासिएका छन् । बजारमा आउने सबैजसो तरकारीको बीउ धेरै पानी, मल र विषादी चाहिने नपुंसक र वर्णसंकर छन् । यसले किसानलाई बीउ लगायत अन्य उत्पादन सामग्रीमा ठूलो धनराशि खर्च गर्न बाध्य बनाएको छ, जसले गर्दा किसानको उत्पादन लागत बढेको बढ्यै छ ।

केही किसानले गर्ने बेमौसमी खेतीबाहेक जसको खेती प्रणाली बढी नै विषाक्त छ र लागत खर्च झनै धेरै हुन्छ, सामान्यतया, बजारमा मौसमी तरकारी एकै चोटि आउँछ, किनकि एकै खाले हावापानी भएको ठाउँमा यसको खेती एकै चोटि हुनु स्वाभाविक छ ।

सडेर, गलेर जाने प्रकृतिको तरकारी यसरी एकै पटक बजारमा आउनु नै महँगी र अभावको मूल समस्या हो । यसमाथि बिचौलिया चलखेल त छँदै छ । यी तरकारीका विभिन्न तहका कारोबारीले आफ्नो मात्र जोखिम घटाएर धेरै नाफा लिन खोज्दा यस्तो हुने गर्छ । यो नै प्रतिस्पर्धी भनिने खुला बजारको मुख्य दुर्गुण हो ।

अर्को कुरा, आफूलाई मन पर्ने ताजा तरकारी हाम्रा भान्सामा भने बाह्रै महिना चाहिन्छ भन्ने कुराले यसको बेमौसमी माग ह्वात्तै बढ्ने गर्छ । यसले तरकारी उत्पादक र व्यापारीलाई बेमौसमको उत्पादन र व्यापार गरेर नाफैनाफा बनाउने सामाजिक मनोविज्ञान थोपरेको छ । यसले गर्दा नै किनेर खाने सहरिया उपझोक्ताहरू विषात्त तर महँगा तरकारी खान बाध्य छन् ।

तरकारी मौसमी खेती हो । भनिन्छ, प्रकृतिमा ८० हजारभन्दा बढी खानयोग्य तरकारी बालीहरू छन् । तिनको खेतबारी र वनपाखामा मौसमी उत्पादन गर्नुको साटो अहिले केही तरकारी बालीको माक्र व्यावसायिक खेती गरिन्छ र यी तरकारी विषात्त त छन् नै, सँगै यिनमा स्वाद, बास्ना र पोषणमा समेत कमी छ ।

हाम्रो आफ्नै संस्कृतिमा आधारित मौसममा फलाएर वा वनजंगलबाट खोजेर बेमौसममा समेत खाने चलन छाडेर यसको उत्पादन नै बेमौसमी बनाउन खोज्दा यो निरन्तर संकटग्रस्त बन्दै गएको छ । मुख्यतः प्रतिकूलताको सामना गर्ने नाममा कृत्रिम रसायन, विषादी, हर्मोन र नसड्ने प्लास्टिकले माटो, पर्यावरण र मानव स्वास्थ्यमा जोखिम बढाएको छ ।
अर्को कुरा, ह्वात्तै बढेको सहरीकरणले तरकारीको उत्पादन, व्यवस्थापन र वितरण गर्ने दिगो ढाँचा बनाउन नसक्दा सहरका तरकारीका बजारहरू कालीमाटीजस्तो अव्यवस्थित छन् । यही अव्यवस्थााले नै तरकारी उत्पादनदेखि भान्सासम्मका समस्याहरू उब्जिएका हुन् ।

यसको समाधानको दीर्घकालीन सोच नपुग्दा उपयुक्त विकल्प खोज्नेभन्दा किसानको उत्पादन लागत घटाउने र बजारीकरणलाई सहज बनाउने भन्दै बिचौलियालाई नै अनुदान बाँड्ने गरिएको छ । यसले गर्दा एकातिर यस्तो सहायतामा पहुँच नहुने साना किसान झन् ठूलो मारमा पर्ने गरेका छन् भने अर्कातिर बिचौलिया मात्र मोटाएका छन् ।

अहिलेको आधुनिक भनिने खेती प्रणाली समस्याग्रस्त त छँदै छ, यो उत्पादनशील र नाफामूलकसमेत छैन । यसको राम्रो मेसो नपाएका तर सँगै जीवन गुजाराका लागि खेतीपातीमै अल्झिन बाध्य साना किसानले यसको सबैभन्दा ठूलो मूल्य चुकाइरहेका छन् । पहिलो, यस्तो खेती बाह्य स्रोतमा आधारित एकलबाली छ, यसको उत्पादन लागत बढी हुन्छ, जसले गर्दा सानो तहमा गरिने खेतीले ठूला तरकारी खेतीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन् । अहिले नेपाली तरकारीले भारतीय तरकारीसँग बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नुका अन्य थुप्रै कारणमध्ये उत्पादन लागत र राज्यबाट खेतीपातीमा पाउने सहुलियत एक प्रमुख कारक हो ।

बजारिया तरकारीका ठूला व्यापारीहरू साना किसानका तरकारीमा धेरै भर पर्न चाहँदैनन् । यो उनीहरूको केही बाध्यता अनि केही धेरै र छिट्टै पैसा कमाउने लालच पनि हो । बाध्यता यस अर्थमा कि, उनीहरूले बजारमा तरकारीको निरन्तर आपूर्ति गरिरहनुपर्छ । यो बजारमा विश्वसनीयताको प्रश्न पनि हो ।

साना किसानमा मात्र भर परेर उनीहरूले आफ्ना उपभोक्ताको यस्तो निरन्तरको माग पूरा गर्न सक्दैनन् । किनकि मौसममा उपलब्ध हुने यस्ता तरकारीको प्रशोधन र भण्डारणको पूर्वाधार छैन । यस्तो बेला यो बाध्यताको फाइदा उठाउँदै भारतीय वा अन्य आपूर्तिकर्ता ठूला व्यापारीले उनीहरूलाई आफ्नो उत्पादन मात्र किन्न र बेच्न लगाउँछन् ।

अर्को, तरकारी बजारका बिचौलियाले चर्को मूल्य लिएर ठगिरहेको आम उपभोक्ताको गुनासो व्यापक छ । हुन त यस्तो ठगीमा लाग्ने बिचौलिया शासनसत्तादेखि बजारसम्म सर्वत्र छन्, तरकारी बजारमा यो देखिनु नौलो भएन, तर हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने अन्य खानेकुराको तुलनामा निकै छिट्टै सडेर, गलेर जाने ताजा फलफूल र तरकारीको उत्पादक र उपभोक्ता मूल्यमा फरक अलि फराकिलो नै हुन्छ ।

त्यसमा पनि टाढाबाट गरिने यसको ढुवानी, प्रशोधन र भण्डारणको पूर्वाधार कमजोर भएको अवस्थामा यस्तो मूल्यको अन्तर झनै बढी हुने गर्छ । यस्तो मूल्यको अन्तर घटाउने मुख्य उपाय भनेको सकेसम्म नजिकै उत्पादन र खपत गर्ने सोच बनाउनु नै हो ।

जति नजिकको उत्पादन हुन्छ, उत्पादक र उपभोक्ता दुवैलाई फाइदा बढ्छ । सँगै उत्पादनलाई उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने बजार प्रणालीमा उत्पादक र उपभोक्ता ठगिन नदिन अपनाउनुपर्ने सावधानी र यसका लागि अपनाइने मापदण्डको व्यावहारिक कार्यान्वयन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

यस अर्थमा अहिलेको झाँगिँंदै गएको विषवृक्ष बिचौलिया सोच र बजारको विनिर्माण र पुनर्निर्माण नगरी यसको दीर्घकालीन समाधान छैन । यसका लागि पहिलो, किसानलाई स्थानीय स्रोत र विविधतामा आधारित कृत्रिम रसायन र विषादीरहित एकीकृत र मिश्रित खेती अपनाएर खेतीपातीलाई उत्पादनशील, नाफामूलक र खानयोग्य बनाउन सघाउनुपर्छ ।

सहरी क्षेत्रमा करेसाबारी प्रवर्धनको सोच र योजनालेमात्र पनि तरकारी उत्पादन, वितरणमा देखिएका धेरै समस्या सल्टाउन सकिन्छ । दोस्रो, साना किसानका उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरण समूह र सहकारी प्रवर्धन गर्न जनचेतना, क्षमता र सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।

बजारमा आउने स्वच्छ र स्वस्थ तरकारी उत्पादनकाबलिया खम्बा सहर वरिपरिका साना किसान नै हुन् । तेस्रो, यस्ता स्थानीय उत्पादन बिक्री–वितरण गर्न सामुदायिक हाटबजार प्रवर्धन गर्नुपर्छ । यसले उत्पादक र उपभोग गर्नेबीच विश्वासिलो अन्तरसम्बन्ध बढाउँदै लैजान्छ ।

चौथो, मौसममा फलाउने र बेमौसममा खानका लागि प्रशोधन र भण्डारणका पूर्वाधार बनाई ठूला सहरको तरकारी आपूर्ति गर्ने दीर्घकालीन समाधान खोजिनुपर्छ । अन्त्यमा, तरकारी किसान र फौबन्जार सहरिया मानिसका मात्र चाहिने मित्र हुन्, यिनको श्रमबिना हाम्रो जिन्दगी सम्भव छैन । यो कुरा आफू बुझौं र अरूलाई पनि बुझाऔं ।

प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७६ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्