हामी साह्रै खुसी छौं सरकार !

साधना प्रतीक्षा

भूकम्पले भत्काएका घर बनाउन नसकी अझसम्म टहरामै बस्नुपरे पनि तिमीले नामी सहरमा बनाउन लागेका सपिङ मल र भ्यु टावरको सुखको कल्पना मात्र गर्दा पनि हामी खुसी छौं, सरकार ! ज्यान हत्केलामा राखेर तुइन र जीर्ण झोलुङ्गे पुलमा झुन्डिएर दैनिकी चलाउन बाध्य हामी दुर्गमबासी तिमीले प्रशान्त महसागरमा कुदाउन लागेको नेपाली ध्वजावाहक पानीजहाज र राजधानीमा गुडाउन लागेको मोनोरेलका सपनामा रमाएर साह्रै खुसी छौं सरकार !

झन् तिमीले आगामी आर्थिक वर्षमा तथ्याङ्क विभागमार्फत् ‘सुखी नेपाली समृद्ध नेपाल’ को नारालाई आधार बनाएर हाम्रो खुसी मापनका लागि सर्वेक्षण गर्ने योजना ल्याएको खबर सुनेर त हामीले खुसी थाम्नै सकिरहेका छैनौं । तर त्यस्तो कष्ट नगर, बरु त्यसका नाममा आफ्ना इच्छ्याएका व्यक्तिहरूलाई टीका लगाएर दक्षिणा बाँडिदेऊ ।


व्यर्थै गाउँघर चहारेर विवरण किन संकलन गर्नु ? शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, सुशासन, संस्कृति लगायत तिमीले तय गरेका सर्वेक्षणका आधारहरू दुर्गम गाउँवस्तीमा नभेटिन सक्छन् । सिंहदरबार या कुनै तारे होटलमा ककटेल पार्टी गरी जुनेली रातको सुन्दर नजारा हेर्दै तिमीले आम नेपालीको खुसीको अनुमान लगाउन सकिहाल्छौ नि !


खोलेसाग र सिस्नो अनि गिठा, भ्याकुरले जीवन निर्वाह गर्नुपर्ने हामी त्यही सिस्नोका पातहरू पनि झुसिल्कीराले सखाप पार्दा अनि गिठा, भ्याकुरमा खोइरो लाग्दा भोकै बस्नुपरे पनि गुनासो गर्दैनौं । हामी तिमीले बाँड्दै आएका समृद्धिका सपनाले अघाएका छौं ।


हाम्रा कलिला सन्तानको सुनौलो भविष्य इँटाभट्टा र गलैंचा कारखानामा कैद भए पनि, चेतनाको झिल्को नपुगेको घरआँगनबाट गरिबीले खेदिएर सुख खोज्दै सहर पसेका हाम्रा अबोध छोराछोरी सहरका सडक र गल्लीहरूमा ‘डेन्ड्राइट’ को गन्ध सुँघी अघाएर लट्ठिँदै भुस्याहा कुकुरसँगै गुडुल्किए पनि, होटल–रेस्टुरेन्टका अँध्यारा छिँडीमा लुकेर हात कुहाउँदै भाँडा माझिरहेका भए पनि, दूधमुखे बालिका र किशोरीहरू दिनदिनै यौनहिंसाको सिकार भैरहँदा र अपराधी उन्मुक्त भैरहँदा पनि यदाकदा तिमीले घन्काउने बालअधिकारका नारा सुनेर हामी खुसी नै छौं, सरकार !


हाम्रा बारी–फोहोटा जोत्ने, हाम्रो बुढ्यौलीको सहारा लक्काजवान छोराहरू खाडीतिर ओइरिनाले दैलामुनिसम्म तीतेपाती उम्रँदा पनि दुःखी छैनौं, सहरका घरका कौशीमा फलेका तरकारी र फलफूलका दृश्य हेर्दै मक्ख परेका छौं । किसानको गला रेटेर, उपभोक्ताको खल्ती रित्त्याएर बिचौलियाहरू मोटाउँदा पनि, स्वदेशी उद्योगधन्दा ठप्प पारेर मुलुकलाई परनिर्भर बनाए पनि, दस प्रतिशतले तलब बढाउँदा बीस प्रतिशतले महँगी बढाइए पनि तिम्रो सुशासनको नारा जपेर हामी खुसी नै छौं, सरकार !


हाम्रो भाषा, कला, साहित्य र धर्म–संस्कृतिमाथि जति नै प्रहार गरिएका भए पनि, निरन्तर सांस्कृतिक सम्पदा र धरोहरमाथि अतिक्रमण हुँदा अनि तिनको संरक्षण र संवर्द्धनका नाममा गुठी विधेयकको नाटक मञ्चन हुँदा पनि हामी दुःखी हुन पाएनौं, किनकि तिमीले निर्धक्क भित्र्याएको ‘होली वाइन’ को नशामा लट्ठिएर हामी खुसी मनाइरहेकै छौं, सरकार !


नेपाली बोल्दा हीनताबोध गर्नुपर्ने अवस्था आए पनि, हाम्रा चाडपर्वहरू हराउँदै विदेशी संस्कृति फस्टाइरहे पनि, क्यानभासमा नेपालभन्दा विदेशीकै संस्कृतिको वर्चस्व स्थापित भए पनि हामी खुसी हुन विवश छौं, सरकार ! किनकि, पुँजीवाद र विस्तारवादको विरुद्ध लड्ने तिम्रो हुँकार रत्तीभर घटेको छैन, सांस्कृतिक क्रान्ति गर्ने वाचा पटकपटक दोहोरिएकै छन् । त्यसैले नेपालको विशिष्ट सांस्कृतिक विविधतालाई समूल नाश नपार्दासम्म हामी खुसी नै छौं, सरकार !


सिटामोल र जीवनजल नपाएर छटपटिनुपरे पनि, दुर्गमका स्वास्थ्यसंस्थामा दक्ष जनशक्ति र उपकरणको अभावका कारण अकालमा ज्यान गुमाउनुपरे पनि तिम्रो ‘सबैका लागि स्वास्थ्य’ नारा सम्झँदै अनि राजधानी र सहरकेन्द्री सुविधासम्पन्न अस्पतालका सपना देख्दै, स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारका लागि अनशन बसिरहने गोविन्द केसीले झोलाभरि बोकेर ल्याउने ओखतीका भरमा पनि हामी खुसी छौं, सरकार !


नातावाद र कृपावादले जेलिएको प्रशासनयन्त्रभित्र सोझा–निमुखा सेवाग्राही हामी रनभुल्ल परिरहँदा, योग्यता र क्षमता होइन व्यक्तिगत सम्बन्ध र आर्थिक लेनदेनका आधारमा सरकारी, अर्धसरकारी तथा गैरसरकारी रोजगारदाता निकायहरूमा पदपूर्ति गरिँदा पनि, दैनिक रूपमा सयौं युवा–युवती विदेसिँदा, शिक्षित युवाहरूको झन्डै दुईतिहाइ बेरोजगार हुँदा पनि, प्रधानमन्त्री स्वरोजगार कार्यक्रमले हामी हौसिएकै छौं, सरकार !


विश्वविद्यालय र प्रज्ञा प्रतिष्ठानलाई विशुद्ध प्राज्ञिक नेतृत्व प्रदान गरी अधिकारसम्पन्न गराउनुको साटो झन्डा, बन्डा र डन्डाको संस्कृति स्थापित गरिए पनि, खुला प्रतिस्पर्धाका आधारमा योग्य र सक्षम व्यक्तिहरूलाई नियुक्ति नदिई पहुँचवालालाई ल्याइए पनि, विश्वविद्यालयका अनुसन्धान केन्द्रहरूमा माकुराको जालो र गाईको भकारो थुप्रिए पनि, शिक्षाको गुणस्तर सुधारका नाममा खर्चिने बजेटको सुगन्धले नै हामी खुसी छौं, सरकार !


निजी विद्यालयको शुल्कले अभिभावकको ढाड सेकिए पनि, घरखेत नबेची छोराछोरी पढाउन नसक्ने अवस्था आइपरे पनि, दुर्गम गाउँबस्तीमा विद्यालय शिक्षा नाम मात्रको भए पनि सबैका लागि सर्वसुलभ शिक्षा भन्ने तिम्रो भाषण सुनेर हामी मक्ख नै छौं ।


अशिक्षित, चेतनाविहीन गाउँबस्तीमा विद्यमान रूढि र अन्धविश्वासका कारण महिला तथा बालिका लैङ्गिक विभेदको सिकार भैरहेका भए पनि, सीमान्तकृत समुदायमाथि सामन्तवर्गको शोषण जस्ताको तस्तै रहे पनि, दाइजो नल्याउने बुहारी जलाउन नछोडिए पनि, बोक्सीको आरोपमा महिलाले यातना पाएकै भए पनि, छाउ बार्ने क्रममा महिलाहरूको ज्यान जोखिममा परिरहे पनि हामी खुसी नै छौं, किनकि हामीले महिला राष्ट्रपति पाएका छौं ।


हाम्रा बालबच्चाले छातीमा भोटो र गोडामा चप्पल लगाउन नपाए पनि, कुपोषणले उनीहरू हाडछाला मात्र भए पनि राष्ट्रपति चढ्ने करोडौंका गाडी र हेलिकप्टरको कल्पनाले मात्र पनि हामी खुसी छौं, सरकार !


संविधानमा संघीय राज्यको व्यवस्था भए पनि व्यवहार र नियतमा भने केन्द्रीकृत राज्यकै शैली अपनाए पनि, केन्द्रले नदिईकन प्रदेश र स्थानीय सरकारले केही गर्न नसक्ने अवस्था भए पनि संघीय व्यवस्था पाएकामा मक्ख नै छौं । विकासको काममा चतुर्मुख हुने तर आफ्नो सुविधाका लागि एकमुख हुने जनप्रतिनिधि भए पनि उनीहरूले आफ्नो क्षेत्रको विकासका लागि भन्दै मागेको रकम सुनेरै हामी गदगद छौं ।


सदाचार, नैतिकता अनि सिद्धान्तको राजनीति दलहरूको घोषणापत्रबाट हराउँदै गए पनि आआफ्नो स्वार्थअनुसार टुक्रिने र जुट्ने खेलबाट हामीले मनोरञ्जन गरिरहेकै छौं, सरकार ! प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रसम्मको यात्रामा जुनसुकै दलमा पनि सुकिलामुकिला र परिवारवाद हावी भैरहे पनि, चुनाव जितेपछि गाउँ र मतदातालाई चटक्कै बिर्से पनि चुनावताका गरेका वाचा सम्झेर हामी अझै खुसी छौं ।


टुकी बाल्न मट्टीतेल किन्ने क्षमता नभए पनि घरघरमा ग्यास पाइप बिछ्याइदिने तिम्रो उद्घोषका कारण हामी साह्रै खुसी छौं, सरकार ! हामी सर्वसाधारणलाई दैनिक गुजारा गर्न धौधौ परिरहे पनि, आफ्ना निम्नतम आवश्यकता पूरा गर्न सकस परिरहे पनि तिम्रा उखान–टुक्का सुन्न पाएर हामी झनै खुसी छौं । त्यसैले सरकार, हाम्रो खुसी मापनको औपचारिक अनुष्ठान नगरी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा निर्धक्क घोषणा गरिदेऊ— नेपाली जनता सर्वाधिक खुसी छन् ! प्रकाशित : असार १२, २०७६ ०७:४३

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पढाइले बनाओस् ठूलो होइन, असल

साधना प्रतीक्षा

एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा एक जना प्राध्यापक भन्दै हुनुहुन्थ्यो, ‘नर्सरीका बिरुवाहरूलाई अब नैतिक तथा मानवीय संस्कृतिले सिञ्चन गर्नु आवश्यक भएको छ ।’ हाम्रो समाजमा दिनानुदिन नैतिक खडेरी फराकिलो हुँदै गरेको सन्दर्भमा उहाँको आशय रूखका बिरुवाप्रति नभई नर्सरी कक्षा पढ्ने बालबालिकाप्रति लक्षित देखिन्थ्यो ।

हुन पनि सृष्टिको सर्वश्रेष्ठ प्राणीको ताज पहिरिएका हामीले आज मानवताका निम्नतम मूल्यहरूको हेक्का राख्नसम्म सकेका छैनौं । के गर्न हुने र के नहुनेको सीमारेखासम्म भेटिँदैन । जसले जे सक्छ, त्यही गरिरहेको छ । निरङ्कुश तन्त्रबाट उन्मुक्ति पाएर प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र हुँदै गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा हामी ‘लुटतन्त्र’ नै सर्वाधिक शक्तिशाली भएको अनुभव गर्न विवश छौं । त्यसैले त ‘लुट्न सके लुट् कान्छा...’ जस्ता गीत लोकप्रिय हुने गरेका छन् । क्षणभरका लागि रमाइलो लागे पनि कला–साहित्यमा प्रस्तुत गरिने यस्ता व्यङ्ग्यात्मक यथार्थको अर्को पाटोले हाम्रो समाज नैतिक रूपमा कति स्खलित भइरहेको छ भन्ने देखाउँछ ।

कक्षाकोठामा बाङ्देलको ‘लङ्गडाको साथी’ उपन्यास पढाइरहँदा, सडक–गल्लीमा घस्रेर माग्दै पेट पालिरहेको निरीह अनि विकलाङ्ग पात्रलाई स्कुले विद्यार्थीले ‘भुइँभालु’ भन्दै जिस्क्याउने, जाडोले कठ्याङ्ग्रिएको उसलाई हिउँका डल्लाले हिर्काएर मनोरञ्जन लिने प्रसङ्गले मेरो मनमा प्रश्न उब्जाउने गर्छ— मानवता नै पढ्न नसकेपछि के पढेछन् त हाम्रा बालबालिकाले ? मानवीय व्यवहार नै नजानेका उनीहरूको मस्तिष्कमा शिक्षा र ज्ञानको भण्डारै खन्याइदिए पनि त्यसले समाजलाई सकारात्मक गति प्रदान गर्ला र ?

सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, शैक्षिक, प्रशासनिक आदि सबै क्षेत्रमा नैतिकता र मानवीय संवेदनाभन्दा भ्रष्टाचार र कमिसनतन्त्रको जालो देखिन्छ । शिक्षित एवं उच्चपदस्थ व्यक्तिहरूमा जनअपेक्षाअनुरूपको नैतिक आचरणको अभाव हुनुले हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई नै उपहास गरिरहेको छ ।

जनताको सेवा तथा देशको विकास गर्न भनी जनमत लिएर राज्यसत्तामा पुग्नेहरू सुविधाभोगी बन्दै जानु, सत्ता र शक्तिलाई देश र जनताका लागिभन्दा आफू र आफ्ना आसेपासेको हितमा प्रयोग गर्नु अनि आफूलाई मालिक र आम नागरिकलाई रैतीका रूपमा हेर्नु हाम्रो राजनीतिक संस्कार बनेको छ । राजनीतिजस्तो सेवामुखी कर्म नाफामुखी व्यवसायमा परिणत भैरहेको छ ।

आर्थिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा पनि नैतिकता र इमानदारीको खडेरी छ । सरकारले तोकेको समान तलब सुविधा भएका समान स्तरका कर्मचारीमध्ये कसैको आर्थिक हैसियत सगरमाथामा पुगेको देखिन्छ भने कसैको जहाँको तहीँ । सेवानिवृत्त हुँदा कसैसँग निवृत्तिभरणबाहेक जीविकाको विकल्प हुँदैन भने कसैसँग पुस्तौं पुग्ने अकुत सम्पत्ति हुन्छ । नैतिक आचरण र इमानदारी नै यी दुइटै परिस्थितिका भेदक हुन् ।

व्यक्तिगत स्वार्थमा अन्धो भएको आजको मान्छेले मानवता र नैतिकता मात्र होइन, जीवनको अन्तिम सत्यलाई पनि बिर्सिरहेको छ । त्यसैले ऊ जनताको पसिनाले भरेको ढुकुटी दुरुफयोग गरेर, राष्ट्रलाई खोत्र्याएर, भावी विपत्तिको पर्बाह नगरी प्रकृतिको दोहन गरेर आफ्नै पोल्टा भरिरहेको छ । कुनै कानुनबाट ऊ डराउँदैन । अनेक प्रपञ्च रचेर आफूलाई निर्दोष साबित गर्न खोजिरहन्छ ।

उसको अन्तर्मनले आफूलाई अपराधी मानेकै हुँदैन ! त्यसैले आजको मान्छेलाई आत्मबोध र आत्मज्ञानको आवश्यकता छ । हाम्रो शिक्षाले मानिसलाई ठूलो बनाउने उद्देश्य राखेको छ, असल बनाउन खोजेको देखिँदैन । त्यसैले होला विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘मोदिआइन’ उपन्यासकी मोदिआइनले बालपात्रलाई भनेकी ‘नानी, ठूलो नहुनू । वीर नहुनू । असल हुनू, असल... ।’ सही शिक्षा त्यही हो जसले मानिसलाई असल बनाउने क्षमता राख्छ ।

विकसित मुलुकका नागरिकहरूमा चाहिँ नैतिक आचरण र मानवीय मूल्यप्रति सचेतता नै देखिन्छ । उनीहरू हरेक पेसा तथा समाज अनि राज्यका नियमको सम्मान गर्छन् । त्यहाँका उच्चपदस्थहरू हाम्राले झैं कारिन्दालाई छाता र जुत्ता बोकाउँदैनन् । उनीहरू भूतपूर्व भैसकेपछि पनि राज्यको सुविधा लिँदैनन् बरु निस्फिक्री आफ्नो पेसामा संलग्न हुन्छन् । हाम्रो शिक्षाले चाहिँ केवल अर्थोपार्जनको उद्देश्य राखेको छ । जीवन निर्वाहका लागि सक्षम नागरिक बनाउने उद्देश्य आफैमा अनुचित होइन, तर नैतिक आचरण नभएको नागरिक के काम ?

नैतिकता र मानवीय मूल्य शिक्षाको अभिन्न अङ्ग हो भन्ने यथार्थ मनन गरी अब प्रारम्भिक तहमा पढ्ने बालबालिकालाई सर्वप्रथम सुसंस्कृत बनाउनेतिर लाग्नुपर्छ । उनीहरूले बुझ्ने शैलीमा, खेलकुद या कथा–प्रसङ्गका माध्यमबाट उनीहरूमा उदात्त चरित्रनिर्माणको आरम्भ गरिदिनुपर्छ ।

विद्यालयमा सिकेका कुरा र आफ्ना शिक्षकको वाणीलाई मात्र सत्य ठान्ने कलिला मस्तिष्कहरूमा नैतिक आचरण, अनुशासन अनि मानवीय मूल्यका सूत्रहरू भरिदिन नसक्ने हो भने विश्वविद्यालयका कक्षामा कवि वर्डस्वर्थको ‘कवि मानवताको गुरु होइन भने केही पनि होइन’ भन्ने भनाइ रटाउँदै नीतिपरक समालोचना पढाउनु वा ‘स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्व’ को सूत्र घोकाउँदै रुसोको मानवतावदादी चिन्तन पढाउनु अथवा देवकोटाको ‘भिखारी’ वा लेखनाथको ‘तरुण–तपसी’ पढाउनुको के औचित्य ?

त्यसैले समाजमा विद्यमान विकृति–विसङ्गतिको न्यूनीकरणका लागि प्रौढ पुस्तामा होइन, बाल पुस्तामै नैतिक र मानवीय मूल्य आरोपित गरिनुपर्छ । यसका लागि राज्यको शैक्षिक निकाय तथा सम्बद्ध पक्ष गम्भीर बन्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७६ ०८:०६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×