सत्ता र पुँजीको लसपस

राजेन्द्र महर्जन

म जो फेदीमा छुमेरा मुद्दा, दुःख र सवाल पनि छन्, फेदीमै यी सबै–सबैलाई तल–तल असरल्ल छोडेरशिखर चढ्न व्यग्र महामहिमहरूलाई म फेरि पनि भन्छुऔंला ठड्याएर भन्छु– समृद्धि एक कुविचार हो ।– विनोदविक्रम केसी

हाम्रा सत्तासीनहरूमा शिलान्यासको मोह र उद्घाटनको लालसा महामारीको स्तरमा छ । चर्पीदेखि मन्दिरसम्म, पुलदेखि होटलसम्म उद्घाटनको लहरमा उनीहरूको रेस हेर्दा देश समृद्धिको रफ्तारमा कुदेको भान हुन्छ । शिलान्यास र उद्घाटनको लहरले उद्घाटन मन्त्रालयको माग गरेको आभास हुन्छ । शिलान्यास र उद्घाटन गर्न कति चटारो छ भने कुन भवन वैध, कुन भवन अवैध हेर्ने फुर्सद छैन ।

उपराष्ट्रपति महोदयले पोखराको बुद्धचोकमा अवैध रूपमा निर्मित होटल टास्क इन्टरनेसनलको उद्घाटन गरेर आलोचना खाए । भवन वैध वा अवैध कुन रूपमा बनाइएको हो, उनलाई रेकी गर्नु जरुरी भएन । उनको ‘इतिहासका रक्तिम पाइलाहरू’मा सयौंपटक दोहोरिने शब्द हो– ‘रेकी’ । सत्ताधारी भएपछि भवनको रेकी गर्नु जरुरी भएन । उनले मापदण्ड विपरीतका संरचना उद्घाटन गरेर पदीय गरिमालाई खाडलमा हाले ।

व्यापारी विशेषका सानातिना स्वार्थ पूर्तिका लागि गणतन्त्रको सर्वोच्च संस्थालाई अवमूल्यन गरे । दक्षिण कोरियाली कम्पनी र नेपाली बिक्रेताले बनाएको पोखराकै विन्ध्यवासिनी मन्दिरको लिफ्ट उदघाटन गर्दै राष्ट्रपति महोदयाले पनि गणतन्त्रको सर्वोच्च संस्था र पदीय गरिमालाई हिलो छ्यापिन् । यी पद व्यावसायिक संरचना र झिनामसिना कार्यक्रम उद्घाटन गर्न पक्कै होइनन् ।

तिनको सल्लाहकार : सरकारको हालत प्रधानमन्त्रीखड्गप्रसाद शर्मा ओली र मन्त्रीहरूले गर्ने जथाभावी शिलान्यास र उद्घाटनमा देख्न पाइन्छ । उनीहरूले सक्ताशत्ति र सम्पत्तिका लागि सबैजसो स्वार्थ समूहलाई खुस पार्नुपर्ने बाध्यताकै उपज हो : मठमन्दिर, पूजाआजाको उद्घाटनसँगै गाईभैँसी पूजन र अनेक व्यापारिक स्वार्थ समूहका सस्याना उद्घाटनमा हाजिरी ।

पोखरामै विवादास्पद होटल उद्घाटन गर्न गएका प्रधानमन्त्री ओली होटलमै पुगेर, खाना खाएर पनि उद्घाटन नगरीकन फर्किएको घटनाले तदर्थवादलाई पुष्टि गर्छ । लेकसाइडमा मापदण्ड विपरीत बनेको होटल स्विस इन्टरनेसनलको उद्घाटन गरियो भने अप्ठेरो हुने डरले हठात् फर्कंदा उनी आलोचनाबाट त जोगिएका छन्, तर सरकारका धेरै अंग नराम्ररी उदांगिएका छन् । प्रधानमन्त्री ओलीजस्ता सूचनाका सर्वभक्षीलाई ३ तलाको नक्सा पास गरी ११ तले भवन बनाइएको तथ्य ७ तलामा चढेर खाना खाएपछि मात्रै थाहा हुनु उदेकलाग्दो हो ।

ढाँटेको कुरा काटे मिल्दैन । होटल उद्घाटन गर्ने कार्यक्रमै नभएको खण्डनलाई होटलका भित्तामा टाँसिएको ताम्रपत्रले काट्छ । त्यस्तै युवा तथा खेलकुद मन्त्री जगत विश्वकर्मासँगै गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरुङ र अरु पोखरेली चामलको भात खानमात्रै गएका थिएनन् । उनीहरूसँग सल्लाहपछि उद्घाटन नगरीकनै होटलबाट बाहिरिएका प्रधानमन्त्री ओली खाना खानमात्रै होटल गएको प्रचारमा तुक छैन ।

खाना र दानाको द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध
नेपाली राजनीतिज्ञहरूका लागि खाना भनेको पशुपन्छी समात्न छरिने दानाजस्तै छ । मार्क्सवादको सट्टा मार्सीवादको सैद्धान्तीकरण र त्यसको व्यावहारिक प्रयोगको मूल आधार खाना नै हो । बी एन्ड सी अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक दुर्गाप्रसाद प्रसाईंले नेकपा डबलका अध्यक्षद्वयलाई खुवाएको मार्सी भातको चमत्कार चिकित्सा शिक्षामा फलित भएको जाहेर छ ।

ओलीलाई खाना खुवाएर मापदण्ड विपरीतको होटललाई वैधानिक बनाउने मालिक पनि कम विख्यात व्यक्तित्व होइनन् । प्राध्यापक डाक्टरबाट होटल मालिक हुनु र प्रधानमन्क्रीको शत्तिलाई उपयोग गर्न सक्नु चानचुने होइन । पोखरा महानगरपालिकाको मापदण्ड निर्धारण सिफारिस समितिको संयोजकसमेत रहेकाले सत्तासँग उनको लसपसलाई कम आँक्न सकिँदैन ।

विवादास्पद होटलका मालिक हुन्, प्राडा भरतराज पहारी । त्रिवि, इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानका पूर्वडिन पहारीका चर्तिकला प्रख्यात छन् । विशेष अदालतका अनुसार उनी स्रोत नखुलेको ९८ लाख ९३ हजार रुपैयाँ सम्पत्तिका स्वामी हुन् । २०७५ मंसिरमा सोही बराबरको बिगो र १० महिना कैदको सजाय सुनाएको थियो । त्यस अघि अकुत सम्पत्ति कमाएको आरोपमा साउन २०७३ मा ४ करोड रूपैयाँको बिगो दाबी गर्दै अख्तियारले विशेष अदालतमा मुद्दा दर्ता गरेको थियो ।

यसरी एक प्राडाले २ अर्ब लगानीमा होटल बनाएर समृद्धितिर छलाङ मारेपछि समृद्धिशाली पार्टी र सरकारले पनि बेवास्ता गर्ने अवस्था रहँदैन । अवैध संरचना र व्यवहारलाई वैध बनाउनु वा लेनादेना गर्नु सामान्य हुन्छ । लेनादेनाबाट एकअर्कालाई समृद्ध बनाउनु नै मार्सीवादी सिद्धान्त र व्यवहार हो ।

छोप्न खोज्दा उदांगिएको सत्य
दुई तिहाइ शक्तिशाली मतका प्रधानमन्त्रीबाट समृद्धि निर्माणका सहयोगी होटल उद्घाटन हुनु वा नहुनु ठूलो कुरा होइन । यस प्रकरणले सक्ताशत्ति र पुँजीबीचको समृद्धिशाली भवन निर्माणको उद्घाटन हुनु कम महत्त्वको कुरा होइन ।

मार्सीवादको पोखरेली संस्करणमा होटल, मठ–मन्दिरदेखि लिफ्टसम्मको शिलान्यास र उद्घाटन प्रकरण जोडिएको छ, जसले सक्ताशत्ति र पुँजीबीचको गठजोड र लेनादेनालाई उजागर गरेको छ । नदी नै नभएको ठाउँमा पुल बनाइदिने आश्वासन दिनु, पुलको ठेक्का आफ्ना आसेपासेलाई दिनु, पूरा नभएका पुलको उद्घाटन गर्नु र दुवै लेनदेनकर्ता मालामाल हुनु सक्ताशत्ति र पुँजीबीचको सुमधुर लसपसकै फलिफाप हो ।

दलाल पुँजीवादको विरोधमा र वैज्ञानिक समाजवादको पक्षमा जेहाद छेड्दै हिँडेका नेकपा डबलका रूप रित्यक्त नेता घनश्याम भुसाल व्यंग्यपूर्वक भन्ने गर्छन्, ‘अलि ठूलो घर भए माक्रै नेताहरू अहिले खुब त्रान्तिकारी ठान्छन् । बिहान तस्करसँग, दिउँसो दलालसँग र साँझ कामचोरसँग भेट हुन्छ । तस्कर, भूमाफिया र भन्सारका मान्छेहरूसँग नेताहरूको उठबस हुन्छ । अहिले कानुनबाट बच्न न्यायाधीश आफ्नै राख्ने गरिएको छ । अदालत र अख्तियारलाई काँध थाप्न नेता, मिडिया र सुरक्षा निकायको गठबन्धनको साक्षी म आफैं हुँ ।’

पार्टीभित्र सैद्धान्तिक बहस हराएको र कमाउ धन्दा मौलाएकोमा सत्तारुढ दलमा दुःखित हुने त सायद भुसाल मात्रै होलान्, जो व्यापारी र तस्कर कसको भन्ने विषयमा पार्टीभित्रै सैद्धान्तिक बहस हुने गरेको व्यंग्य कस्न सक्छन् । व्यापारी र तस्करसँग धेरैजसो दलका नेताको लेनादेनाले नै न्याय र स्वतन्त्रतासँगै समताको मार्गको सट्टा समृद्धिको नारातिर डोर्‍याएका हुन् ।

चाहे सत्तापक्ष होस् या विपक्ष, अब समृद्धि कसको लागि भन्नेबारे कुनै बहस, विवाद र द्विविधा छैन । त्यसैले उनीहरू दलाल पुँजीवादका सहयोद्धाहरू : व्यापारी र तस्करहरूसँगै स्वसमृद्धिको यात्रामा दत्तचित्त छन् । कसैले यस युद्धमा उनीहरूसँगै ‘सहादत’ पाएका छन्, तिनको नाममा प्रतिष्ठान बनाइँदैछन् भने कोही अरुको स्वतन्त्रता र ज्यान लिँदैछन् ।

फेलिक्स ग्रिनका अनुसार ब्रिटेनका पुँजीपतिहरूले राजनीतिक नेताहरूमार्फत शासन गर्छन् भने अमेरिकामा पुँजीपतिहरू नै राजनीतिक नेता भई हुकुम चलाउँछन् । भारतमा भाजपा सरकारको करामतले गर्दा एकसेएक करोडपति नै शासक भएका छन् । भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले गुजरात नरसंहारसँगै भारतभरि प्रयोग गरेको आसेपासे पोस्ने पुँजीवाद (क्रोनी क्यापिटालिजम) ले दोस्रो इनिङमा प्रवेश गरेको छ ।

मोदीको सुशोभन समारोहमा सहभागी भएर फर्केका प्रधानमन्त्री ओली र अन्य नेताले नेपालमा प्रचलित मार्सीवाद सम्मिश्रित मोडल अँगालेका छन् । अब दलाल र भ्रष्टाचारीहरूसँग साँठगाँठ गरेर हुन्छ कि उनीहरूलाई नै शासनमा आरुढ गरेर हुन्छ, शिलान्यास भइसकेको समृद्धिको भवन उद्घाटन गर्न शासकहरू कम्मर कसेर लागेका छन् ।

समृद्धिको हवाई भवन नढलेसम्म सक्ताशत्ति र पुँजीबीचको गठजोड विरुद्ध जनप्रतिरोध नहुने नै हो र ? सही बेला प्रतिरोध भएन भने यही भवनको सपनाले थिचिएर देश र जनताको वर्तमान समाप्त हुने झय छ ।
ट्विटरमा : @rmaharjan72

प्रकाशित : जेष्ठ २१, २०७६ ०८:०३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संखुवासभामा स्याहारिँदै क्यान्सररोधी सतुवा

कमल मादेन

सतुवा यस्तो दुर्लभ वनस्पति हो, जसको उपयोग क्यान्सर जस्तो घातक रोगको उपचारमा गर्ने गरिन्छ । यो वनस्पति जति बहुमूल्य छ, उमार्न त्यति नै कठिन पनि । बीउ उमार्न नसकिने भएकाले जरा गानोबाटै बिरुवा तयार गर्ने विधि झन्झटिलो छ । यसको बीउ प्राकृतिक रूपमा उम्रन त उम्रन्छ, तर अत्यन्त नगण्य मात्रामा । 


संखुवासभाका किसान उदयकुमार लोले केही वर्षयता त्यस्तै दुर्लभ काम गर्दै आइरहेका छन् । उनी आफैले पत्ता लगाएको विधिबाट सतुवाको बिरुवा उत्पादन गर्दै आएका छन् । उनले बीउलाई अंकुराउने अवस्थाको बनाउँछन् । त्यसपछि अन्य वनस्पतिको बीउजसरी छरेर उमार्छन् । यो पंक्तिकार गत वर्ष जेठमै मादी नगरपालिकास्थित चौकी पुगेका बेला उदयले सतुवाको बीउ उमार्ने घरेलु विधिको वृत्तान्त सुनाएका थिए । उनले घरनजिकै सतुवाको बेर्ना प्रशस्तै उमारेका थिए, कुनै रासायनिक पदार्थ प्रयोगबिनै । उनका अनुसार, यो विधि पत्तो लगाउन वर्षौं परीक्षण गर्नुपरेको थियो ।

उच्च हिमाली भेगमा पाइने बहुमूल्य वनस्पति सतुवाको वैज्ञानिक नाम पेरिस पोलिफाइला हो । यसको जरा गानो महँगोमा बिक्री हुन्छ । सतुवाको औषधिका रूपमा प्रयोग हुने भाग जरा गानो हो । यसको जरा गानो अदुवाजस्तै तर हाँगाबिँगा नभएको हुन्छ । गत वर्ष यसको जरा गानो प्रतिकिलो १८ हजार रूपैयाँसम्म बिक्री भएको थियो । हालैका वर्षदेखि यसको बीउको पनि खरिदबिक्री सुरु भएको छ । गत वर्ष संखुवासभामा अंकुराउन सुरु भएको बीउ प्रतिकिलो १ लाख र बझाङ (साल्कोट गाउँपालिका) मा डेढ लाख रूपैयाँमा बिक्री भएको थियो ।

झारवर्गमा पर्ने सतुवा समुद्री सतहबाट २ हजारदेखि साढे ३ हजार मिटरसम्मको भू–उचाइमा, ठूला रूख कम भएको ओसिलो वनमा पाइन्छ । ‘एन्नोटेटेड चेकलिस्टअफ फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल’(सन् २०००) शीर्षक पुस्तक अनुसार, नेपालमा सतुवाको एक प्रजाति र चार उप–प्रजाति पाइएका छन् । जेजति उप–प्रजाति भए पनि सबैलाई सतुवा भनिन्छ । यी सबै प्राकृतिक रूपमा विरलै रूपमा पाइनेजैविक सम्पदा हुन् ।

चीनमा सतुवाबारे प्रशस्त अध्ययन–अनुसन्धान भएको देखिन्छ । ती सबैजसो क्यान्सर उपचार सम्बद्ध छन् । ‘इन भिट्रो एन्ड इन भिभो एन्टिक्यान्सर एक्टिभिटी अफ स्टेरोइड सापोनिन्स अफ पेरिस पोलिफाइला’ शीर्षक लेख सतुवाबारे महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो । यो लेख ‘एक्सपेरिमेन्टल अन्कोलोजी’ जर्नलमा सन् २००९ मा प्रकाशित भएको थियो ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले सतुवाको पेरिस पोलिफाइला भेराइटी युन्नोन्सिसमा अध्ययन गरेका थिए । प्रयोगका निम्ति सतुवाको जरा गानो अनुसन्धानशालाको प्राकृति तापमानमा सुकाएपश्चात् धूलो बनाइएको थियो । त्यो धूलोलाई अर्गानिक घोलक पदार्थमा घोली निषेचित (एक्सट्र्याक्टेड) गरेपश्चात् क्रोमाटोग्राफी विधिबाट आठ किसिमका स्टेरोइड सापोनिन्स प्राप्त भएको जनाइएको छ ।

त्यसपछि उक्त रसायनलाई मुसाको एडिनोकार्सिनोमा कोषमा परीक्षण गरिएको थियो । लेखको निष्कर्षअनुसार, मानवको फोक्सोमा देखा पर्ने एडेनोकार्सिनोमा क्यान्सर नियन्त्रणका निम्ति पेरिस पोलिफाइला भेराइटी युन्नोन्सिस उपयोगी हुन्छ ।

अर्को अनुसन्धानमा यो वनस्पति स्तन क्यान्सरको उपचारमा पनि उपयोगी सिद्ध हुने नतिजा आएको थियो । यो वनस्पतिको सारतत्त्व प्रयोग भएर सम्भवतः विभिन्न किसिमका क्यान्सर उपचारका निम्ति औषधि बनिसकेको होला । यता, हाम्रा हिमाली भेगमा भने यो वनस्पतिको जरा गानो टाउको दुख्दा, ज्वरो आउँदा, चोटपटक लाग्दा, खटिराआउँदा र खानामा विष पर्दा औषधिका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।

सतुवा खेतीका लागि कडा परिश्रम त आवश्यक पर्दैन, धैर्य भने गर्नुपर्ने हुन्छ । बालीबाट फाइदा एकै वर्षमा लिन सकिन्छ । सप्रिने–नसप्रिने आफ्नो मेहनतमा भर पर्छ । यसको बोट असोजतिर मरेपछि पलाउने नयाँ टुसालाई पत्करले ढाकिदिँदा जाडो र हिउँबाट जोगिन्छ । ती टुसा फागुन–चैतमा हलक्कै बढ्छन् र वैशाख–जेठमा फुल्ने गर्छन् ।

उदय अवकाशप्राप्त शिक्षक हुन् । उनी वनस्पति सम्बन्धी खोज–अनुसन्धानमा असाध्यै रुचि राख्छन् । उनले बारीमा प्रशस्त मात्रामा औषधिजन्य वनस्पति लगाएकाछन् । सतुवाको बीउ उमार्ने विधि उदयको नितान्त व्यक्तिगत अभ्यासमा आधारित ‘इनोभेसन’ हो । हुन त अन्यत्र पनिसतुवाको बीउ उमार्ने विधि पत्ता लागेको होला, तर अनुसन्धानात्मक लेख तथा पुस्तकहरूमा यसबारे लेखिएको पाइन्न । यसैले उदयको इन्नोभेसनको बेग्लैमहत्त्व छ ।

उदयले पत्ता लगाएको विधिबाट सतुवाजस्तो दुर्लभ वनस्पतिको दिगो उपयोगका कार्यक्रम लागू गरेर राष्ट्रले उल्लेख्य मात्रामा सतुवाको जरा गानो निर्यात गर्न सक्छ । हिमाली भेगका किसानका निम्ति व्यावसायिक रूपमा सतुवा उत्पादन गर्ने वातावरण जुटाउन सके उनीहरू मनग्गे लाभान्वित हुन सक्छन् । अझ, यसमा रहेको जैविक रसायन स्वदेशमै उपयोग गर्ने सके सुनमा सुगन्ध हुनेछ । राष्ट्रले उनको योगदानलाई यथोचित कदर गर्न सक्नुपर्छ । उनी वन र वनस्पतिबारे अथाह ज्ञानको भण्डार हुन्, सम्बद्ध अध्येताका निम्ति गुरु हुन् । गुरुलाई सादर प्रणाम !

प्रकाशित : जेष्ठ २१, २०७६ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT