के हो, चौथो औद्योगिक क्रान्ति ?

रमेश के.सी.

काठमाडौँ — रमेश के.सी.हिजो सत्य लागेका कुरा आज कम सत्य र असत्य लाग्न थालेको छ । सत्य पनि युगसापेक्ष हुँदोरहेछ । जीवन, जगत र प्रकृतिका ‘फेनोमेना’ बुझ्ने ज्ञान पनि अध्ययन र प्रयोगले फरक–फरक हुँदोरहेछ । आज त्यही नयाँ ज्ञानको उदय भइरहेको छ । यो उदाइरहेको ज्ञानको चरित्रलाई चौथो औद्योगिक क्रान्ति भनी वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमका संस्थापक तथा कार्यकारी अध्यक्ष कलाउस स्कवाबले उल्लेख गरेका छन् ।

यस क्रान्तिमाथि सन् २०१३ को फोरमको सम्मेलनमा अनेकौं सत्र सञ्चालन भए । विज्ञानमा भइरहेको यस क्रान्तिले हामी होमोसेपियनहरूको अहिलेसम्मको विश्वास प्रणाली, कार्यशैली र मस्तिष्कको संरचनालाई नै परिवर्तन गर्दिनेछ । यसले पुरानो सभ्यतालाई मार्नेछ र नयाँ सभ्यताको जन्म गराउनेछ ।

सन् १९९० को दशकमा भविष्यशास्त्री एल्विन टफ्लरले सूचना क्रान्तिको दौरान नयाँ सभ्यता सिर्जना भइरहेको दाबी गरेका थिए । उनका अनुसार मानव सभ्यताका तीन लहर छन् । तीमध्ये पहिलो कृषि क्रान्ति, दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति र तेस्रो सूचना क्रान्ति थिए । सूचना क्रान्तिपछि अहिले जन्मिरहेको नयाँ क्रान्ति झन् खतरनाक र दूरगामी हुनेछ । ३० वर्षमा गान्धी र माओले मानव व्यवहारमा ल्याउन नसकेको क्रान्ति एप्पल कम्प्युटरका स्टीभ जब्स, माइक्रोफ्टका बिल गेट्स, फेस बुकका मार्क जुगर वर्ग, अमेजोनका जेफ बेजोज, गुगलका लेरी पेज र अलिबाबाका ज्याकमाहरूले ल्याए । आज संसारका हरेक कुना र मानिसलाई छोएको यस क्रान्तिले सुपर स्टेटजस्ता ‘टेक कम्पनी’हरूको जन्म गराएको छ । केही समय अघिसम्म क्रान्ति राजनीतिक र सामाजिक हुन्छ भन्ने मान्यतालाई यसले तोड्यो । विज्ञान सार्वभौम हुन्छ र यसले प्रकृति र मानवको फेनोमेना बुझ्छ । जसको प्रभावले करिब ३ अर्ब मानिसको डाटाको मालिक फेसबुक कम्पनी कुनै–कुनै राष्ट्रभन्दा बलियो देखिएको छ, सूचनाको मालिकको रूपमा । यस कम्प्युटर र सूचना क्रान्तिपछि न्युरोसाइन्स, क्वान्टम कम्प्युटर, बायोटेक, भर्चुअल र अगमेन्टेट रियालिलटज, स्पेस टेक्नोलोजी, ब्लक चेन र इन्टरनेट अफ थिङ्जले मानव समाजमा असाधारण परिवर्तन ल्याउनेछ । कृषि युग र औद्यौगिक युगका पहिलो र दोस्रो चरणमा बनेका मानव र समाजको परिभाषालाई बदल्नेछ । अब मानव सांस्कृतिक र सामाजिक प्राणीमात्र रहेन । उसको जीवनमा प्रविधि जोडिन आइपुग्यो । यस परिघटनालाई उत्तर–आधुनिकहरूले टेक्नो कल्चर भनेका थिए । आज बायोटेक र इन्फोटेकको सम्मिश्रणले सोच्दै नसोचेको परिवर्तनहरू ल्याउने कुरा इजरायली इतिहासकार युवाल नोहा हरारी बताउँछन् । मानिस स्नायु विज्ञान, जीव रसायन र विद्युतीय तरङ्गहरूको गठजोडबाट बनेको छ भन्ने मान्यता यस चौथो औद्योगिक क्रान्तिले राख्छ । त्यो गठजोडमाथि आविष्कार र प्रयोग गर्नाले मान्छेको क्षमता र स्वरुप परिवर्तन हुन्छ । यस ‘नन अर्गानिक’ मानवलाई अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका निक बोस्ट्रमले उत्तर–मानव भनेका छन् । अब उत्तर–मानवको जन्म हुनेछ । जसको समाजलाई उत्तर–मानव समाज भनिनेछ ।

पहिलो औद्योगिक क्रान्ति १८ औं शताब्दीको मध्यमा लुगा काट्ने मेसिनबाट भएको थियो । जसको प्रविधिले वाष्प इन्जिन र रेलको आविष्कार गरायो । सन् १८७० देखि १९५० सम्म नयाँ प्रविधि र क्रान्तिको जन्म गरायो । जसले रेडियो, टेलिभिजन, विद्युत, प्लेन, टेलिफोन र अटोमोबाइलहरूको जन्म गरायो । सन् १९५० बाट सूचना सिद्धान्त र डिजिटल कम्प्युटिङको आविष्कार गरायो । यो तेस्रो औद्योगिक क्रान्ति थियो । जुन बिसौं शताब्दीमा भएको प्रमात्रा भौतिकीको आविष्कार र प्रयोगबाट सम्भव भएको थियो । अहिले भइरहेको चौथो औद्योगिक क्रान्ति यसैको जगमा उभिएको छ । जसका भविष्यवाणी गुगलका भविष्यशास्त्री रे कर्ज बेल र न्युयोर्क सिटी विश्वविद्यालयका सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्रका प्राध्यापक मिचियो काकु गरिरहेका छन् । काकु ‘द फ्युचर अफ ह्युमानिटी’ पुस्तकमा कालान्तरमा पृथ्वी ग्रह मानवजातिको लागि बसोबास गर्न योग्य भएन वा वातावरणीय संकटले मानव अस्तित्व संकटमा पर्‍यो भने मंगलग्रहमा मानव बसोबास सम्भव छ भन्नेसम्म भविष्यवाणी गर्छन् । जसको संकेत आज सुरु भएको स्पेस पर्यटनले पनि दिएको छ ।

मान्छे यस क्रान्तिमा विभिन्न ग्रहको भ्रमण गर्न सक्छ । स्नायु विज्ञानको विकासले मानव चेतनालाई शरीरबाट निकालेर स्पेसमा घुमाउन सकिन्छ । यी यस्ता गुण हुन्, जुन चौथो औद्योगिक क्रान्तिमा सम्भव हुन्छ । बायोटेकको विकासले मानिस कहिल्यै नमर्नेगरी अमरता प्राप्त गर्छ । यसले मृत्युलाई जित्छ । जसलाई क्रोयनिक्स भनिन्छ । शरीरका अङ्गहरू सबै कृत्रिम रूपमा बनाउन सकिन्छ । मस्तिष्कको कृत्रिम रूप उत्पादन हुन्छ । जिन एडिट गरेर भ्रूण अवस्थामै व्यक्तिको स्वभाव र क्षमतालाई निर्धारण गर्न सकिन्छ । मानव क्लोनिङ हुन्छ । थ्री डी प्रिन्टिङबाट आफूले चाहेको सामान बनाउन सकिन्छ । मानव जत्तिकै सोच्न सक्ने रोबर्टहरू हुन्छन् । उद्योग, अस्पताल र कार्यालयहरूमा रोबर्टले काम गर्नेछन् । जसले मानव श्रमलाई विस्थापन गर्नेछ । मानव मस्तिष्कसँग इन्टरनेट जोडिनेछ । लुगाजस्तो लगाउने टेक वस्त्रहरू आविष्कार हुनेछन् । जसबाट मानवले आफ्नो क्षमता विकास र प्रविधिमार्फत शरीरको क्षमताको खेलवाड गर्नेछ । यस क्रान्तिको सार के हो भने मानव मेसिन र जैविक रसायनहरूको गठजोड हो । जसलाई प्रविधिमार्फत जे पनि गर्न सकिन्छ । आज साइन्स फिक्सन फिल्ममा देखाएको कुरा भोलि यथार्थ बन्नेछ । जसको प्रहार आफै पनि कृषि युगमा बसिरहेका समुदायलाई पर्नेछ । पहिलो र दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति शैलीमा बाँचिरहेकाहरू पछौटे हुनेछन् । यसले स्मार्ट समाज र स्मार्ट मानवको अवधारण ल्याउनेछ । सबै कुरो सौर्य ऊर्जाबाट हुनेछ । जियो इन्जिनियरिङमा पनि उथल–पुथल ल्याउनेछ । यो कायाकल्पले केही नीतिगत र धार्मिक प्रश्न उठाउनेछ । के मानव मेसिन हो ? ईश्वरको भूमिका के त ? जस्ता प्रश्नले पिरोल्नेछ । हिजोको सभ्यतालाई ठाडो चुनौती दिने यसले ‘टेक’ विभेद पनि ल्याउनेछ ।

अहिले डिजिटल डिभाइडजस्तो यसले टेक डिभाइड पनि ल्याउनेछ । विश्वका विशेष गरेर पश्चिमका वैज्ञानिक र पुँजीपतिहरूद्वारा प्रचारित चौथो औद्योगिक क्रान्तिले विकासशील तेस्रो विश्वका राष्ट्रहरू र पछौटे समुदायलाई सकसमा पार्नेछ । विज्ञान प्रविधि पनि शक्तिशालीहरूकै आर्थिक फाइदा र बलवान हुने महत्त्वकांक्षाको सेवा गर्ने हो भने आम समुदाय त्यसको लाभबाट वञ्चित हुनेछन् । ठूलठूला राष्ट्रहरू त्यस प्रतिस्पर्धामा आउनेछन् । चौथो औद्योगिक क्रान्तिले ‘टेक वार’ पनि ल्याउनेछ । अहिले यस विषयमा प्रतिस्पर्धा सुरु भइसकेको छ । चीनको ५ जी प्रणालीको विस्तार गर्न चाहने हुबाबे कम्पनीमाथि अमेरिकाको प्रतिबन्ध र गुगलको प्रविधि प्रयोग गर्न दिन अस्वीकार गर्ने कदमले चौथो औद्योगिक क्रान्तिको महत्त्व देखाउँछ । रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भनेका छन्– जसले ‘निर्मित बौद्धिकता’माथि पकड जमाउँछ, उही शक्तिशाली हुन्छ । यसर्थ चौथो औद्योगिक क्रान्ति राजनीतिक हिसाबले पनि जटिल प्रक्रिया हो ।

प्रकाशित : असार ७, २०७६ ०७:३९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आलो र पालो

सिउँडी
विमल निभा

काठमाडौँ — वास्तवमा कुरो के हो भने आलोपालो कुर्सीमा बस्ने सहमति भएको थियो । यो गोप्य प्रकारको सहमति थियो । त्यसैले फ्याट्टै खुला भयो । यदि गोप्यको साटो खुला सहमति भएको भए के हुन्थ्यो ? केही पनि हुँदैनथ्यो । किनभने खुलालाई फेरि के खुला गर्ने ?

यही आलोपालोको आलो बिहानैदेखि विचार गरिरहेको थियो । उसको विचारको केन्द्रीय भागमा एकथान कुर्सी थियो । अर्थात् के गरी आलोपालोको पालोलाई कुर्सीमा बस्न नदिने ! किनभने खुला भएको गोप्य सहमति बमोजिम पालोको कुर्सीमा बस्ने पालो आएको थियो । र आलोपालोको आलोको पालोलाई कुर्सी छाड्ने कुनै विचार थिएन ।
‘सरकार के भयो ?’ उसको प्राइभेट सेक्रेटरीले आएर सोध्यो ।
‘किन, के भयो ?’ आलोले उल्टै ऊसँगै सोध्यो ।
‘बिहानैदेखि चुपचाप हुनुहुन्छ सरकार ।’
‘म चुपचाप छैन ।’
‘सरकारले बिहानैदेखि केही बोल्नुभएको छैन ।’
‘हो र ?’ आलोले मानौ आफैंसित भन्यो ।
‘म बिहानैदेखि हेरिरहेको छु, सरकार चुपचाप कुर्सीमा बसिरहनुभएको छ ।’ प्राइभेट सेक्रेटरीले थप्यो ।
‘बिहानैदेखि चुपचाप बसिरहेको छु म ?’
‘हो, बिहानैदेखि चुपचाप सरकार ।’
यसपछि आलोपालोको आलोले केही भनेन । त्यसैगरी चुपचाप कुर्सीमा
बसिरह्यो । यो चुपचापपन निकै लम्बिएकोले प्राइभेट सेक्रेटरीले विस्तारै भन्यो, ‘सरकारलाई केही अप्ठ्यारो छ कि ?’
‘मलाई के अप्ठ्यारो हुन्छ ?’ आलोले प्राइभेट सेक्रेटरीतिर हेरेर भन्यो ।
‘त्यही त, सरकारलाई कुनै अप्ठ्यारो नहुनुपर्ने हो ।’
यसको प्रत्युत्तरमा आलो फेरि विचार गर्न थाल्यो । उसले दुवै आँखा चिम्लेको थियो । केही बेरपछि खोलेर भन्यो, ‘अब तिमीले सोधिहाल्यौ, (केही क्षणको मौन), हेर, कुरो के हो भने पालोको कुर्सीमा बस्ने पालो आयो ।’
‘हो र सरकार ?’ प्राइभेट सेक्रेटरी झस्कियो ।
‘हुन त हो, तर म कुर्सी छाड्न चाहँदिन ।’
‘त्यसो भए, के गर्ने त सरकार ?’
‘त्यही त, अब के गर्ने भनी विचार गरिरहेको छु ।’
एता आलो विचार गरिरहेको थियो भने उता आलोपालोको पालो पनि त्यसै बसेको थिएन । ऊ पनि बिहानैदेखि विचार गरिरहेको थियो । र उसको विचारको केन्द्रमा पनि उही कुर्सी थियो । अर्थात् के गरी कुर्सीमा बस्ने ! यसमा मुख्य समस्या के थियो भने कुर्सीमा आलोपालोको आलो बसेको थियो । र आलो कुर्सीमा बसिरहेसम्म पालो कसरी कुर्सीमा बस्ने ?
‘के भयो हजुर ?’ पालोको सल्लाहकारले सोध्यो ।
‘तिमीलाई थाहै छ ।’ पालोले निधार खुम्च्याएर भन्यो, ‘अहिले कुरो के हो ?’
‘के हो हजुर ?’ सल्लाहकारले अनजान भावमा भन्यो ।
‘यही, कुर्सीमा कसरी बस्ने ?’
‘ए, कुर्सीको कुरो हो ।’
‘अरु के हुन्छ त ?’
‘हजुर, कुर्सीमा बस्ने एउटै उपाय छ ।’ सल्लाहकारले सल्लाहको मुड बनायो ।
‘के उपाय छ ?’ पालोको जुंँगा चल्यो ।
‘उपाय सिम्पल छ, हजुर ।’
‘भन न त, के उपाय छ ?’
‘हजुर कुर्सी वरिपरि उभिइरहनुपर्‍यो ।’ सल्लाहकारले सल्लाह दियो, ‘र आलो कुर्सीबाट उठ्नासाथ झट्ट त्यसमा
बस्ने हजुर । ’
पालो र उसको सल्लाहकारको यस्तो कुरो चलिरहेको बखत आलो र उसको प्राइभेट सेक्रेटरीको संवाद भने चरममा पुगेको थियो । यही कुराकानीको सिलसिलामा आलोले प्राइभेट सेक्रेटरीसँग भन्यो, ‘पालो कुर्सीमा बस्न खोजिरहेको छ ।’
‘यो मिल्दैन हजुर ।’
‘कसरी मिल्दैन ?’
‘सरकार कुर्सीमा रहेसम्म पालो कसरी कुर्सीमा बस्ने ?’ प्राइभेट सेक्रेटरीले भन्यो, ‘यो मिल्दै मिल्दैन ।’
‘यो त हो ।’ आलोको मिहिन स्वर लर्बरायो, ‘तर पालोले मेरो कुर्सीमा बस्ने पालो हो भनिरहेको छ ।’
‘यसरी भनेर के हुन्छ, सरकार ?’
‘अनि के गर्ने त ?’
‘सरकार कुर्सीबाट उठ्दै नउठ्ने नि !’
‘यो कसरी हुन्छ ?’
‘किन, के गाह्रो छ, सरकार ?’
‘हेर, मैले नित्यकर्म गर्नुपरेन ? सधैं दाँत माझ्नैपर्‍यो । दिसा–पिसाब नगरी भएन । अलिकता यताउता हिंँडडुल गर्नैपर्‍यो । अनि राति ओछ्यानमा गएर सुत्नु परेन ?’ आलोको भुक्क गाला अरु भुक्क भयो, ‘कुर्सीमा बसिरहेर सबै कसरी गर्ने मैले ?’
‘त्यसो भए, के गर्ने त सरकार ?’ प्राइभेट सेक्रेटरी चिन्तित भयो ।
‘त्यही त, के गर्ने ?’
‘केही न केही त गर्नैपर्‍यो, सरकार ।’
‘हो, नगरिकन भएन ।’ आलोको स्वरमा पनि चिन्ता थियो ।
यो समस्या गम्भीर भएकोले सोही खालको समाधान जरुरी थियो । त्यसैले आलोपालोको आलो र उसको प्राइभेट सेक्रेटरी गम्भीर रूपमा विचार गर्न थाले । केही समयपछि आलोले दह्रोसाथ कुर्सी समातेर भन्यो, ‘म यो कुर्सीबाट उठ्दै
उठ्दिन ।’
‘हो सरकार, कुर्सीबाट उठ्नु भएन ।’
‘अबदेखि म खानपिनदेखि लिएर दिसा–पिसाबसम्म कुर्सीमै बसेर गर्नेछु ।’ आलोले दृढ आवाजमा भन्यो, ‘अनि हेरुँ त, त्यो पालो कसरी कुर्सीमा बस्नेछ ?’
‘यसरी कुर्सीमा दिसा–पिसाब गर्दा सरकारलाई गाह्रो हुँदैन ?’
‘गाह्रो भए पनि कुर्सीका लागि गर्नैपर्‍यो ।’ आलोको स्वर भारी भयो, ‘नत्र पालो
कुर्सीमा बस्नेछ ।’
‘ठीक भन्नुभयो सरकार ।’
‘बेठीकको कुरै छैन ।’
यसपछिको कुरो के हो भने आलोपालोको आलो कुर्सीमा बसेको बस्यै छ । त्यसबाट पटक्कै उठेको छैन । र पालो पनि कुर्सी वरिपरि उठेको उठ्यै छ । कारण, कुनै न कुनै बेला आलो कुर्सीबाट कसो नउठ्ला त !

प्रकाशित : असार ७, २०७६ ०७:३६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT