माओवादी दुर्दशाको चुरो

पञ्चायती
आहुति

गणतन्त्र, समावेशिता, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता लगायतका विषय, जुन आज नेपाली समाजमा राजनीतिक उपलब्धि मानिन्छन्, तिनको मुख्य स्रोत माओवादी कम्युनिस्ट आन्दोलन थियो । यो तथ्य सँगसँगै अपूर्ण एवम् बिब्ल्याँटो संघीयता, विकृत धर्मनिरपेक्षता र षड्यन्त्रकारी समानुपातिक समावेशिता भएको कचल्टिएको संविधान बन्न पुग्यो, जसमा पनि शान्तिप्रक्रियामा आएपछि माओवादी कम्युनिस्ट आन्दोलनको नेतृत्व डफ्फामा विकसित विकृतिको नै मुख्य भूमिका छ ।

आज माओवादी कम्युनिस्ट आन्दोलनको मुख्य हिस्सा, प्रचण्ड नेतृत्वकोडफ्फा, गणतन्त्रलाई बयलगाडाको यात्रा देख्ने ओलीको ‘हेल्पर’ मा परिणत भएपछि त संविधानमा लिपिबद्ध कचल्टिएका उपलब्धिमाथि दिनदिनै नांगो खेलबाड राज्यले तीव्र पारेको छ । गतिलो जनसंघर्षबिना उपलब्धिहरू उल्टिने प्रतिगमनको सिलसिला पनि सुरु भइसकेकै छ ।

माओवादी कम्युनिस्ट आन्दोलनको दुर्दशाबाट खुसी वा त्यस आन्दोलनको प्रचण्ड नेतृत्वको डफ्फासँग आक्रोशित कम्युनिस्ट दुवै थरीको एउटै निष्कर्ष देखिन्छ । अर्थात्, प्रचण्ड डफ्फा कम्युनिस्ट आदर्श र निष्ठाबाट पतन भयो, त्यसैले आजको अवस्था आयो । त्यो डफ्फा स्खलित भएको जगजाहेर भए पनि त्यो परिणाम मात्र हो ।

पागल मानिस नांगै हिँड्नु परिणाम हो, कारण होइन । कारण त पागल मानिसको दिमागमा समस्या हुनु हो । चौध वर्ष जेल बस्ने ओली र युद्ध समयमा मर्न पनि तयार प्रचण्ड त्यति बेलै आजको जनविरोधी क्रियाकलापको तयारी गर्दै थिए भनी सोच्नु उनीहरूमाथि अपराधसमेत हुनेछ । तसर्थ, माओवादी आन्दोलनको आजको दुर्दशाको उत्तर विचारमै खोज्नुपर्छ, विचारको विकासमा परेको जोल्ठिङमै हेर्नुपर्छ ।

२०५२ फागुन १ मा सुरु भई दस वर्ष चलेको जनयुद्ध नेपाली समाजको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो जनताको विद्रोह थियो । त्यो यस्तो बेला चलेको थियो, जब संसारभरि कम्युनिस्टहरू संकटग्रस्त थिए । दस वर्षको जनयुद्धले नेपाली समाजको पिँधमा रहेको सामन्तवादलाई भताभुंग पार्ने गरी हल्लाइदियो, शोषक वर्गहरूबीचको अन्तरविरोधलाई सबैभन्दा बढी चर्काइदियो, विश्वव्यापी रूपमा श्रमिक वर्गमा आशा र उत्साहको सञ्चार गर्‍यो । जनयुद्धले जात व्यवस्था, पितृसत्ता, जातीय र क्षेत्रीय उत्पीडनका कारण प्रगतिबाट कोसौं टाढा रहेका महिला, दलित, जनजाति, मधेसी र पिछडिएको क्षेत्रका लाखौं मानिसमा जागरणकारी चेतनाको सञ्चार गर्‍यो तथा त्यस्ता समुदायबाट अकल्पनीय रूपमा हजारौं नेताको उत्पादन गर्‍यो ।

यसरी दस वर्षभित्रै त्यो स्तरमा विकास हुनुका अरू धेरै कारणका अलावा जनयुद्धमा दक्षिण एसियामा त्योभन्दा पहिले नगरिएका केही महत्त्वपूर्ण प्रयोग भएका थिए । ती हुन्– उत्पीडित राष्ट्रियता र उत्पीडित क्षेत्रको मुद्दा । उनीहरूलाई समानान्तर शासक बनाउने गरी व्यवहारमा लागू गर्न सुरु गरिएको थियो । त्यसै गरी महिला, दलित र मुस्लिमलाई विशेष अधिकारको अभ्यास, व्यवहारमा थोरै भए पनि, सुरु गरिएको थियो ।

क्रान्तिलाई नयाँ ढंगले निरन्तरता दिने घोषित राजनीतिसहित शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि जनयुद्धको नेतृत्व गर्ने नेतृत्वको मूल डफ्फामा क्रमशः अस्पष्टता, स्खलन, ढुलमुलपन र तदर्थवाद हुँदै तीव्र गतिमा समस्याहरू प्रकट हुँदै गए । प्रचण्डंलगायतको नेतृत्वको मूल डफ्फा कम्युनिस्ट आन्दोलनमा निम्न मध्यम वर्ग र कथित हिन्दू उच्च जात तथा कथित ‘नमासिन्या मतवाली’ जनजातिबाट आएको थियो ।

कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लागेपछि सर्वहाराकरणको कुरा गरे पनि भौतिक रूपमा समेत सर्वहाराकरणपछि कस्तो परिपाटी बनाउने भन्ने विकल्पको संश्लेषण नगरी युद्ध सुरु गरिएको थियो । त्यस्तो विकल्पको संश्लेषण नगरेको हुनाले नै जनयुद्धपछि हेर्दा जनयुद्धपूर्वको भौतिक सम्पत्ति त्यो डफ्फाले मूल रूपमा बचाएर राखेको पाइयो ।

सामन्तवादविरोधी आन्दोलनमा त्यतिसम्म सफलता उनीहरूलाई केले दिएको थियो त ? एक, मार्क्सवादको अध्ययन र क्रान्ति गर्ने चाहना । दुई, सर्वहारा–श्रमिक वर्गसँगको निरन्तर संगत र तीन, उनीहरूमा भएको प्रतिभा–क्षमता ।

तर, शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि त्यस नेतृत्वको डफ्फा क्रमशः विचलित हुँदै जानुमा तीन वटा गम्भीर परिघटनाले काम गरे । एक, प्रतिक्रान्तिकारी वर्गका प्रतिनिधिहरूसँग भेट्नैपर्ने, उनीहरूसँगको लसपसमा रहनैपर्ने वस्तुगत आवश्यकता नै भयो । दुई, सर्वहारा–श्रमिक जनतासँगको भौतिक संगत ह्वात्तैकट्यो र तीन, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा रहिआएको आर्थिक अपारदर्शिताको महारोगलाई शान्ति प्रक्रियामा पनि निरन्तर रूपमा पार्टीभित्र अभ्यास गर्न थालियो ।

प्रतिक्रान्तिकारी वर्गका प्रतिनिधिहरूसँग उठबसको वस्तुगत आवश्यकता रोक्न सम्भव थिएन तर सर्वहारा–श्रमिक जनतासँगको निरन्तरको सम्बन्धलाई हिजोभन्दा बढी सुदृढ गर्न सम्भव थियो । त्यसै गरी आर्थिक अपारदर्शितालाई पार्टीभित्र रोकेर पारदर्शी प्रणालीमा जान त झन् सजिलै सकिन्थ्यो । त्यस नेतृत्व डफ्फाले सर्वहारा–श्रमिक जनतासँगको सम्बन्धलाई किन उपेक्षा गर्‍यो त ? किनकि तलबाट अब क्रान्ति सम्भव छैन भन्ने निष्कर्षमा पुगिसक्नुबाहेक अर्को निष्कर्ष निस्कँदैन । अपारदर्शी आर्थिक प्रणालीलाई किन जारी राखियो त ?

त्यसका दुइटा कारण देखिन्छन् । पहिलो, प्रचण्ड नेतृत्वको उपडफ्फा र बाबुराम नेतृत्वकोउपडफ्फा निरन्तर गुट चलाउँदै आइपुगेका थिए । पार्टी नभईंकन ती गुट भएकाले षड्यन्त्रकारी कार्यशैली एकले अर्कोमाथि लागू गर्नु स्वाभाविक थियो । आफ्नो गुटको आर्थिक व्यवस्थापन आफैंले अपारदर्शी ढंगले गर्नुपर्‍यो । पारदर्शी ढंगले कोष चलाउँदा त अर्को गुटको व्यक्तिका लागि पनि खर्च उपलब्ध गराउनुपर्नेहुन्थ्यो ! नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा फरक मतलाई दबाउने हतियारका रूपमा आर्थिक नाकाबन्दी प्रयोग हुने संस्कृतिको निरन्तरता नै गुट–कोषको निर्माण थियो ।

यसरी आफ्नो गुटको कोष बलियो पार्न आर्थिक अपारदर्शिताको षड्यन्त्रकारी कार्यशैली अपनाउँदा फरकफरक गुट नै गुटका रूपमा रहेनन्, बरु फरकफरक आर्थिक समूहमा फेरिन पुगे ।

आफ्नो गुटको मूल नेता गुटको अपारदर्शी कोषले पनि शक्तिशाली भएको देखेपछि गुटका अन्य सदस्यले पनि अपारदर्शी आर्थिक गतिविधिमार्फत उपगुट वा उपआर्थिक समूह बनाउन थाले । दोस्रो, पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थाकै सफल राजनीतिज्ञ वा शासक बन्न जसरी पनि अथाह पैसा जम्मा नगरी निर्वाचनमा सफल हुन नसक्ने विवर्गीय लालसाले पनि अपारदर्शी आर्थिक प्रणालीमा माहिर हुन त्यो नेतृत्व डफ्फाले बाध्यात्मक रूपमा घुँडा टेक्दै गयो ।

यस प्रकार, प्रतिक्रान्तिकारी वर्गसँगको निरन्तरको हिमचिमले जेजसरी हुन्छ शासक बन्ने सपनामा पुग्नु, सर्वहारा–श्रमिक जनतासँगको सहकार्य टुटाउनु र आर्थिक रूपमा दलाल पुँजीपतिको वर्गको स्तरमा पुग्नुले अबको युगको क्रान्तिलाई अगाडि बढाउने सपना नै त्यागेर दलाल पुँजीवादसमक्ष आत्मसमर्पण गर्न पुग्ने अवस्था उत्कर्षमा देखा परेको हो । यो वस्तुगत अवस्था, कार्यप्रणाली र विवर्गीयतामा पतनको पक्षको दृश्य हो तर यति मात्रको विश्लेषणले व्यक्तिहरू बिग्रेकाले मात्र क्रान्ति बिग्रेको भन्ने संश्लेषण हुन पुग्छ । यसो गर्दा सहायक पक्ष प्रधान बन्न पुग्छ, जुन सही पद्धतिको विश्लेषण ठहर्दैन ।
मुख्य पक्ष के हो त ?
जनयुद्धको समय भनेको अर्धसामन्तवाद रहेको समय थियो । संसारमा विकसित विज्ञान प्रविधि नेपालमा आइसकेका थिएनन् । सैन्य क्षेत्र पनि पूरै आधुनिक थिएन । सहरी क्षेत्रमा दलाल पुँजीवाद तीव्र गतिमा प्रवेश गरे पनि ग्रामीण क्षेत्र अर्धसामन्तवादअन्तर्गतकै जीविकामुखी अर्थतन्त्रमा थियो । विश्वको मुख्य उत्पादक शक्तिमा गुणात्मक परिवर्तन आउन थाले पनि नेपालमा पुरानै मानव श्रम र ज्यावल–मेसिनको प्रधानता थियो । त्यस अवस्थामा पुरानै उत्पादक शक्तिलाई मुख्य बनाएर सिर्जनात्मकतासहित अघि बढ्दा नेपाली समाजमा उत्पीडनमा रहेका सबै अन्तरविरोधको विस्फोट भयो र जनयुद्ध बलियो हुँदै गयो ।

तर, जनयुद्धको उत्तरार्द्धमा पुग्दा विज्ञान प्रविधि नेपालमा तीव्र रूपमा भित्रियो । आधुनिक हेलिकप्टरहरू घनीभूत रूपमा प्रयोग हुन थाले । अमेरिकी साम्राज्यवाद आफैंले तत्कालीन शाही सेनालाई आजको विज्ञान प्रविधिमा आधारित भएर सैन्य रणनीतिद्वारा प्रशिक्षित गर्न थाल्यो । त्यसपछि नै जनयुद्ध संकटग्रस्त हुन पुग्यो ।

मुख्य उत्पादक शक्ति विज्ञान प्रविधि भइसकेको युगमा जब साम्राज्यवादले आजको विज्ञान प्रविधिमा आधारित भएर जनयुद्धमाथि प्रहार गर्न थाल्यो, त्यसपछि जनयुद्धको मुख्य नेतृत्वसँग त्यो उचाइमा प्रतिरोध गर्न सक्ने कुनै रणनीति भएन । जनताको समर्थन नभएकाले जनयुद्ध संकटग्रस्त भएको थिएन, बरु विपक्षीको रणनीतिलाई विज्ञान प्रविधिमै आधारित भएर प्रतिरोध गर्न नसक्दा समस्यामा परेको थियो ।

नेतृत्वको टोली विश्वमा उत्पादक शक्तिमा गुणात्मक परिवर्तन आएर विज्ञान प्रविधि नै मुख्य उत्पादक शक्ति भइसकेको र लेनिनको युग अन्त्य भइसकेको जस्तो निष्कर्षमा पुगेकै थिएन । यही कारणभीषण असफलताबाहेक नेतृत्व टोलीले कुनै भविष्य देखेन । यसैले समग्र तयारीबिनै शान्ति प्रक्रियामा हामफाल्न पुग्यो ।

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि यदि त्यो नेतृत्वको डफ्फा क्रान्तिप्रति निष्ठावान् रहिरहेको, विवर्गीय उत्थानतिर नलागी श्रमिक वर्गसँगको सामीप्य नतोडेको भए विनम्रतापूर्वक आजको भूमण्डलीकृत पुँजीवादी विश्वमा क्रान्तिको नयाँ रणनीति के हुन सक्छ भनी खोज्नतिर लाग्न पनि सक्थ्यो तर विवर्गीय उत्थानमा वेग मारेर, श्रमिक वर्गबाट कोसौं टाढा भएर अनि पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थाकै नायक बन्ने ‘ख्वाब’ देखेर क्रान्तिको नयाँ कार्यदिशाको निर्माण सम्भवै थिएन र भएन । मुख्य चुरो यहीँनेर छ ।

प्रकाशित : असार १, २०७६ ०७:३७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

'चरित्रहीन’हरूको हुलचाल

पञ्चायती
आहुति

काठमाडौँ — केही वर्षदेखि महिलाहरूले घरपरिवार भताभुंग बनाएका खबर आइरहेछन्– श्रीमान् विदेशमा परिवारका लागि कमाउन गएको, श्रीमती भने देशमा अर्कैसँग सल्केकी ... श्रीमान्ले पठाएको पैसा लिएर प्रेमीसँग टाप ठोकेकी ... ... । त्यसै गरी ‘फलानी केटी त पटकपटक प्रेमी फेर्छे,’ ‘धनाढ्य विवाहित महिलाको त झन् कुरै नगरौं’ जस्ता संवादचाहिँ छापामा समाचार त बन्दैनन् तर व्यावहारिक जीवनमा व्यापक चर्चाको विषयका रूपमा उपस्थित छन् ।

पक्कै पनि महिलाका त्यसप्रकारका क्रियाकलापले बनिबनाउ परिवार, सामाजिक सम्बन्ध र बच्चाहरूको हुर्काइमा निकै अप्ठ्यारा, जोखिम र विघटन ल्याइरहेछन् । त्यसैले त नेपाली समाजको बहुसंख्यक हिस्साले त्यस्ता महिलालाई खराब वा ‘चरित्रहीन’ का रूपमा बुझ्दै प्रचार गरिरहेछ । यहाँसम्म कि, विश्वविद्यालयबाटदीक्षित युवा पुरुष पनि आफूलाई बाई बाई गर्ने पूर्वप्रेमिकालाई खराब नै ठान्छ ।

लोग्ने हुँदाहुँदै अर्को पुरुषसँग ‘सल्किने’ वा टाप ठोक्ने महिला को हुन् ? प्रेमी छोडेर पटक पटक अर्को प्रेमी बनाउने युवती को हुन् ? एकाध व्यक्ति र घटना भए त कुरा बेग्लै हुन्थ्यो, किनकि अपवाद त जुनै विषयमा हुन्छ नै, यो त नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवनमा एउटा मूल विषय वा समस्याका रूपमा आई नै सक्यो ।

रात चौगुणाको भनाइलाई मात गरी वृद्धि भइरहेको यस्ता ‘चरित्रहीन’ महिलाहरूको सांस्कृतिक राजनीति के हो ? ठोस आद्योपान्त शृंखलामा बोल्नुपर्ने आजका समाजशास्क्रीहरूले हो । महिलाका त्यस्ता त्रियाकलापबाट समाजमा परेका असरको समाजशास्त्रीय अध्ययन त पढ्न पाइन्छन् र त्यस्ता अध्ययनले ती महिलाप्रति बढीमा सहानुभूति प्रकट गरेका हुन्छन् । किनकि ती अध्ययनमा ती महिलालाई परिस्थितिको बाध्यात्मक सिकारका रूपमा चित्रण गरिएको हुन्छ ।

लोग्ने विदेश भएकाले यौन आवश्यकता पूर्ति गर्न महिलाहरूले यस्ता घटना घटाइरहेछन् भनी बुझ्ने पंक्ति समाजमा ठूलै पाइन्छ तर नेपालीहरू काम गर्न विदेश अहिले मात्र गएका होइनन् । भारतमा मुगलहरूको शासन हुँदा पनि नेपालीहरू मुग्लान गएकै थिए, बेलायती सेनामा जान थालेदेखिको इतिहास त सबैका अगाडि नै छ ।

त्यति बेला आजको जस्तो घर भताभुंग हुने गरी महिलाहरूकोगतिविधि देखा पर्दैनथ्यो । श्रीमान् विदेश गएकाको प्रसंगलाई एकातिर राख्दा, बिहे नै नगरेका शिक्षित युवती र मध्यम वर्गदेखि पुँजीपति वर्गसम्मका विवाहित महिलामध्येप्रवृत्तिका रूपमा गणना गर्न लायक एउटा हिस्सा पनि पटक पटक प्रेमी फेर्ने र लोग्ने हुँदाहुँदै व्यभिचार भनिने यौन गतिविधिमा संलग्न हुने गरेकै मानिन्छ ।

त्यसकारण श्रीमान् बिदसिएको सूत्रबाट मात्र हेरेर महिलामा विकसित हुँदै गएको यो प्रवृत्तिको जरासम्म पुग्न सकिने देखिँदैन । यथार्थमा महिलाहरूका यस्ता गतिविधिलाई उनीहरूको यौन चाहना पूर्तिको कोणबाट मात्र हेर्नु विशुद्ध पितृसत्तावादी दृष्टिकोण हो । पितृसत्तावादी दृष्टिकोणले महिलालाई मुख्य रूपमा यौनप्रदायक जीवका रूपमा बुझ्छ, जुन गलत रहेको आधुनिक समाजशास्त्रले पुष्टि गरेकै छ ।

वयस्क महिला–पुरुषमा यौनको चाहना स्वाभाविक हो तर पटक पटक व्यक्ति फेर्दै जानु वा थप्दै जानु चाहिँ के हो ? जंगबहादुर राणाले बयालीस घोषित श्रीमती बनाउनु उनको स्वाभाविक आवश्यकता थियो कि शक्तिको रवाफ प्रदर्शन ? रूसी लेखक गोर्कीको ‘बुढी इजरगिल’ शीर्षक कथामा चार पटक प्रेमी फेर्ने इजरगिल नामक महिला पात्र हुन् वा नेपाली समाजमा एक दर्जनभन्दा बढी पटक ‘पोइल’ गएका असाधारण महिला, ती सबैको पुरुष फेर्ने इच्छाका पछाडि मुख्य विषय यौन भेटिन्न, जसरी जंगबहादुर राणाले स्वास्नी थप्ने पुरुषार्थको मुख्य वैचारिकी स्वाभाविक यौन आवश्यकता होइन ।

के सतीप्रथा लागू गर्ने पुरुषले मरेपछिको यौनबारे सोचेको थियो ? के दुधे बालिकालाई स्वास्नी बनाउने बालविवाहको शासक अधबैंसे पुरुषले यौनकै निम्ति त्यस्तो प्रथा रचेको थियो ? इस्लाम समाजमा एक समय रहेको बालिकाको भंगाकुर छेदन प्रथाको वास्तविक कारण यौनसँग सम्बन्धित छ कि पितृसत्तावादी वर्चस्वसँग ? यसरी महिलाहरूमाथि पितृसत्ताले थोपरेका यौन उत्पीडनजन्य प्रथा पुरुषको स्वाभाविक यौन आवश्यकता पूर्तिका निम्ति भन्दा महिलालार्ई पतिनिष्ठ बनाइराख्न, समाजमा पुरुषार्थको उचाइ बढाउन वा सम्पत्तिबाट महिलालाई बेदखल गर्न जस्ता विषयसँग सम्बन्धित छन् ।

जब पाँच हजार वर्षभन्दा लामो पितृसत्तावादी संरचनामा पुरुषले गरेका यौनजन्य समस्त गतिविधि केवल पुरुषको यौन चाहना पूर्तिभन्दा अन्य कुराका लागि बढी थियो भने आज महिलामा विकसित हुँदै गएको कथित चरित्रहीन प्रवृत्तिलाई सिर्फ यौन चाहना पूर्तिको चस्माबाट मात्र कसरी हेर्न मिल्छ ?

धेरै गण्यमान्य मानिसमा चिन्ता व्याप्त छ– घर बिग्रन थाल्यो, समाज बिग्रन थाल्यो । के मजबुत जग भएका घर २०७२ को भूकम्पमा भत्किए ? समानता, समता र न्याय व्याप्त कुन समाज विघटन भयो र ? महिला–पुरुषबीच समानता, स्वतन्त्रता र सम्मानमा आधारित प्रेमपूर्ण घर छ भने त्यो किन भत्किन्छ ? यौन जीवनमा अपवाद लहड वा गल्तीमा कहीँकतै महिला वा पुरुष चिप्लेर लडे पनि क्षमा र आत्मालोचनासहित घर पुनः मजबुत हुँदै जाने प्रक्रिया नै चल्नेछ ।

जुन घर भत्किन लायक नै छ भने त्यसलाई चाँडो भत्काउन किन नखोज्ने ? जुन समाज महिलाका निम्तिझ्यालखानाबाहेक केही होइन, त्यो समाजमाथि आएको अनिष्टलाई स्वागत पो किन नगर्ने ? धेरै मानिस तर्क गर्छन्– बाबुआमाबीच सम्बन्ध अन्त्य हुँदा बच्चाहरूमा असर पर्छ, घर भताभुंग हुँदा महिला–पुरुष दुवैको जीवन लथालिंग हुन्छ । हो, पुरानो संरचना र सोचमा उभिएर हेर्दा यस्तो देखिन्छ र हुन्छ नै तर के परिवर्तनका लागि विद्रोह हुँदा बलिदान अनिवार्य हुन्न ?

के जड बनेर राज गर्ने समाजको पुनःसंरचना ऐय्या–आत्था केही नभई सम्भव छ ? पितृसत्तावादले दासी आमालाई महान् भन्न सिकाएर बच्चा हुर्कायो, आफ्नी आमाले स्वतन्त्रताको व्यावहारिक लडाइँ लड्दा आफूले भोग्ने दुःखलाई जायज ठान्ने बच्चा हुर्काउन चाहिँ किन नहुने ? जीविका र प्रगतिको वास्तविक समस्या राज्यसँग सम्बन्धित हुँदाहुँदै आमा–बाबुबीचको सम्बन्धको प्रकृतिमाथि दोष थोपर्ने सोचवाला पुस्ता हुर्काउने हो र अब ?

विज्ञानले भन्छ– क्रियाको प्रतिक्रिया अनिवार्य हुन्छ । यसको अर्थ फ्रतिक्रिया बदला होइन, बरु त्रियाले नै उत्पन्न गर्ने क्रियाकै अर्को रूप हो । के विगत पाँच हजार वर्षदेखि पितृसक्तात्मक यौन अत्याचारमय त्रियाको प्रतिक्रिया नै उत्पन्न नहुन सम्भव छ ? यौनको मामिलामा पुरुषले गर्दै आएको जथाभाबी फर्माइस युगौंदेखि चुपचाप सहन विवश महिलाको आँतमा आफू पनि स्वतन्त्र भए त थोरै मनलाग्दी गर्दी हुँ भन्ने भावना कदापि आएन होला भनी सोच्नु अमानवीयता हो ।

आज ‘चरित्रहीन’ ठानिएका महिला यदि चरित्रहीन नै हुन् भने आजसम्मको पुरुषचाहिँ हजार गुणा बढी चरित्रहीन र अत्याचारीसमेत हो । महिलाहरूको ‘चरित्रहीनता’ले परिवार भत्किन्छ भने पुरुषको राज रहेको परिवारचाहिँ कति सुन्दर न्यायपूर्ण बनावटको हो र ? त्यस परिवारमा मातेको साँढे हो पुरुष । महिला र बच्चाहरूको स्वतन्त्रतालाई किचिपिची पार्ने त्यो परिवारले स्वतः मानवीय स्वतन्त्रताको विघटनकै प्रक्रिया चलाइआएको हैन ?

समाजको आधा आकाशलाई दासत्वमा दमित बनाउने प्रक्रिया विघटनकै सिलसिला होइन भने के हो त ? आज स्वतन्त्रताको थोरै सहजतामा रहेका महिलाहरूको कथित चरित्रहीनताले गर्दा नै पुरुषको एउटा हिस्साले हाकाहाकी युवतीहरूलाई ‘तिमी कुमारी हौ कि हैनौ’ भनी सोध्न साहस गर्नै नसक्ने अवस्था सिर्जना हुँदै गएको छ किनकि पुरुषहरू युवतीले चाही भने कुनै पनि बेला प्रेमी छाड्छे वा फेर्छे भनी स्वीकार गर्न बाध्य हुँदै छन् ।

विवाहित महिलाहरू पहिले कसैकी स्वास्नी मात्र हुन्थे, अब बिस्तारै कसैकी मात्र स्वास्नीबाट आफ्नै निर्णयमा पनि चल्ने नयाँ महिलामा रूपान्तरण हुँदै छन् । नेपाली समाजको पितृसत्ताका अगाडि आफूलाई ठीक लाग्दा जे पनि गर्न तम्सिने महिलाहरूको ’चरित्रहीनता’ ऐतिहासिक चुनौती हो । अब नेपालको पितृसत्तावादी समाजले यो चुनौतीको सामना कसरी गर्छ, हेर्नचाहिँ बाँकी नै छ ।

आजका कथित चरित्रहीन महिलाहरू यथार्थमा समाज परिवर्तनका पार्श्व विद्रोही हुन् । चालिस वर्षअगाडि पाइन्ट लगाउने नेपालका महिलालाई के मात्रै भनिएन ? सबै गाली र कष्ट उनीहरूले नपचाइदिएका भए आज राजनीतिक पार्टीका महिला नेताले समेत पाइन्ट लगाएर महिला मुक्तिको भाषण गर्ने समय आउन सम्भव थिएन ।

समाजको पींधबाट सुरु हुने समाज परिवर्तनको यात्रा दस्ताबेज र पार्टी बनाएर सुरु हुँदैन, त्यो त वास्तविक जीवन व्यवहारमा पर्ने टकरावहरूबाट सुरु हुन्छ । त्यस्ता पात्रहरूको विद्रोहपछि नै राजनीति, संगठन र त्यसको नकार वा सकारमा कानुनहरू जन्मछन् । हिजोको मुलुकी ऐनको वैचारिकीमा उभिएर हेर्दा आजका ती महिला‘चरित्रहीन बाइफाले’ हुन् तर भविष्यमा गएर हेर्दाचाहिँ समाज व्यवस्थालाई समानतातिर जान झकझकाउने विद्रोही हुन् ।

कहाँ उभिएर हेर्ने ? रुचि आआफ्नो । यो ’चरित्रहीन’ हरूको विद्रोहको लक्ष्य के हो त ? एक, महिलाले मात्र दिनुपर्ने कुमारीत्वको परीक्षा र यौन पवित्रताको सोचको अन्त्य । दुई, विवाह गर्दा स्वतन्त्र महिलालाई हत्या गरेर केवल पुरुषकी स्वास्नी हुनुपर्ने मान्यता र संरचनाको अन्त्य । र तीन, पुरुषले पत्नीनिष्ठ भएको प्रमाणित गर्न सक्नुपर्ने, हैन भने महिला मात्र पतिनिष्ठ हुनुपर्ने मान्यता र संरचनाको अन्त्य ।

सारमा भन्दा, महिलाहरूको ‘चरित्रहीनता’को विद्रोहले सामन्तवादी महिला–पुरुष सम्बन्धलाई भत्काउँदै छ र समानतामा आधारित सम्बन्धको नयाँ युगको नयाँ करारको ढाँचाको माग गरिरहेछ । ‘चरित्रहीन’ महिलालाई सराप्नुको सट्टा चिसो दिमागले सोच्नु धेरै कल्याणकारी हुन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७६ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT